ವರಾಹಪುರಾಣಮ್

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ಅತಃ ಪರಂ ಪರ್ವತೇಷು ದೇವಾನಾಮವಕಾಶಾ ವರ್ಣ್ಯನ್ತೇ । ತತ್ರ ಯೋಽಸೌ ಶಾನ್ತಾಖ್ಯಃ ಪರ್ವತಸ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಮಹೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಾನಮ್ । ತತ್ರ ದೇವರಾಜಸ್ಯ ಪಾರಿಜಾತಕವೃಕ್ಷವನಮ್ । ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕುಞ್ಜರೋ ನಾಮ ಗಿರಿಃ । ತಸ್ಯೋಪರಿ ದಾನವಾನಾಮಷ್ಟೌ ಪುರಾಣಿ ಚ । ೧ ತಥಾ ವಜ್ರಕೇ ಪರ್ವತವರೇ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಮನೇಕಾನಿ ಪುರಾಣಿ । ತೇ ಚ ನಾಮ್ನಾ ನೀಲಕಾಃ ಕಾಮರೂಪಿಣಃ । ಮಹಾನೀಲೇಽಪಿ ಶೈಲೇನ್ದ್ರಪುರಾಣಿ । ಪಞ್ಚದಶಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ಕಿನ್ನರಾಣಾಂ ಖ್ಯಾತಾನಿ । ತತ್ರ ದೇವದತ್ತಚನ್ದ್ರಾದಯೋ ರಾಜಾನಃ । ಪಞ್ಚದಶಕಿನ್ನರಾಣಾಂ ಗರ್ವಿತಾಃ । ತಾನಿ ಸೌವರ್ಣಾನಿ ಬಿಲಪ್ರವೇಶನಾನಿ ಚ ಪುರಾಣಿ । ಚನ್ದ್ರೋದಯೇ ಚ ಪರ್ವತವರೇ ನಾಗಾನಾಮಧಿವಾಸಃ । ತೇ ಚ ಬಿಲಪ್ರವೇಶಾಃ ಬಿಲೇಷು ವೈನತೇಯವಿಷಯಾವರ್ತ್ತಿನೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನುರಾಗೇ ಚ ದಾನವೇನ್ದ್ರಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ । ವೇಣುಮತ್ಯಪಿ ವಿದ್ಯಾಧರಪುರತ್ರಯಂ । ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಶತವಿಸ್ತೀರ್ಣಮೇಕೈಕಂ ತಾವದಾಯತಮ್ । ಉಲೂಕರೋಮಶಮಹಾವೇತ್ರಾದಯಶ್ಚ ರಾಜಾನೋ ವಿದ್ಯಾಧರಾಣಾಮ್ । ೨ ಏಕೈಕೇ ಚ ಶೈಲರಾಜನಿ ಸ್ವಯಮೇವ ಗರುಡೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಕುಞ್ಜರೇ ತು ಪರ್ವತವರೇ ನಿತ್ಯಂ ಪಶುಪತಿಃ ಸ್ಥಿತಃ । ವೃಷಭಾಙ್ಕೋ ಮಹಾದೇವಃ ಶಂಕರೋ ಯೋಗಿನಾಂ ವರಃ ಅನೇಕಗಣಭೂತಕೋಟಿಸಹಸ್ತ್ರವಾರೋ ಭಗವಾನ್ ಅನಾದಿಪುರುಷೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ವಸುಧಾರೇ ಚ ಪುಷ್ಪವತಾಂ ವಸೂನಾಂ ಚ ಸಮಾವಾಸಃ । ೩ ವಸುಧಾರರತ್ನಧಾರಯೋರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಅಷ್ಟೌ ಸಪ್ತ ಚ ಸಂಖ್ಯಯಾ । ಪುರಾಣಿ ವಸುಸಪ್ತರ್ಷೀಣಾಂ ಚೇತಿ । ಏಕಶ್ರೃಙ್ಗೇ ಚ ಪರ್ವತೋತ್ತಮೇ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ಥಾನಂ ಚತುರ್ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ। ಗಜಪರ್ವತೇ ಚ ಮಹಾಭೂತಪರಿವೃತಾ ಸ್ವಯಮೇವ ಭಗವತೀ ತಿಷ್ಠತಿ । ೪ ವಸುಧಾರೇ ಚ ಪರ್ವತವರೇ ಮುನಿಸಿದ್ಧವಿದ್ಯಾಧರಾಣಾಮಾಯತನಮ್ । ಚತುರಾಶೀತ್ಯಪರಪುರ್ಯೋ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರತೋರಣಾಃ । ತತ್ರ ಚಾನೇಕಪರ್ವತಾ ನಾಮ ಗನ್ಧರ್ವಾ ಯುದ್ಧಶಾಲಿನೋ ವಸನ್ತಿ । ತೇಷಾಂ ಚಾಧಿಪತಿರ್ದೇವೋ ರಾಜರಾಜೈಕಪಿಙ್ಗಲಃ । ಸುರರಾಕ್ಷಸಾಃ ಪಞ್ಚಕೂಟೇದಾನವಾಃ ಶತಶ್ರೃಙ್ಗೇಯಕ್ಷಾಣಾಂ ಪುರಶತಮ್ । ೫ ತಾಮ್ರಾಭೇ ತಕ್ಷಕಸ್ಯಪುರಶತಮ್ । ವಿಶಖಪರ್ವತೇ ಗುಹಸ್ಯಾಯತನಮ್ । ಶ್ವೇತೋದಯೇ ಗಿರಿವರೇ ಮಹಾಗನ್ಧರ್ವಭವನಮ್ । ಹರಿಕೂಟೇ ಹರಿರ್ದೇವಃ । ಕುಮುದೇ ಕಿನ್ನರಾವಾಸಃ । ಅಞ್ಜನೇ ಮಹೋರಗಾಃ । ಸಹಸ್ತ್ರಶಿಖರೇ ಚ ದೈತ್ಯಾನಾಮುಗ್ರಕರ್ಮಿಣಾಮಾವಾಸಃ । ಪುರಾಣಾಂ ಸಹಸ್ತ್ರಮೇಕಂ ಹೇಮಮಾಲಿನಾಮ್ ಮುಕುಟೇ ಪನ್ನಪ್ರಪಕ್ಷೇ ಪರ್ವತವರೇ ಚತ್ವಾರ್ಯಾಯತನಾನಿ ತು। ಏವಂ ಮೇರುಪರ್ವತೇಷು ದೇವಾನಾಮಧಿವಾಸಃ । ಮರ್ಯಾದಾಪರ್ವತೇ ದೇವಕೂಟೇ ಪುರವಿನ್ಯಾಸಃ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ । ತಸ್ಯೋಪರಿ ಯೋಜನಶತಂ ಗರುಡಸ್ಯ ಜಾತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ । ತಸ್ಯೈವ ಪಾರ್ಶ್ವತಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದಾಯತಾಃ ಸಪ್ತಗನ್ಧರ್ವನಗರಾಃ । ಆಗ್ನೇಯಾಶ್ಚ ನಾಮ್ನಾ ಗನ್ಧರ್ವಾತಿಬಲಿನಃ । ತತ್ರ ಚಾನ್ಯತ್ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಮಣ್ಡಲಂ ಪುರಮ್ ಸೈಂಹಿಕೇಯಾನಾಮ್ । ತತ್ರ ಚ ದೇವರ್ಷಿಚರಿತಾನಿ ದೇವಕೂಟೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ । ಪುರಂ ಚ ಕಾಲಕೇಯಾನಾಂ ತತ್ರೈವ । ತಥಾ ಚಾನ್ತರತಟೇಽನ್ಯೇಸುನಾನ್ನಾಮ ತಸ್ಯೈವ ದಕ್ಷಿಣೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಯೋಜನಾಯಾಮಂ ಪುರಮ್ ಕಾಮರೂಪಿಣಾಂ ದೃಪ್ತಾನಾಂ ಮಧ್ಯಮೇ ಚ ತಸ್ಯ ಹೇಮಕೂಟೇ ಮಹಾದೇವಸ್ಯ ನ್ಯಗ್ರೋಧಃ । ಅಥಾತಃ ಕೈಲಾಸವರ್ಣಕೋ ಭವತಿ। ಕೈಲಾಸಸ್ಯ ತಟೇ ಯೋಜನಶತಮಾಯಾಮವಸ್ತೃತಮ್ ಭುವನಮಾಲಾಭಿವ್ಯಾಪ್ತಮ್ । ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಮಧ್ಯೇ ಸಭಾ । ತತ್ರ ಚ ತತ್ಪುಷ್ಕರಂ ನಾಮ ವಿಮಾನಂ ತಿಷ್ಠತಿ । ಧನದಸ್ಯ ಚ ತದ್ವಿಮಾನಮಧಿವಾಸಶ್ಚ । ತತ್ರ ಪದ್ಮಮಹಾಪದ್ಮಮಕರಕಚ್ಛಪಕುಮುದಶಙ್ಖನೀಲನನ್ದಮಹಾನಿಧಯಃ ಪ್ರತಿವಸನ್ತಿ । ತತ್ರ ಚನ್ದ್ರಾದೀನಾಂ ಲೋಕಪಾಲಾನಾಮಾವಾಸಃ । ತತ್ರ ಚ ಮನ್ದಾಕಿನೀ ನಾಮ ನದೀ । ತಥಾ ಕನಕಮನ್ದಾ ಮನ್ದಾ ಚೇತಿ ನಾಮಭಿಃ ಸರಿತಃ । ತತ್ರಾನ್ಯಾ ಅಪಿ ನದ್ಯಃ ಸನ್ತಿ । ಪೂರ್ವಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಶತಯೋಜನಮಾಯಾಮಾಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಾ ದಶಗನ್ಧರ್ವಪುರ್ಯಃ ತಾಸು ಚ ಸಕುಬಾಹುಹರಿಕೇಶಚಿತ್ರಸೇನಾದಯೋ ರಾಜಾನಃ । ತಸ್ಯೈವ ಚ ಪಶ್ಚಿಮಕೂಟೇ ಅಶೀತಿಯೋಜನಾಯಾಮಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ವಿಸ್ತೃತಮೇಕೈಕಂ ಯಕ್ಷನಗರಮ್ । ತೇಷು ಚ ಮಹಾಮಾಲಿಸುನೇತ್ರ ಚಕ್ರಾದಯೋ ನಾಯಕಾಃ । ತಸ್ಯೈವ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕುಞ್ಜದರೀಷು ಗುಹಾಸು ಸಮುದ್ರಾಃ ಸಮುದ್ರಂ ಯಾವತ್ಕಿನ್ನರಾಣಾಂ ಪುರಶತಮ್ । ತೇಷು ಚ ದ್ರುಮಸುಗ್ರೀವಾದಿಭಗದತ್ತಪ್ರಮುಖಂ ರಾಜಶತಮ್ । ತತ್ರ ಚ ರುದ್ರಸ್ಯೋಮಯಾ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ವಿವಾಹಸ್ಸಂವೃತ್ತಃ । ತಪಶ್ಚ ಕೃತವತೀ ಗೌರೀ । ಕಿರಾತರೂಪಿಣಾ ಚ ರುದ್ರೇಣ ಸ್ಥಿತಮ್ । ತತ್ರೈವ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತೇನ ಸೋಮೇನ ಶಂಕರೇಣ ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪಾವಲೋಕನಂ ಕೃತಮ್ । ತತ್ರ ಚಾನೇಕಕಿನ್ನರಗನ್ಧರ್ವೋಪಗೀತಮುಮಾವನಂ ನಾಮಾಪ್ಸರೋಭಿರನೇಕಪುಷ್ಪಲತಾವಲ್ಲೀಭಿರುಪೇತಮ್ । ಯತ್ರ ಭಗವತಾ ಮಹೇಶ್ವರೇಣಾರ್ದ್ಧನಾರೀನರವಪುಃ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ । ತತ್ರ ಚ ಕಾರ್ತಿಕೇಯಸ್ಯ ಶರದ್ವನಮ್ । ಪುಷ್ಪಚಿತ್ರಕ್ರೌಞ್ಚಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಕಾರ್ತಿಕೇಯಾಭಿಷೇಕಃ ಕೃತಃ ತಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವತಟೇ ಸಿದ್ಧಮುನಿಗಣಾವಾಸಃ ಕಲಾಪಗ್ರಾಮೋ ನಾಮ । ತಥಾ ಚ ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯವಸಿಷ್ಠಪರಾಶರನಲವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಮನೇಕಾನಿ ಸಹಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಾಶ್ರಮಾಣಾಂ ಹಿ ಭವತಿ । ತಥಾ ಚ ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯಾಚಲೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ನಿಷಧಸ್ಯ ಭಾಗಂ ಶ್ರೃಣುತ । ತಸ್ಯ ಚ ಮಧ್ಯಮಕೂಟೇ ವಿಷ್ಣ್ವಾಯತನಂ ಮಹಾದೇವಸ್ಯ । ತಸ್ಯೈವೋತ್ತರತಟೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಂ ಮಹತ್ಪುರಂ ಲಮ್ಬಾಖ್ಯಾತಂ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಮ್ । ತಸ್ಯೈವ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಬಿಲಪ್ರವೇಶನಗರಮ್ । ಪ್ರಭೇದಕಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ದೇವದಾನವಸಿದ್ಧಾದೀನಾಂ ಪುರಾಣಿ । ತಸ್ಯ ಗಿರೇರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಮಹತೀ ಸೋಮಶಿಲಾ ತಿಷ್ಠತಿ । ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪರ್ವಣಿ ಸೋಮಃ ಸ್ವಯಮೇವಾವತರತಿ । ತಸ್ಯೈವೋತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವೇ ತ್ರಿಕೂಟಂ ನಾಮ । ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತಿಷ್ಠತಿ ಕ್ವಚಿತ್ । ತಥಾ ಚ ವಹ್ನ್ಯಾಯತನಮ್ । ಮೂರ್ತ್ತಿಮಾನ್ ವಹ್ನಿರುಪಾಸ್ಯತೇ ದೇವೈಃ । ೬ ಉತ್ತರೇ ಚ ಶ್ರೃಙ್ಗಾಖ್ಯೇ ಪರ್ವತವರೇ ದೇವತಾನಾಮಾಯತನಾನಿ । ಪೂರ್ವೇ ನಾರಾಯಣಸ್ಯಾಯತನಮ್ । ಮಧ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ । ಶಂಕರಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇ । ತತ್ರ ಚ ಯಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಕೇಚಿತ್ ಪುರಾಣಿ ತಸ್ಯ ಚೋತ್ತರತೀರೇ ಜಾತುಛೇ ಮಹಾಪರ್ವತೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಮಣ್ಡಲಂ ನನ್ದಜಲಂ ನಾಮ ಸರಸ್ ತತ್ರ ನನ್ದೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ ವಸತಿ ಶತಶೀರ್ಷಪ್ರಚಣ್ಡ ಇತಿ।।೭ ಇತ್ಯೇತೇಽಷ್ಟೌ ದೇವಪರ್ವತಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ । ತೇನಾನುಕ್ರಮೇಣ ಹೇಮರಜತರತ್ನವೈದೂರ್ಯಮಾನಃ ಶಿಲಾಹಿಙ್ಗುಲಾದಿವರ್ಣಾಃ । ಇಯಂ ಚ ಪೃಥ್ವೀ ಲಕ್ಷಕೋಟಿಶತಾನೇಕಸಂಖ್ಯಾತಾನಾಂ ಪೂರ್ಣಾ ತೇಷು ಚ ಸಿದ್ಧವಿದ್ಯಾಧರಾಣಾಂ ನಿಲಯಾಃ ತೇ ಚ ಮೇರೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವತಃ ಕೇಸರವಲಯಾಲವಾಲಂ ಸಿದ್ಧಲೋಕೇತಿ ಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ । ಇಯಂ ಪೃಥ್ವೀ ಪದ್ಮಾಕಾರೇಣ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ । ಏಷ ಚ ಸರ್ವಪುರಾಣೇಷು ಕ್ರಮಃ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ

ರುದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳು. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತ ಎಂಬ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಹೇಂದ್ರನ ಆಟದ ಸ್ಥಳವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜನಿಗೆ ಪಾರಿಜಾತ ಮರಗಳ ತೋಟವಿದೆ. ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಜರ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ದಾನವರ ಎಂಟು ಪುರಗಳು ಇವೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ವಜ್ರಕ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರ ಪುರಗಳು ಇವೆ; ಅವರನ್ನು ನೀಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇವರು ರೂಪ ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯವರು. ಮಹಾನೀಲ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಪುರಗಳು ಇವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಕಿನ್ನರರಿಗೆ ಹದಿನೈದು ಸಾವಿರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಗರಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವದತ್ತ, ಚಂದ್ರ ಇಂತಹ ರಾಜರು ಕಿನ್ನರರ ಮೇಲೆ ಆಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ನಗರಗಳು ಬಂಗಾರದಂತಿವೆ, ಭೂಗರ್ಭ ಪ್ರವೇಶಗಳಿವೆ. ಚಂದ್ರೋದಯ ಎಂಬ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾಗರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅವರ ಭೂಗರ್ಭ ಪ್ರವೇಶಗಳು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆ; ದಾನವರಾಧಿಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ವೇಣುಮತಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿದ್ಯಾಧರ ಪುರಗಳಿವೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲ ಹಾಗೂ ಉದ್ದವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಉಲೂಕರೋಮ, ಮಹಾವೇತ್ರ ಇಂತಹ ವಿದ್ಯಾಧರ ರಾಜರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿಯಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಕುಂಜರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪಶುಪತಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಮಹಾದೇವನು, ವೃಷಭವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಶಿವನು, ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಅನೇಕ ಗಣಭೂತ ಕೋಟಿಗಳೊಡನೆ, ಆದಿಪುರುಷನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ವಸುಧಾರ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪವಂತರು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಸುಧಾರ ಮತ್ತು ರತ್ನಧಾರ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಏಳು ಪುರಗಳು ವಸುಗಳು ಹಾಗೂ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಏಕಶೃಂಗ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ನಾಲ್ಕು ಮುಖದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಗಜಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯು ಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ವಸುಧಾರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆಗೆ ಬಾರದ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಬಹುದಾದ ಎಂಭತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಪುರಗಳು, ದೊಡ್ಡ ಗೋಡೆಗಳು, ಗೋಪುರಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಅನೇಕಪರ್ವತ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಗಂಧರ್ವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ರಾಜರಾಜೈಕಪಿಂಗಲ ಎಂಬ ದೇವತೆ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪಂಚಕುಟ, ಶತಶೃಂಗ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದೇವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು ನೂರಾರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಾಮ್ರಾಭ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಕನ ನೂರಾರು ಪುರಗಳಿವೆ. ವಿಶಾಖಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಶ್ವೇತೋದಯ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಗಂಧರ್ವರ ಭವನವಿದೆ. ಹರಿಕೂಟದಲ್ಲಿ ಹರಿದೇವನು, ಕುಮುದದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರ ನಿವಾಸ, ಅಂಜನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹೋರಗರು, ಸಹಸ್ರಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ದೈತ್ಯರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಹೇಮಮಾಲಿಗಳ ಸಾವಿರ ಪುರಗಳಿವೆ. ಮುಕುಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನಿವಾಸಗಳಿವೆ. ಹೀಗೆ ಮೇರುವಿನ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಗಳಿವೆ. ಮೆರೆಯಾದಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದೇವಕುಟದಲ್ಲಿ ಪುರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗರುಡನ ಹುಟ್ಟಿದ ಸ್ಥಳವಿದೆ. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಏಳು ಗಂಧರ್ವ ನಗರಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನೇಯ ಎಂಬ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಂಹಿಕೇಯರಿಗೆ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಒಂದು ಪುರವಿದೆ. ದೇವಕುಟದಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಚರಿತ್ರೆಗಳು ಕಾಣಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಲಕೇಯರ ಪುರವೂ ಇದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುನಾನ್ ಎಂಬ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ಅರವತ್ತೆರಡು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಕಾಮರೂಪಿಗಳ ಪುರವಿದೆ. ಹೇಮಕೂಟದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಬನಿಯ ಮರವಿದೆ. ಈಗ ಕೈಲಾಸದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸದ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ, ಲೋಕಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತತ್ಪುಷ್ಕರ ಎಂಬ ವಿಮಾನವಿದೆ. ಅದು ಧನದಾದಿಯ ನಿವಾಸವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪದ್ಮ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಮಕರ, ಕಚ್ಛಪ, ಕುಮುದ, ಶಂಖ, ನೀಲ, ನಂದ, ಮಹಾನಿಧಿ ಎಂಬ ಮಹಾಸಂಪತ್ತುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಾದಿ ಲೋಕಪಾಲರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿ ಎಂಬ ನದಿ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕನಕಮಂದಾ, ಮಂದಾ ಎಂಬ ನದಿಗಳು ಇವೆ. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ನದಿಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ಹತ್ತು ಗಂಧರ್ವ ನಗರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಕುಬಾಹು, ಹರಿಕೇಶ, ಚಿತ್ರಸೇನ ಇಂತಹ ರಾಜರು ಆಳುತ್ತಾರೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದ, ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ನಾಲ್ವತ್ತು ಯಕ್ಷ ನಗರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಮಾಲಿ, ಸುನೇತ್ರ, ಚಕ್ರ ಇಂತಹ ನಾಯಕರು ಇದ್ದಾರೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಜದರಿ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಹತ್ತು ಕಿನ್ನರನಗರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರುಮ, ಸುಗ್ರೀವ ಮುಂತಾದ ರಾಜಶತವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಉಮೆಯ ವಿವಾಹ ಸಂಭವಿಸಿದೆ. ಗೌರಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ; ರುದ್ರನು ಕಿರಾತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸೋಮನೂ, ಶಂಕರನೂ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಅನೇಕ ಕಿನ್ನರ, ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡುವ ಉಮಾವನವು ಅನೇಕ ಪುಷ್ಪಲತಾ ಬೆಳೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರನು ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಶರದ್ವನವೂ ಇದೆ. ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕ್ರೌಂಚ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಅಭಿಷೇಕವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಮುನಿಗಳ ನಿವಾಸವಾದ ಕಲಾಪಗ್ರಾಮವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ವಸಿಷ್ಠ, ಪರಾಶರ, ನಲ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಉದ್ಧಾಲಕ ಮುಂತಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಆಶ್ರಮಗಳಿವೆ. ಈಗ ಪಶ್ಚಿಮದ ನಿಷಧ ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳು. ಅದರ ಮಧ್ಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅದರ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ಲಂಬ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸ ಪುರವಿದೆ. ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂಗರ್ಭ ಪುರವಿದೆ. ಪ್ರಭೇದಕದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದೇವರು, ದಾನವರು, ಸಿದ್ಧರು ಮುಂತಾದವರ ಪುರಗಳಿವೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸೋಮಶಿಲೆ ಇದೆ. ಪೌರ್ಣಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೋಮನು ಸ್ವತಃ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಗ್ನಿಯ ನಿವಾಸವಿದೆ; embodied ಆಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ಅಥ ನದೀನಾಮವತಾರಂ ಶ್ರೃಣುತ । ಆಕಾಶಸಮುದ್ರೋ ಯಃ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ ಸಾಮಾಖ್ಯಸ್ ತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಗಾಮಿನೀ ನದೀ ಪ್ರವೃತ್ತಾ । ಸಾ ಚಾನವರತಮಿನ್ದ್ರಗಜೇನ ಕ್ಷೋಭ್ಯತೇ । ಸಾ ಚ ಚತುರಶೀತಿಸಹಸ್ತ್ರೋಚ್ಛ್ರಾಯಾ । ಸಾ ಮೇರೋಃ ಸುದರ್ಶನಂ ಕರೋತಿ । ಸಾ ಚ ಮೇರುಕೂಟತಟಾನ್ತೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಸ್ಖಲಿತಾ ಚತುರ್ಧಾ ಸಂಜಾತಾ । ಷಷ್ಟಿಂ ಚ ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಂ ನಿರಾಲಮ್ಬಾ ಪತಮಾನಾ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮನುಸರನ್ತೀ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಜಗಾಮ । ಸೀತಾ ಚಾಲಕನನ್ದಾ ಚಕ್ಷುರ್ಭದ್ರಾ ಚೇತಿ ನಾಮಭಿಃ । ಯಥೋದ್ದೇಶಂ ಸಾ ಚಾನೇಕಶತಸಹಸ್ತ್ರಪರ್ವತಾನಾಂ ದಾರಯನ್ತೀ ಗಾಂ ಗತೇತಿ ಗಙ್ಗೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಅಥ ಗನ್ಧಮಾದನಪಾರ್ಶ್ವೇಽಮರಗಣ್ಡಿಕಾ ವರ್ಣ್ಯತೇ । ಏಕತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ಆಯಾಮಃ ಚತುಃಶತವಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್। ತತ್ರ ಕೇತುಮಾಲಾಃ ಸರ್ವೇ ಜನಪದಾಃ । ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾಃ ಪುರುಷಾ ಮಹಾಬಲಿನಃ । ಉತ್ಪಲವರ್ಣಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಶುಭದರ್ಶನಾಃ । ತತ್ರ ಚ ಮಹಾವೃಕ್ಷಾಃ ಪನಸಾಃ ಸನ್ತಿ । ತತ್ರೇಶ್ವರೋ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರಸ್ತಿಷ್ಠತಿ । ತತ್ರೋದಪಾನಾಚ್ಚ ಜರಾರೋಗವಿವರ್ಜಿತಾ ವರ್ಷಾಯುತಾಯುಷಶ್ಚ ನರಾಃ । ಮಾಲ್ಯವತಃ ಪೂರ್ವಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪೂರ್ವಗಣ್ಡಿಕಾ ಏಕಶ್ರೃಙ್ಗಾದ್ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ಮಾನತಸ್ತತ್ರ ಚ ಭದ್ರಾಶ್ವಾ ನಾಮ ಜನಪದಾಃ ಭದ್ರಸಾಲವನಂ ಚ ತತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ । ಕಾಲಾಮ್ರವೃಕ್ಷಾಃ ಪುರುಷಾಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಪದ್ಮವರ್ಣಿನಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಕುಮುದವರ್ಣಾ ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ತೇಷಾಮಾಯುಃ । ತತ್ರ ಚ ಪಞ್ಚ ಕುಲಪರ್ವತಾಃ । ತದ್ಯಥಾ ಶೈಲವರ್ಣಃ ಮಾಲಾಖ್ಯಃ ಕೋರಜಶ್ಚ ತ್ರಿಪರ್ಣಃ ನೀಲಶ್ಚೇತಿ ತದ್ವಿನಿರ್ಗತಾಃ। ತದಮ್ಭಃಸ್ಥಿತಾನಾಂ ದೇಶಾನಾಂ ತಾನ್ಯೇವ ನಾಮಾನಿ । ತೇ ಚ ದೇಶಾ ಏತಾ ನದೀಃ ಪಿಬನ್ತಿ। ತದ್ಯಥಾ ಸೀತಾ ಸುವಾಹಿನೀ ಹಂಸವತೀ ಕಾಸಾ ಮಹಾಚಕ್ರಾ ಚನ್ದ್ರವತೀ ಕಾವೇರೀ ಸುರಸಾ ಶಾಖಾವತೀ ಇನ್ದ್ರವತೀ ಅಙ್ಗಾರವಾಹಿನೀ ಹರಿತೋಯಾ ಸೋಮಾವರ್ತಾ ಶತಹ್ರದಾ ವನಮಾಲಾ ವಸುಮತೀ ಹಂಸಾ ಸುಪರ್ಣಾ ಪಞ್ಚಗಙ್ಗಾ ಧನುಷ್ಮತೀ ಮಣಿವಪ್ರಾ ಸುಬ್ರಹ್ಮಭಾಗಾ ವಿಲಾಸಿನೀ ಕೃಷ್ಣತೋಯಾ ಪುಣ್ಯೋದಾ ನಾಗವತೀ ಶಿವಾ ಶೇವಾಲಿನೀ ಮಣಿತಟಾ ಕ್ಷೀರೋದಾ ವರುಣಾವತೀ ವಿಷ್ಣುಪದೀ ಮಹಾನದೀ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಕನ್ಧವಾಹಾ ಸುರಾವತೀ ಕಾಮೋದಾ ಪತಾಕಾಶ್ಚೇತ್ಯೇತಾ ಮಹಾನದ್ಯಃ । ಏತಾಶ್ಚ ಗಙ್ಗಾಸಮಾಃ ಕೀರ್ತಿತಾಃ। ಆಜನ್ಮಾನ್ತಂ ಪಾಪಂ ವಿನಾಶಯನ್ತಿ । ಕ್ಷುದ್ರನದ್ಯಶ್ಚ ಕೋಟಿಶಃ। ತಾಶ್ಚ ನದೀರ್ಯೇ ಪಿಬನ್ತಿ ತೇ ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಾಯುಷಃ। ರುದ್ರೋಮಾಭಕ್ತಾ ಇತಿ

ರುದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನದಿಗಳ ಅವತರಣವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಆಕಾಶಸಮುದ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆಕಾಶಗಾಮಿ ನದಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ನದಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಗಜವು ಸದಾ ಕದಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆ ನದಿ ಎಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಎತ್ತರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅದು ಮೇರುವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರುವ ಶಿಖರಗಳ ಅಂಚಿನಿಂದ ಆ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ನದಿ ಆರುವತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬಿದ್ದು, ಮೇರುವನ್ನು ಸುತ್ತಿ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಾಲ್ಕು ನದಿಗಳಿಗೆ ಸೀತಾ, ಅಲಕಾನಂದಾ, ಚಕ್ಷುರ್ಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಅವು ತಮ್ಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಗಂಗೆಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಮರಗಂಡಿಕಾ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ; ಅದು ಮೂವತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ನಾನೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕೆತುಮಾಲ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪುರುಷರು ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವರು, ಬಹುಬಲಶಾಲಿಗಳು; ಮಹಿಳೆಯರು ಕಮಲದ ಬಣ್ಣದವರು, ಸುಂದರರು. ಅಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪನಸ ಮರಗಳು ಬೆಳೆದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಬಾವಿಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಜನರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು, ಜರಾ ಮತ್ತು ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಮಾಲ್ಯವತ ಪರ್ವತದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಗಂಡಿಕಾ ಎಂಬದು, ಅದು ಒಂದು ಶಿಖರದಿಂದ ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಉದ್ದವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾಶ್ವ ಜನರು ಮತ್ತು ಭದ್ರಸಾಲವನವಿದೆ. ಪುರುಷರು ಬಿಳಿಯವರು, ಮಹಿಳೆಯರು ಕಮಲದ ಬಣ್ಣದವರು; ಅವರ ಆಯುಷ್ಯ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ. ಅಲ್ಲಿ ಐದು ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿವೆ: ಶೈಲವರ್ಣ, ಮಾಲಾಖ್ಯ, ಕೊರಜ, ತ್ರಿಪರ್ಣ, ನೀಲ. ಆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹೊರಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಆ ಹೆಸರುಗಳೇ. ಆ ಪ್ರದೇಶದವರು ಆ ನದಿಗಳನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ: ಸೀತಾ, ಸುವಾಹಿನಿ, ಹಂಸವತಿ, ಕಾಸಾ, ಮಹಾಚಕ್ರ, ಚಂದ್ರವತಿ, ಕಾವೇರಿ, ಸುರಸಾ, ಶಾಖಾವತಿ, ಇಂದ್ರವತಿ, ಅಂಗಾರವಾಹಿನಿ, ಹರಿತೋಯಾ, ಸೋಮಾವರ್ತಾ, ಶತಹ್ರದಾ, ವನಮಾಲಾ, ವಸುಮತಿ, ಹಂಸಾ, ಸುಪರ್ಣಾ, ಪಂಚಗಂಗಾ, ಧನುಷ್ಮತಿ, ಮಣಿವಪ್ರಾ, ಸುಬ್ರಹ್ಮಭಾಗಾ, ವಿಲಾಸಿನಿ, ಕೃಷ್ಣತೋಯಾ, ಪುಣ್ಯೋದಾ, ನಾಗವತಿ, ಶಿವಾ, ಶೇವಾಲಿನಿ, ಮಣಿತಟಾ, ಕ್ಷೀರೋದಾ, ವರुणಾವತಿ, ವಿಷ್ಣುಪದಿ, ಮಹಾನದಿ, ಹಿರಣ್ಯಸ್ಕಂಧವಾಹಾ, ಸುರಾವತಿ, ಕಾಮೋದಾ, ಪತಾಕಾ ಇವು ಮಹಾನದಿಗಳು. ಇವು ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಜನ್ಮದಿಂದ ಮರಣದವರೆಗೆ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳೂ ಇವೆ. ಆ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವವರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ರುದ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಬೇಡಿ.

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ನಿಸರ್ಗ ಏಷ ಭದ್ರಾಶ್ವಾನಾಂ ಕೀರ್ತಿತಃ ಕೇತುಮಾಲಾನಾಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಕಥಿತಂ । ನೈಷಧಸ್ಯಾಚಲೇನದ್ರಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ಕುಲಾಚಲಜನಪದನದ್ಯಃ ಕೀರ್ತ್ಯನ್ತೇ । ತಥಾ ಚ ವಿಶಾಖಕಮ್ಬಲಜಯನ್ತಕೃಷ್ಣಹರಿತಾಶೋಕವರ್ದ್ಧಮಾನಾ ಇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಸಪ್ತಕುಲಪರ್ವತಾನಾಂ ಕೋಟಿಶಃ ಪ್ರಸೂತಿಃ । ತನ್ನಿವಾಸಿನೋ ಜನಪದಾಸ್ತನ್ನಾಮಾನ ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ । ತದ್ಯಥಾ ಸೌರಗ್ರಾಮಾತ್ತಸಾಂತಪೋ ಕೃತಸುರಾಶ್ರವಣ ಕಮ್ಬಲಮಾಹೇಯಾಚಲಕೂಟವಾಸಮೂಲತಪಕ್ರೌಞ್ಚಕೃಷ್ಣಾಙ್ಗಮಣಿಪಙ್ಕಜಚೂಡಮಲಸೋಮೀಯಸಮುದ್ರಾನ್ತಕ ಕುರಕುಞ್ಚಸುವರ್ಣಃ ತಟಕಕುಹ ಶ್ವೇತಾಙ್ಗಕೃಷ್ಣಪಾಟವಿದಕಪಿಲಕರ್ಣಿಕಮಹಿಷಕುಬ್ಜಕರನಾಟಮಹೋತ್ಕಟಶುಕನಾಸಗಜಭೂಮಕಕುರಞ್ಜನ ಮನಾಹಕಿಂಕಿಸಪಾರ್ಣಭೌಮಕಚೋರಕಧೂಮಜನ್ಮ ಅಙ್ಗಾರಜತೀವನಜೀವಲೌಕಿಲವಾಚಾಂ ಸಹಾಙ್ಗಮಧುರೇಯಶುಕೇಚಕೇಯಶ್ರವಣಮತ್ತ ಕಾಸಿಕಗೋದಾವಾಮಕುಲಪಞ್ಜಾವರ್ಜ್ಜಹಮೋದಶಅಲಕ ಏತೇ ಜನಪದಾಸ್ತತ್ಪರ್ವತೋತ್ಥಾ ನದೀಃ ಪಿಬನ್ತಿ । ತದ್ಯಥಾ ಪ್ಲಕ್ಷಾ ಮಹಾಕದಮ್ಬಾ ಮಾನಸೀ ಶ್ಯಾಮಾ ಸುಮೇಧಾ ಬಹುಲಾ ವಿವರ್ಣಾ ಪುಙ್ಖಾ ಮಾಲಾ ದರ್ಭವತೀ ಭದ್ರಾನದೀ ಶುಕನದೀ ಪಲ್ಲವಾ ಭೀಮಾ ಪ್ರಭ़ಞ್ಜನಾ ಕಾಮ್ಬಾ ಕುಶಾವತೀ ದಕ್ಷಾ ಕಾಸವತೀ ತುಙ್ಗಾ ಪುಣ್ಯೋದಾ ಚನ್ದ್ರಾವತೀ ಸುಮೂಲಾವತೀ ಕಕುದ್ಮಿನೀ ವಿಶಾಲಾ ಕರಣ್ಟಕಾ ಪೀವರೀ ಮಹಾಮಾಯಾ ಮಹಿಷೀ ಮಾನುಷೀ ಚಣ್ಡಾ ಏತಾ ನದೀಃ ಪ್ರಧಾನಾಃ। ಶೇಷಾಃ ಕ್ಷುದ್ರನದ್ಯಃ ಸಹಸ್ತ್ರಶಶ್ಚೇತಿ

ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ಭದ್ರಾಶ್ವ ಜನರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕೇತುಮಾಲ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ನೈಷಧ ಪರ್ವತದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಕುಲಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ನದಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಿಷಾಖ, ಕಂಬಲ, ಜಯಂತ, ಕೃಷ್ಣ, ಹರಿತ, ಅಶೋಕ, ವರ್ಧಮಾನ ಎಂಬ ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆ ಪರ್ವತಗಳ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರು ಆ ಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಸೌರಗ್ರಾಮ, ತಸಾಂತಪ, ಕೃತಸುರಾಶ್ರವಣ, ಕಂಬಲಮಹ, ಹೇಯಚಲಕುಟ, ವಾಸಮೂಲ, ತಪಕ್ರೌಂಚ, ಕೃಷ್ಣ, ಅಂಗಮಣಿ, ಪಂಕಜಚೂಡ, ಮಾಲಸೋಮೀಯ, ಸಮುದ್ರಾಂತಕ, ಕುರುಕುಂಚ, ಸುವರ್ಣ, ತಟಕುಕುಹ, ಶ್ವೇತಾಂಗ, ಕೃಷ್ಣಪಾಟ, ವಿದಕ, ಪಿಲಕರ್ಣಿ, ಕಾಮಹಿಷ, ಕುಬ್ಜ, ಕರಣಾಟ, ಮಹೋತ್ಪಟ, ಶುಕನಾಸ, ಗಜಭೂಮ, ಕಕುರುಂಜನ, ಮನಾಹ, ಕಿಂಕಿಸ, ಪಾರ್ಣ, ಭೌಮಕ, ಚೋರಕ, ಧೂಮಜನ್ಮ, ಅಂಗ, ರಜತ, ಇವನ, ಜೀವಲೌ, ಕಿಲವಾಚ, ಸಹಂಗ, ಮಧುರೇಯ, ಶುಕೇಚ, ಕೇಯಶ್ರವಣ, ಮತ್ತ, ಕಾಶಿಕ, ಗೋಡಾವ, ಅಮಕುಲಪಂಜ, ವರ್ಜ್ಜ, ಹಮೋದ, ಸಾಲಕ ಇವು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು: ಪ್ಲಕ್ಷ, ಮಹಾಕದಂಬ, ಮಾನಸೀ, ಶ್ಯಾಮಾ, ಸುಮೇಧಾ, ಬಹುಳಾ, ವಿವರ್ಣಾ, ಪುಂಖಾ, ಮಾಲಾ, ದರ್ಭವತೀ, ಭದ್ರಾನದಿ, ಶುಕನದಿ, ಪಲ್ಲವ, ಭೀಮಾ, ಪ್ರಭಂಜನಾ, ಕಾಂಬಾ, ಕುಶಾವತೀ, ದಕ್ಷಾ, ಕಾಸವತೀ, ತುಂಗಾ, ಪುಣ್ಯೋದಾ, ಚಂದ್ರಾವತೀ, ಸುಮೂಲಾವತೀ, ಕಕುಡ್ಮಿನೀ, ವಿಶಾಲಾ, ಕರಂಟಕಾ, ಪೀವರೀ, ಮಹಾಮಾಯಾ, ಮಹಿಷೀ, ಮಾನುಷೀ, ಚಂಡಾ. ಇವು ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು; ಉಳಿದವು ಸಾವಿರಾರು ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು.

ತಥಾ ತ್ರಿಶ್ರೃಙ್ಗೇ ಚ ಮಣಿಕಾಞ್ಚನಸರ್ವರತ್ನಶಿಖರಾನುಕ್ರಮೇಣ ತಸ್ಯ ಚೋತ್ತರಶ್ರೃಙ್ಗಾದ್ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರಾನ್ತೇ ಚೋತ್ತರಕುರವಃ । ವಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಾಭರಣಾನಿ ಚ ವೃಕ್ಷೇಷ್ವೇವ ಜಾಯನ್ತೇ ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾಃ ಕ್ಷೀರಾಸವಾಃ ಸನ್ತಿ। ಮಣಿಭೂಮಿಃ ಸುವರ್ಣಬಾಲುಕಾ। ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವರ್ಗಚ್ಯುತಾಶ್ಚ ಪುರುಷಾ ವಸನ್ತಿ ತ್ರಯೋದಶವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಾಯುಷಃ । ತಸ್ಯೈವ ದ್ವೀಪಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ಚತುರ್ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ದೇವಲೋಕಾಚ್ಚನ್ದ್ರದ್ವೀಪೋ ಭವತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಪರಿಮಣ್ಡಲಃ । ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಸೂರ್ಯಕಾನ್ತನಾಮಾನೌ ಗಿರಿವರೌ। ತಯೋಶ್ಚ ಮಧ್ಯೇ ಚನ್ದ್ರಾವತೀ ನಾಮ ಮಹಾನದೀ ಅನೇಕವೃಕ್ಷಫಲಾನೇಕನದೀಸಮಾಕುಲಾ। ಏತತ್ಕುರುವರ್ಷಂ ಚ । ತಸ್ಯೋತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸಮುದ್ರೋರ್ಮಿಮಾಲಾಢ್ಯಂ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ದೇವಲೋಕಾತ್ ಸೂರ್ಯದ್ವೀಪೋ ಭವತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಪರಿಮಣ್ಡಲಃ। ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಗಿರಿವರಃ ಶತಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಸ್ತಾವದುಚ್ಛ್ರಿತಃ। ತಸ್ಮಾತ್ಸೂರ್ಯಾವರ್ತ್ತನಾಮಾ ನದೀ ನಿರ್ಗತಾ। ತತ್ರ ಚ ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಿತಮ್ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯದೈವತ್ಯಾಸ್ತದ್ವರ್ಣಾಶ್ಚ ಪ್ರಜಾ ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಾಯುಷಃ। ತಸ್ಯ ಚ ದ್ವೀಪಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ಚತುರ್ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಸಮುದ್ರಂ ದಶಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲತ್ವೇನ ದ್ವೀಪೋ ರುದ್ರಾಕರೋ ನಾಮ । ತತ್ರ ಚ ಭದ್ರಾಸನಂ ವಾಯೋರನೇಕರತ್ನಶೋಭಿತಮ್। ತತ್ರ ವಿಗ್ರಹವಾನ್ ವಾಯುಸ್ತಿಷ್ಠತಿ। ತಪನೀಯವರ್ಣಾಶ್ಚ ಪ್ರಜಾಃ ಪಞ್ಚವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಾಯುಷಃ ।। ೮೪.

ಹಾಗೆಯೇ, ತ್ರಿಶೃಂಗ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಳು, ಚಿನ್ನ, ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಖರಗಳು ಇವೆ. ಅದರ ಉತ್ತರ ಶೃಂಗದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಉತ್ತರಕುರುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳಲ್ಲೇ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಹಾಲಿನ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಲಿನಿಂದ ತಯಾರಾಗುವ ಪಾನೀಯಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ. ಭೂಮಿ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಚಿನ್ನದ ಮರಳು ಹರಡಿದೆ. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರಿಗೆ ಹದಿಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಆಯಸ್ಸು ಇದೆ. ಆ ದ್ವೀಪದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಚಂದ್ರದ್ವೀಪ ಇದೆ, ಅದು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ವೃತ್ತಾಕಾರದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಕಾಂತ ಎಂಬ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳು ಇವೆ. ಆ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಾವತಿ ಎಂಬ ಮಹಾನದಿ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ನದಿಯ ಸುತ್ತ ಹಲವಾರು ಹಣ್ಣುಮರಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳು ಇವೆ. ಇದನ್ನು ಕುರುವರ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಉತ್ತರದ ಸಮುದ್ರದ ಪಾರಾಗಿ ಐದು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸೂರ್ಯದ್ವೀಪ ಇದೆ, ಅದು ಸಹ ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ವೃತ್ತಾಕಾರದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶತಯೋಜನ ಅಗಲದ ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತ ಎಂಬ ನದಿ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಸೂರ್ಯವರ್ಣದವರಾಗಿದ್ದು, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಆಯಸ್ಸು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ದ್ವೀಪದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ಪಾರಾಗಿ, ದಶಸಹಸ್ರ ಯೋಜನ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ರುದ್ರಾಕರ ದ್ವೀಪ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಶುಭಾಸನವಿದೆ, ಅದು ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಯು ದೇವರು ರೂಪಧಾರಿಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ತಪನೀಯವರ್ಣದವರಾಗಿದ್ದು, ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಆಯಸ್ಸು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ಇಯಂ ಭೂಪದ್ಮವ್ಯವಸ್ಥಾ ಕಥಿತಾ। ಇದಾನೀಂ ಭಾರತಂ ನವಭೇದಂ ಶ್ರೃಣುತ। ತದ್ಯಥಾ। ಇನ್ದ್ರಃ ಕಸೇರುಃ ತಾಮ್ರವರ್ಣೋ ಗಭಸ್ತಿಃ ನಾಗದ್ವೀಪಃ ಸೌಮ್ಯಃ ಗನ್ಧರ್ವಃ ವಾರುಣಃ ಭಾತರಂ ಚೇತಿ। ಸಾಗರಸಂವೃತಮೇಕೈಕಂ ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಮ್। ತತ್ರ ಚ ಸಪ್ತ ಕುಲಪರ್ವತಾ ಭವನ್ತಿ। ತದ್ಯಥಾ। ಮಹೇನ್ದ್ರೋ ಮಲಯಃ ಸಹ್ಯಃ ಶುಕ್ತಿಮಾನ್ನೃಕ್ಷಪರ್ವತಃ। ವಿನ್ಧ್ಯಶ್ಚ ಪಾರಿಯಾತ್ರಶ್ಚ ಇತ್ಯೇತೇ ಕುಲಪರ್ವತಾಃ। ಅನ್ಯೇ ಚ ಮನ್ದರಶಾರದರ್ದುರಕೋಲಾಹಲಸುರಮೈನಾಕವೈದ್ಯುತವಾರನ್ಧಮಪಾಣ್ಡುರತುಙ್ಗಪ್ರಸ್ಥಕೃಷ್ಣಗಿರಿಜಯನ್ತರೈವತಋಷ್ಯಮೂಕಗೋಮನ್ತಚಿತ್ರಕೂಟಶ್ರೀಚಕೋರಕೂಟಶೈಲಕೃತಸ್ಥಲ ಇತ್ಯೇತೇ ಕ್ಷುದ್ರಪರ್ವತಾಃ। ಶೇಷಾಃ ಕ್ಷುದ್ರತರಾಃ। ತೇಷಾಮಾರ್ಯಾ ಮ್ಲೇಚ್ಛಾ ಜನಪದಾ ವಸನ್ತಿ। ಪಿಬನ್ತಿ ಚೈತಾಸು ನದೀಷು ಪಾನೀಯಮ್। ತದ್ಯಥಾ ಗಙ್ಗಾ ಸಿನ್ಧು ಸರಸ್ವತೀ ಶತದ್ರು ವಿತಸ್ತಾ ವಿಪಾಶಾ ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾ ಸರಯೂ ಯಮುನಾ ಇರಾವತೀ ದೇವಿಕಾ ಕುಹೂ ಗೋಮತೀ ಧೂತಪಾಪಾ ಬಾಹುದಾ ದೃಷದ್ವತೀ ಕೌಶಿಕೀ ನಿಸ್ವರಾ ಗಣ್ಡಕೀ ಚಕ್ಷುಷ್ಮತೀ ಲೋಹಿತಾ ಇತ್ಯೇತಾ ಹಿಮವತ್ಪಾದನಿರ್ಗತಾಃ

ರುದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಭೂಮಿಯ ಪದ್ಮದ ರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಭಾರತವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಅವುಗಳು: ಇಂದ್ರ, ಕಸೇರು, ತಾಮ್ರವರ್ಣ, ಗಭಸ್ತಿ, ನಾಗದ್ವೀಪ, ಸೌಮ್ಯ, ಗಂಧರ್ವ, ವಾರುಣ ಮತ್ತು ಭಾತರ. ಪ್ರತಿ ಭಾಗವೂ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿವೆ: ಮಹೇಂದ್ರ, ಮಲಯ, ಸಹ್ಯ, ಶುಕ್ತಿಮಾನ್, ಋಕ್ಷಪರ್ವತ, ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾರಿಯಾತ್ರ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಚಿಕ್ಕ ಪರ್ವತಗಳೂ ಇವೆ: ಮಂದರ, ಶಾರದ, ದರ್ಡುರ, ಕೋಲಾಹಲ, ಸುರಮ, ಮೈನಾಕ, ವೈದ್ಯುತ, ವಾರಂಧಮ, ಪಾಂಡುರ, ತುಂಗಪ್ರಸ್ಥ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಜಯಂತ, ರೈವತ, ಋಷ್ಯಮೂಕ, ಗೋಮಂತ, ಚಿತ್ರಕೂಟ, ಶ್ರೀಚಕೋರ, ಕೂಟ, ಶೈಲ, ಕೃತಸ್ಥಲ. ಇವುಗಳ ಹೊರತು ಇನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕ ಪರ್ವತಗಳಿವೆ. ಆ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಯರು ಮತ್ತು ಮ್ಲೇಛ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಈ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ: ಗಂಗಾ, ಸಿಂಧು, ಸರಸ್ವತಿ, ಶತದ್ರು, ವಿತಸ್ತಾ, ವಿಪಾಶಾ, ಚಂದ್ರಭಾಗಾ, ಸರಯೂ, ಯಮುನಾ, ಇರಾವತಿ, ದೇವಿಕಾ, ಕುಹೂ, ಗೋಮತಿ, ಧೂತಪಾಪಾ, ಬಾಹುದಾ, ದೃಶದ್ವತಿ, ಕೌಶಿಕಿ, ನಿಸ್ವರಾ, ಗಂಡಕಿ, ಚಕ್ಷುಷ್ಮತಿ, ಲೋಹಿತಾ—ಇವು ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದ ಪಾದದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ.

ಶೋಣಾ ಜ್ಯೋತೀರಥಾ ನರ್ಮದಾ ಸುರಸಾ ಮನ್ದಾಕಿನೀ ದಶಾರ್ಣಾ ಚಿತ್ರಕೂಟಾ ತಮಸಾ ಪಿಪ್ಪಲಾ ಕರತೋಯಾ ಪಿಶಾಚಿಕಾ ಚಿತ್ರೋತ್ಪಲಾ ವಿಶಾಲಾ ವಞ್ಜುಲಾ ಬಾಲುಕಾ ವಾಹಿನೀ ಶುಕ್ತಿಮತೀ ವಿರಜಾ ಪಙ್ಕಿನೀ ರಿರೀ ಕುಹೂ ಇತ್ಯೇತಾ ಋಕ್ಷಪ್ರಸೂತಾಃ। ಮಣಿಜಾಲಾ ಶುಭಾ ತಾಪೀ ಪಯೋಷ್ಣೀಂ ಶೀಘ್ರೋದಾ ವೇಷ್ಣಾ ಪಾಶಾ ವೈತರಣೀ ವೇದೀ ಪಾಲೀ ಕುಮುದ್ವತೀ ತೋಯಾ ದುರ್ಗಾ ಅನ್ತ್ಯಾ ಗಿರಾ ಏತಾ ವಿನ್ಧ್ಯಪಾದೋದ್ಭವಾಃ। ಗೋದಾವರೀ ಭೀಮರಥೀ ಕೃಷ್ಣಾ ವೇಣಾ ವಞ್ಜುಲಾ ತುಙ್ಗಭದ್ರಾ ಸುಪ್ರಯೋಗಾ ವಾಹ್ಯಾ ಕಾವೇರೀ ಇತ್ಯೇತಾಃ ಸಹ್ಯಪಾದೋದ್ಭವಾಃ

ಶೋಣಾ, ಜ್ಯೋತೀರಥಾ, ನರ್ಮದಾ, ಸುರಸಾ, ಮಂದಾಕಿನಿ, ದಶಾರ್ಣಾ, ಚಿತ್ರಕೂಟಾ, ತಮಸಾ, ಪಿಪ್ಪಲಾ, ಕರತೋಯಾ, ಪಿಶಾಚಿಕಾ, ಚಿತ್ರೋತ್ಪಲಾ, ವಿಶಾಲಾ, ವಂಜುಲಾ, ಬಾಳುಕಾ, ವಾಹಿನಿ, ಶುಕ್ತಿಮತಿ, ವಿರಜಾ, ಪಂಕಿನಿ, ರಿರಿ, ಕುಹೂ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಋಕ್ಷಪರ್ವತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿವೆ. ಮಣಿಜಾಲಾ, ಶುಭಾ, ತಾಪೀ, ಪಯೋಷ್ಣಿ, ಶೀಘ್ರೋದಾ, ವೇಷ್ಣಾ, ಪಾಶಾ, ವೈತರಣಿ, ವೇದಿ, ಪಾಳಿ, ಕುಮುದ್ವತಿ, ತೋಯಾ, ದುರ್ಗಾ, ಅಂತ್ಯಾ, ಗಿರಾ—ಇವು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ. ಗೋದಾವರಿ, ಭೀಮರಥಿ, ಕೃಷ್ಣಾ, ವೇಣಾ, ವಂಜುಲಾ, ತುಂಗಭದ್ರಾ, ಸುಪ್ರಯೋಗಾ, ವಾಹ್ಯಾ, ಕಾವೇರಿ—ಇವು ಸಹ್ಯಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ.

ಶತಮಾಲಾ ತಾಮ್ರಪರ್ಣೀ ಪುಷ್ಪಾವತೀ ಉತ್ಪಲಾವತೀ ಇತ್ಯೇತಾ ಮಲಯಜಾಃ। ತ್ರಿಯಾಮಾ ಋಷಿಕುಲ್ಯಾ ಇಕ್ಷುಲಾ ತ್ರಿವಿದಾ ಲಾಙ್ಗೂಲಿನೀ ವಂಶವರಾ ಮಹೇನ್ದ್ರತನಯಾಃ। ಋಷಿಕಾ ಲೂಸತೀ ಮನ್ದಗಾಮಿನೀ ಪಲಾಶಿನೀ ಇತ್ಯೇತಾಃ ಶುಕ್ತಿಮತ್ಪ್ರಭವಾಃ। ಏತಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಕುಲಪರ್ವತನದ್ಯಃ। ಶೇಷಾಃ ಕ್ಷುದ್ರನದ್ಯಃ। ಏಷ ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪೋ ಯೋಜನಲಕ್ಷಪ್ರಮಾಣತಃ। ಅಧ್ಯಾಯಃ ೮೬ ಅತಃ ಪರಂ ಶಾಕದ್ವೀಪಂ ನಿಬೋಧತ। ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಾದ್ ದ್ವಿಗುಣಪರಿಣಾಹಾಲ್ಲವಣೋದಕಶ್ಚ ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪಸಮಸ್ತೇನ ದ್ವಿಗುಣಾವೃತಃ। ತತ್ರ ಚ ಪುಣ್ಯಾ ಜನಪದಾಶ್ಚಿರಾನ್ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ದುರ್ಭಿಕ್ಷಜರಾವ್ಯಾಧಿರಹಿತಶ್ಚ ದೇಶೋಽಯಮ್। ಸಪ್ತೈವ ಕುಲಪರ್ವತಾಸ್ತಾವತ್ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತಸ್ಯ ಚೋಭಯತೋ ಲವಣಕ್ಷೀರೋದಧೀ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ। ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಗಾಯತಃ ಶೈಲೇನ್ದ್ರ ಉದಯೋ ನಾಮ ಪರ್ವತಃ। ತಸ್ಯಾಪರೇಣ ಜಲಧಾರೋ ನಾಮ ಗಿರಿಃ। ಸೈವ ಚನ್ದ್ರೇತಿ ಕೀರ್ತ್ತಿತಃ। ತಸ್ಯ ಚ ಜಲಮಿನ್ದ್ರೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ವರ್ಷತಿ। ತಸ್ಯ ಪಾರೇ ರೈವತಕೋ ನಾಮ ಗಿರಿಃ। ಸೈವ ನಾರದೋ ವರ್ಣ್ಯತೇ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ನಾರದಪರ್ವತಾದುತ್ಪನ್ನೋ ತಸ್ಯ ಚಾಪರೇಣ ಶ್ಯಾಮೋ ನಾಮ ಗಿರಿಃ। ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಪ್ರಜಾಃ ಶ್ಯಾಮತ್ವಮಾಪನ್ನಾಃ ಸೈವ ದುನ್ದುಭಿರ್ವರ್ಣ್ಯತೇ। ತಸ್ಮಿನ್ ಸಿದ್ಧಾ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ಪ್ರಜಾನೇಕವಿಧಾಃ ಕ್ರೀಡನ್ತಸ್ತಸ್ಯಾಪರೇ ರಜತೋ ನಾಮ ಗಿರಿಃ ಸೈವ ಶಾಕೋಚ್ಯತೇ। ತಸ್ಯಾಪರೇಣಾಮ್ಬಿಕೇಯಃ ಸ ಚ ವಿಭ್ರಾಜಸೋ ಭಣ್ಯತೇ। ಸ ಏವ ಕೇಸರೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ತತಶ್ಚ ವಾಯುಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಗಿರಿನಾಮಾನ್ಯೇವ ವರ್ಷಾಣಿ ತದ್ಯಥಾ। ಉದಯಸುಕುಮಾರೋ ಜಲಧಾರಕ್ಷೇಮಕಮಹಾದ್ರುಮೇತಿ ಪ್ರಧಾನಾನಿ ದ್ವಿತೀಯಪರ್ವತನಾಮಭಿರಪಿ ವಕ್ತವ್ಯಾನಿ। ತಸ್ಯ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಶಾಕವೃಕ್ಷಸ್ತತ್ರ ಚ ಸಪ್ತಮಹಾನದ್ಯೋ ದ್ವಿನಾಮ್ನ್ಯಃ। ತದ್ಯಥಾ ಸುಕುಮಾರೀ ಕುಮಾರೀ ನನ್ದಾ ವೇಣಿಕಾ ಧೇನುಃ ಇಕ್ಷುಮತೀ ಗಭಸ್ತಿ ಇತ್ಯೇತಾ ನದ್ಯಃ

ಶತಮಾಲಾ, ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿ, ಪುಷ್ಪಾವತಿ, ಉತ್ತಲಾವತಿ—ಇವು ಮಲಯಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ. ತ್ರಿಯಾಮಾ, ಋಷಿಕುಲ್ಯಾ, ಇಕ್ಷುಲಾ, ತ್ರಿವಿದಾ, ಲಾಂಗೂಲಿನಿ, ವಂಶವರಾ—ಇವು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಪುತ್ರಿಯರು. ಋಷಿಕಾ, ಲೂಸತಿ, ಮಂದಗಾಮಿನಿ, ಪಲಾಶಿನಿ—ಇವು ಶುಕ್ತಿಮಾನ್ ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ. ಇವು ಮುಖ್ಯವಾದ ಕುಲಪರ್ವತ ನದಿಗಳು; ಉಳಿದವು ಚಿಕ್ಕ ನದಿಗಳು. ಜಂಬೂದ್ವೀಪವು ಲಕ್ಷ ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಿದೆ. ಈಗ ಶಾಕದ್ವೀಪದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿರಿ. ಜಂಬೂದ್ವೀಪಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು, ಉಪ್ಪಿನ ನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಸಮುದ್ರವೂ ಜಂಬೂದ್ವೀಪದಷ್ಟು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು. ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ, ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ದುರ್ಭಿಕ್ಷ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿವೆ; ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಿನ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಶೈಲೇಂದ್ರ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಉದಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಜಲಧಾರ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಚಂದ್ರ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ನೀರನ್ನು ಇಂದ್ರನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮಳೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ರೈವತಕ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ನಾರದ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಾರದಪರ್ವತದಿಂದ ವಿವಿಧ ಜನಾಂಗಗಳು ಹುಟ್ಟಿವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಶ್ಯಾಮ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ದುಂದುಭಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಜನರು ಶ್ಯಾಮವರ್ಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಂತರ ರಾಜತ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಶಾಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಂಬಿಕೇಯ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ವಿಭ್ರಾಜಸ ಅಥವಾ ಕೇಸರಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಾ ಬರುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರುಗಳೇ ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿವೆ: ಉದಯ, ಸುಕುಮಾರ, ಜಲಧಾರ, ಕ್ಷೇಮ, ಮಹಾದ್ರುಮ—ಇವು ಪ್ರಮುಖವುಗಳು, ಉಳಿದವು ಕೂಡ ಇಂತಹ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಕವೃಕ್ಷ ಇದೆ, ಅಲ್ಲೇ ಏಳು ಮಹಾನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ: ಸುಕುಮಾರಿ, ಕುಮಾರಿ, ನಂದಾ, ವೇಣಿಕಾ, ಧೇನು, ಇಕ್ಷುಮತಿ, ಗಭಸ್ತಿ.

ಅಥ ತೃತೀಯಂ ಕುಶದ್ವೀಪಂ ಶ್ರೃಣುತ। ಕುಶದ್ವೀಪೇನ ಕ್ಷೀರೋದಃ ಪರಿವೃತಃ ಶಾಕದ್ವೀಪಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಾದ್ ದ್ವಿಗುಣೇನ। ತತ್ರಾಪಿ ಸಪ್ತ ಕುಲಪರ್ವತಾಃ। ಸರ್ವೇ ಚ ದ್ವಿನಾಮಾನಃ। ತದ್ ಯಥಾ --- ಕುಮುದವಿದ್ರುಮೇತಿ ಚ ಸೋಚ್ಯತೇ। ಉನ್ನತೋ ಹೇಮಪರ್ವತಃ ಸೈವ। ಬಲಾಹಕೋ ದ್ಯುತಿಮಾನ್ ಸೈವ। ತಥಾ ದ್ರೋಣಃ ಸೈವ ಪುಷ್ಪವಾನ್। ಕಙ್ಕಶ್ಚ ಪರ್ವತಃ ಸೈವ ಕುಶೇಶಯಃ। ತಥಾ ಷಷ್ಠೋ ಮಹಿಷನಾಮಾ ಸ ಏವ ಹರಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ। ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ವಸತಿ। ಸಪ್ತಮಸ್ತು ಕಕುದ್ಮಾನ್ ನಾಮ ಸೈವ ಮನ್ದರಃ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ। ಇತ್ಯೇತೇ ಪರ್ವತಾಃ ಕುಶದ್ವೀಪೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ ಏತೇಷಾಂ ವರ್ಷಭೇದೋ ಭವತಿ ದ್ವಿನಾಮಸಂಜ್ಞಃ। ಕುಮುದಸ್ಯ ಶ್ವೇತಮುದ್ಭಿದಂ ತದೇವ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ। ಉನ್ನತಸ್ಯ ಲೋಹಿತಂ ವೇಣುಮಣ್ಡಲಂ ತದೇವ ಭವತಿ। ಬಲಾಹಕಸ್ಯ ಜೀಮೂತಂ ತದೇವ ರಥಾಕಾರ ಇತಿ।ದ್ರೋಣಸ್ಯ ಹರಿತಂ ತದೇವ ಬಲಾಧನಂ ಭವತಿ। ಕಙ್ಕಸ್ಯಾಪಿ ಕಕುದ್ಮಾನ್ ನಾಮ। ವೃತ್ತಿಮತ್ ತದೇವ ಮಾನಸಂ ಮಹಿಷಸ್ಯ ಪ್ರಭಾಕರಮ್। ಕಕುದ್ಮತಃ ಕಪಿಲಂ ತದೇವ ಸಂಖ್ಯಾತಂ ನಾಮ। ಇತ್ಯೇತಾನಿ ವರ್ಷಾಣಿ। ತತ್ರ ದ್ವಿನಾಮ್ನ್ಯೋ ನದ್ಯಃ। ಪ್ರತಪಾ ಪ್ರವೇಶಾ ಸೈವೋಚ್ಯತೇ। ದ್ವಿತೀಯಾ ಶಿವಾ ಯಶೋದಾ ಸಾ ಚ ಭವತಿ। ತೃತೀಯಾ ಪಿತ್ರಾ ನಾಮ ಸೈವ ಕೃಷ್ಣಾ ಭಣ್ಯತೇ। ಚತುರ್ಥೀ ಹ್ರಾದಿನೀ ನಾಮ ಸೈವ ಚನ್ದ್ರಾ ನಿಗದ್ಯತೇ। ವಿದ್ಯುತಾ ಚ ಪಞ್ಚಮೀ ಶುಕ್ಲಾ ಸೈವ। ವರ್ಣಾ ಷಷ್ಠೀ ಸೈವ ವಿಭಾವರೀ। ಮಹತೀ ಸಪ್ತಮೀ ಸೈವ ಧೃತಿಃ। ಏತಾಃ ಪ್ರಧಾನಾಃ ಶೇಷಾಃ ಕ್ಷುದನದ್ಯಃ। ಇತ್ಯೇಷ ಕುಶದ್ವೀಪಸ್ಯ ಸಂನಿವೇಶಃ। ಶಾಕದ್ವೀಪೋ ದ್ವಿಗುಣಃ ಸಂನಿವಿಷ್ಟಶ್ಚ ಕಥಿತಃ। ತಸ್ಯ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಮಹಾಕುಶಸ್ತಮ್ಬಃ। ಏಷ ಚ ಕುಶದ್ವೀಪೋ ದಧಿಮಣ್ಡೋದೇನಾವೃತಃ ಕ್ಷೀರೋದದ್ವಿಗುಣೇನ

ಮೂರನೇದು ಕುಶದ್ವೀಪದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿರಿ. ಕುಶದ್ವೀಪವು ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಶಾಕದ್ವೀಪಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿವೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ: ಕುಮುದ, ವಿದ್ರುಮ, ಉನ್ನತ, ಹೇಮಪರ್ವತ, ಬಲಾಹಕ, ದ್ಯುತಿಮಾನ್, ದ್ರೋಣ, ಪುಷ್ಪವಾನ್, ಕಂಕ, ಕುಶೇಶಯ, ಮಹಿಷ, ಹರಿ, ಕಕುದ್ಮಾನ್, ಮಂದರ. ಈ ಪರ್ವತಗಳು ಕುಶದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ: ಕುಮುದದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಶ್ವೇತ ಎಂದು, ಉನ್ನತದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಲೋಹಿತ ಎಂದು, ಬಲಾಹಕದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಜಿಮೂತ ಎಂದು, ದ್ರೋಣದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹರಿತ ಎಂದು, ಕಂಕದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಕುದ್ಮಾನ್ ಎಂದು, ಮಹಿಷದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಭಾಕರ ಎಂದು, ಕಕುದ್ಮಾನದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಪಿಲ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಪ್ರದೇಶಗಳು. ಅಲ್ಲಿಯ ನದಿಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ: ಪ್ರತಾಪಾ, ಪ್ರವೇಶಾ; ಶಿವಾ, ಯಶೋದಾ; ಪಿತ್ರಾ, ಕೃಷ್ಣಾ; ಹ್ರಾದಿನಿ, ಚಂದ್ರಾ; ವಿದ್ಯುತಾ, ಶುಕ್ಲಾ; ವರ್ಣಾ, ವಿಭಾವರಿ; ಮಹತಿ, ಧೃತಿ. ಇವು ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು; ಉಳಿದವು ಚಿಕ್ಕ ನದಿಗಳು. ಇದು ಕುಶದ್ವೀಪದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಶಾಕದ್ವೀಪವು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕುಶದ ಗಿಡವಿದೆ. ಕುಶದ್ವೀಪವು ಮೊಸರು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು.

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ಅಥ ಕ್ರೌಞ್ಚಂ ಭವತಿ ಚತುರ್ಥಂ ಕುಶದ್ವೀಪಾದ್ ದ್ವಿಗುಣಮಾನತಃ ಸಮುದ್ರಃ ಕ್ರೌಞ್ಚೇನ ದ್ವಿಗುಣೇನಾವೃತಃ। ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸಪ್ತೈವ ಪ್ರಧಾನಪರ್ವತಾಃ। ಪ್ರಥಮಃ ಕೌಞ್ಚೋ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತೋ ರೈವತೋ ಮಾನಸಃ ಸೈವ ಪಾವಕಃ। ತಥೈವಾನ್ಧಕಾರಃ ಸೈವಾಚ್ಛೋದಕಃ। ದೇವಾವೃತ್ತೋ ಸ ಚ ಸುರಾಪೋ ಭಣ್ಯತೇ। ತತೋ ದೇವಿಷ್ಠಃ ಸ ಏವ ಕಾಞ್ಚನಶ್ರೃಙ್ಗೋ ಭವತಿ। ದೇವನನ್ದಾತ್ಪರೋ ಗೋವಿನ್ದಃ, ದ್ವಿವಿನ್ದ ಇತಿ। ತತಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಃ ಸೈವ ತೋಷಾಶಯಃ। ಏತೇ ಸಪ್ತ ರತ್ನಮಯಾಃ ಪರ್ವತಾಃ ಕ್ರೀಞ್ಚದ್ವೀಪೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ। ಸರ್ವೇ ಚ ಪರಸ್ಪರೇಣೋಚ್ಛ್ರಯಾಃ। ತತ್ರ ವರ್ಷಾಣಿ ತಥಾ ಕ್ರೌಞ್ಚಸ್ಯ ಕುಶಲೋ ದೇಶಃ ಸೈವ ಮಾಧವಃ ಸ್ಮೃತಃ ವಾಮನಸ್ಯ ಮನೋಽನುಗಃ ಸೈವ ಸಂವರ್ತಕಸ್ತತೋಷ್ಣವಾನ್ ಸೋಮಪ್ರಕಾಶಃ। ತತಃ ಪಾವಕಃ ಸೈವ ಸುದರ್ಶನಃ। ತಥಾ ಚಾನ್ಧಕಾರಃ ಸೈವ ಸಂಮೋಹಃ। ತತೋ ಮುನಿದೇಶಃ ಸ ಚ ಪ್ರಕಾಶಃ। ತತೋ ದುನ್ದುಭಿಃ ಸೈವಾನರ್ಥ ಉಚ್ಯತೇ। ತತ್ರಾಪಿ ಸಪ್ತೈವ ನದ್ಯಃ।। ೮೭.

ರುದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಕ್ರೌಂಚದ್ವೀಪ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದು ಕುಶದ್ವೀಪಕ್ಕಿಂತ ಎರಡುಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು. ಆದುದನ್ನು ಎರಡುಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸಮುದ್ರವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ವತಗಳಿವೆ: ಮೊದಲದು ಕ್ರೌಂಚ, ನಂತರ ವಿದ್ಯುಲ್ಲತಾ, ರೇವತ, ಮಾನಸ, ಪಾವಕ, ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಅಚ್ಛೋದಕ. ದೇವಾವೃತ, ಸುರಾಪ, ದೇವಿಷ್ಠ, ಕಾಂಚನಶೃಂಗ, ದೇವಾನಂದ, ಗೋವಿಂದ, ದ್ವಿವಿಂದ, ಪುಂಡರಿಕ, ತೋಷಾಶಯ ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳೂ ಅಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಏಳು ಪರ್ವತಗಳು ಕ್ರೌಂಚದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಎತ್ತರವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು: ಕ್ರೌಂಚದ ಪ್ರದೇಶ ಕುಶಲ, ಮಾಧವ; ವಾಮನನ ಪ್ರದೇಶ ಮನೋನುಗ, ಸಂವર્તಕ, ತೋಷ್ಣವಾನ್, ಸೋಮಪ್ರಕಾಶ; ಪಾವಕನದು ಸುದರ್ಶನ; ಅಂಧಕಾರನದು ಸಂಮೋಹ; ಮುನಿದೇಶದದು ಪ್ರಕಾಶ; ದುಂದುಭಿಯದು ಅನರ್ಥ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಏಳು ನದಿಗಳಿವೆ.

ಗೌರೀ ಕುಮುದ್ವತೀ ಚೈವ ಸನ್ಧ್ಯಾ ರಾತ್ರಿರ್ಮನೋಜವಾ ಖ್ಯಾತಿಶ್ಚ ಪುಣ್ಡರೀಕಾ ಚ ಗಙ್ಗಾ ಸಪ್ತವಿಧಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಗೌರೀ ಸೈವ ಪುಷ್ಪವಹಾ ಕುಮುದ್ವತೀ ತಾಮ್ರವತೀ ರೋಧಸಂಧ್ಯಾ ಸುಖಾವಹಾ ಚ ಮನೋಜವಾ ಚ ಕ್ಷಿಪ್ರೋದಾ ಚ ಖ್ಯಾತಿಃ ಸೈವ ಗೋಬಹುಲಾ ಪುಣ್ಡರೀಕಾ ಚಿತ್ರವೇಗಾ ಶೇಷಾಃ ಕ್ಷುದ್ರನದ್ಯಃ।। ಕ್ರೌಞ್ಚದ್ವೀಪೋ ಘೃತೋದೇನಾವೃತಃ। ಘೃತೋದಾ ಶಾಲ್ಮಲೇನೇತಿ।। ೮೭.

ಅಲ್ಲಿ ಗೌರಿ, ಕುಮುದ್ವತಿ, ಸಂಧ್ಯಾ, ರಾತ್ರಿ, ಮನೋಜವಾ, ಖ್ಯಾತಿ, ಪುಂಡರಿಕಾ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ಎಂಬ ಏಳು ನದಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೌರಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುಷ್ಪವಾಹಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕುಮುದ್ವತಿ ತಾಮ್ರವತಿ; ಸಂಧ್ಯಾ ಸುಖವಾಹಾ; ಮನೋಜವಾ ಕ್ಷಿಪ್ರೋದಾ; ಖ್ಯಾತಿ ಗೋಬಹುಲಾ; ಪುಂಡರಿಕಾ ಚಿತ್ರವೇಗಾ. ಉಳಿದವು ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು. ಕ್ರೌಂಚದ್ವೀಪವನ್ನು ತುಪ್ಪದ ಸಮುದ್ರವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅದನ್ನು ಶಾಲ್ಮಲ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಘೃತಸಮುದ್ರಮಾವೃತ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಿಸ್ತದ್ವಿಸ್ತಾರೋ ದ್ವಿಗುಣಸ್ತತ್ರ ಚ ಸಪ್ತ ಪರ್ವತಾಃ ಪ್ರಧಾನಾಸ್ತಾವನ್ತಿ ವರ್ಷಾಣಿ ತಾವತ್ಯೋ ನದ್ಯಃ। ತತ್ರ ಚ ಪರ್ವತಾಃ। ಸುಮಹಾನ್ ಪೀತಃಶಾತಕೌಮ್ಭಾತ್ ಸಾರ್ವಗುಣಸೌವರ್ಣರೋಹಿತಸುಮನಸಕುಶಲ ----- ಜಾಮ್ಬೂನದವೈದ್ಯುತಾ ಇತ್ಯೇತೇ ಕುಲಪರ್ವತಾ ವರ್ಷಾಣಿ ಚೇತಿ। ಅಥ ಷಷ್ಠಂ ಗೋಮೇದಂ ಕಥ್ಯತೇ। ಶಾಲ್ಮಲಂ ಯಥಾ ಸುರೋದೇನಾವೃತಂ ತದ್ವತ್ ಸುರೋದೋಽಪಿ ತದ್ವಿಗುಣೇನ ಗೋಮೇದೇನಾವೃತಃ। ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಧಾನಪರ್ವತೌ ದ್ವಾವೇವ। ಏಕಸ್ಯ ತಾವತ್ತಾವಸರಃ। ಅಪರಶ್ಚ ಕುಮುದ ಇತಿ। ಸಮುದ್ರಶ್ಚೇಕ್ಷುರಸಸ್ತದ್ದ್ವಿಗುಣೇನ ಪುಷ್ಕರೇಣಾವೃತಃ। ತತ್ರ ಚ ಪುಷ್ಕರಾಖ್ಯೇ ಮಾನಸೋ ನಾಮ ಪರ್ವತಃ। ತದಪಿ ದ್ವಿಧಾ ಛಿನ್ನಂ ವರ್ಷಂ ತತ್ಪ್ರಮಾಣೇನ ಚ। ಸ್ವಾದೋದಕೇನಾವೃತಮ್। ತತಶ್ಚ ಕಟಾಹಮ್। ಏತತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಸ್ಯ ಚ ಸಕಟಾಹವಿಸ್ತಾರಪ್ರಮಾಣಮ್। ಏವಂವಿಧಾನಾಮಣ್ಡಾನಾಂ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ। ಏತಾನಿ ಕಲ್ಪೇ ಕಲ್ಪೇ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣಃ ಕ್ರೋಡರೂಪೀ ರಸಾತಲಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಿ ದಂಷ್ಟ್ರೈಕೈನೋದ್ಧೃತ್ಯ ಸ್ಥಿತೌ ಸ್ಥಾಪಯತಿ। ಏಷ ವಃ ಕಥಿತೋ ಮಾರ್ಗೋ ಭೂಮೇರಾಯಾಮವಿಸ್ತರಃ । ಸ್ವಸ್ತಿ ವೋಽಸ್ತು ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ಕೈಲಾಸಂ ನಿಲಯಂ ದ್ವಿಜಾಃ ।। ೮೮.

ಶಾಲ್ಮಲದ್ವೀಪವನ್ನು ತುಪ್ಪದ ಸಮುದ್ರ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಎರಡುಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ವತಗಳಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಏಳು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಏಳು ನದಿಗಳಿವೆ. ಪರ್ವತಗಳೆಂದರೆ: ಸುಮಹಾನ್, ಪೀತ, ಶಾತಕೌಂಭ, ಸರ್ವಗುಣಸೌರ್ಣ, ರೋಹಿತ, ಸುಮನಸ, ಕುಶಲ, ಜಾಂಬೂನದ, ವೈದ್ಯುತ — ಇವು ಕುಲಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಆಗಿವೆ. ಆಮೇಲೆ ಆರನೆಯದು ಗೋಮೇದದ್ವೀಪ. ಶಾಲ್ಮಲದ್ವೀಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುರೋದ ಸಮುದ್ರ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸುರೋದವನ್ನು ಎರಡುಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಗೋಮೇದ ಸಮುದ್ರ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ವತಗಳು ಎರಡು: ಒಂದು ತಾವಸರ, ಇನ್ನೊಂದು ಕುಮುದ. ಅಲ್ಲಿನ ಸಮುದ್ರವು ಸಕ್ಕರೆರಸದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಅದನ್ನು ಎರಡುಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪುಷ್ಕರ ಸಮುದ್ರ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪುಷ್ಕರದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಮಾನಸ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ, ಆ ಪ್ರದೇಶ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಸಿಹಿ ನೀರಿನ ಸಮುದ್ರ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ನಂತರ ಭೂಮಿಯ ಗಡಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಭೂಮಿಯ ಅಳತೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಗಡಿಯಷ್ಟಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಜಗತ್ತುಗಳ ಎಣಿಕೆ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನು ವರಾಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಒಂದು ದಂತದಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭೂಮಿಯ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿಮಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ; ನಾನು ಈಗ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ದ್ವಿಜರೆ.