ವರಾಹಪುರಾಣಮ್

ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರ್ವತಗಳ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿಶಿರ ಮತ್ತು ಪತಂಗ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಬಿಳಿ ಭೂಮಿ ಇದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಲತೆಗಳು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿವೆ ಮತ್ತು ಮರಗಳು ಕಡಿಮೆ. ಇಕ್ಷುಕ್ಷೇಪ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಂದರವಾದ ಉದುಂಬರವನವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ತತ್ರ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ವಾದುಸಲಿಲಾ ಬಹೂದಕಾ ನದ್ಯೋ ವಹನ್ತಿ । ತತ್ರಾಶ್ರಮೋ ಭಗವತಃ ಕರ್ದಮಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ । ನಾನಾಮುನಿಜನಾಕೀರ್ಣಸ್ತಚ್ಚ ಶತಯೋಜನಮೇಕಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ವನಂ ಚ । ತಥಾ ಚ ತಾಮ್ರಾಭಸ್ಯ ಶೈಲಸ್ಯ ಪತಙ್ಗಸ್ಯ ಚಾನ್ತರೇ ಶತಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ದ್ವಿಗುಣಾಯತಂ ಬಾಲಾರ್ಕಸದೃಶರಾಜೀವಪುಣ़್ರೀಕೈಃ ಸಮನ್ತತಃ ಸಹಸ್ತ್ರಪತ್ರೈರವಿರಲೈರಲಂಕೃತಂ ಮಹತ್ ಸರೋಽನೇಕಸಿದ್ಧಗನ್ಧರ್ವಾಧ್ಯುಷಿತಮ್ । ।। ೮೦.

ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ನದಿಗಳು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ಸಿಹಿಯಾದ ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ದಮ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆಶ್ರಮವಿದೆ, ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಅರಣ್ಯವು ನೂರಾರು ಯೋಜನಗಳ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ತಾಮ್ರಾಭ ಮತ್ತು ಪತಂಗ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ, ನೂರಾರು ಯೋಜನಗಳ ಅಗಲ ಮತ್ತು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಉದ್ದವಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರವಿದೆ; ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಮಲಗಳಿಂದ, ಸಾವಿರಾರು ಹೂವಿನ ರೇಖೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತಸ್ಯ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಮಹಾಶಿಖರಃ ಶತಯೋಜನಾಯಾಮಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣೋಽನೇಕಧಾತುರತ್ನಭೂಷಿತಸ್ತಸ್ಯ ಚೋಪರಿ ಮಹತೀ ರಥ್ಯಾ ರತ್ನಪ್ರಾಕಾರತೋರಣಾ । ತಸ್ಯಾಂ ಮಹದ್ ವಿದ್ಯಾಧರಪುರಮ್ । ತತ್ರ ಪುಲೋಮನಾಮಾ ವಿದ್ಯಾಧರರಾಜಃ ಶತಸಹಸ್ತ್ರಪರೀವಾರಃ । ತಥಾ ಚ ವಿಖಾಖಾಚಲೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಶ್ವೇತಸ್ಯ ಚಾನ್ತರೇ ಸರಃ । ತಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವತೀರೇ ಮಹದಾಮ್ರವನಂ ಕನಕಸಂಕಾಶೈಃ ಫಲೈರತಿಸುಗನ್ಧಿಭಿರ್ಮಹಾಕುಮ್ಭಮಾತ್ರೈಃ ಸರ್ವತಶ್ಚಿತಮ್ । ದೇವಗನ್ಧರ್ವಾದಯಶ್ಚ ತತ್ರ ನಿವಸನ್ತಿ

ಆ ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಾರು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ದೊಡ್ಡ ಶಿಖರವಿದೆ, ಅನೇಕ ಲೋಹ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಾಗಿಲುಗಳುಳ್ಳ ವಿಶಾಲ ರಸ್ತೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾಧರರ ನಗರವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪುಲೋಮ ಎಂಬ ವಿದ್ಯಾಧರರ ರಾಜನು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ವಿಖಾಖಾಚಲ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತೊಂದು ಸರೋವರವಿದೆ. ಅದರ ಪೂರ್ವ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಂಗಾರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅತ್ಯಂತ ಸುಗಂಧದ, ದೊಡ್ಡ ಕುಂಭದಷ್ಟು ಹಣ್ಣುಗಳಿರುವ ಆಮ್ರವನವಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಬಿಲ್ವಸ್ಥಲೀ ನಾಮ । ತತ್ರ ಫಲಾನಿ ವಿದ್ರುಮಸಂಕಾಶಾನಿ ತೈಶ್ಚ ಪತದ್ಭಿಃ ಸ್ಥಲಮೃತ್ತಿಕಾ ಕ್ಲಿನ್ನಾ । ತಾಂ ಚ ಸ್ಥಲೀಂ ಸುಗುಹ್ಯಕಾದಯಃ ಸೇವನ್ತೇ ಬಿಲ್ವಫಲಾಶಿನಃ । ತಥಾ ಚ ವಸುಧಾರರತ್ನಧಾರಯೋರನ್ತರೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಶತಯೋಜನಮಾಯತಂ ಸುಗನ್ಧಿಕಿಂಶುಕವನಂ ಸದಾಕುಸುಮಂ ಯಸ್ಯ ಗನ್ಧೇನ ವಾಸ್ಯತೇ ಯೋಜನಶತಮ್ । ತತ್ರ ಸಿದ್ಧಾಧ್ಯುಷಿತಂ ಜಲೋಪೇತಂ ಚ

ಅದು ಬಿಲ್ವಸ್ಥಳಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳು ಪಗಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಅವು ಬಿದ್ದಾಗ ನೆಲ ಒದ್ದೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ರಹಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವದವರು, ಬಿಲ್ವ ಹಣ್ಣು ತಿನ್ನುವವರು, ಸದಾ ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಸುಧಾರಾ ಮತ್ತು ರತ್ನಧಾರಾ ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಮೂವತ್ತಾರು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಿರುವ ಸುಗಂಧದ ಕಿಂಶುಕ ವನವಿದೆ; ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಪರಿಮಳ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರವರೆಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ನೀರಿನೂ ಇದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯ ದೇವರ ಮಹಾ ಮಂದಿರವಿದೆ. ಪ್ರತೀ ತಿಂಗಳು ಭಗವಂತ ಸೂರ್ಯನು, ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರು ಅವನನ್ನು ಕಾಲದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪಂಚಕುಟ ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತಗಳ ಮಧ್ಯೆ, ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಉದ್ದ, ನೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಹಂಸದಂತೆ ಬಿಳಿಯಾದ, ಸಣ್ಣ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅಪ್ರಾಪ್ಯವಾದ, ಸ್ವರ್ಗದ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಂತೆ ಕಾಣುವ ಭೂಮಂಡಲವಿದೆ.

ಅಥ ಪಶ್ಚಿಮದಿಗ್ಭಾಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ಗಿರಿದ್ರೋಣ್ಯಃ ಕೀರ್ತ್ಯನ್ತೇ । ಸುಪಾರ್ಶ್ವಶಿಖಿಶೈಲಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸಮನ್ತಾದ್ ಯೋಜನಶತಮೇಕಂ ಭೌಮಶಿಲಾತಲಂ ನಿತ್ಯತಪ್ತಂ ದುಃಸ್ಪರ್ಶಮ್ । ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಮ್ । ಸ ಚ ಸರ್ವಕಾಲಮನಿನ್ಧನೋ ಭಗವಾನ್ ಲೋಕಕ್ಷಯಕಾರೀ ಸಂವರ್ತಕೋ ಜ್ವಲತೇ । ಅನ್ತರೇ ಚ ಶೈಲವರಯೋಃ ಕುಮುದಾಞ್ಜನಯೋಃ ಶತಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಥಲೀ ಸರ್ವಸತ್ತ್ವಾನಾಮಗಮ್ಯಾ । ಪೀತವರ್ಣೈಃ ಫಲೈರಾವೃತಾ ಸತೀ ಸಾ ಸ್ಥಲೀ ಶೋಭತೇ । ತತ್ರ ಚ ಪುಣ್ಯೋ ಹ್ರದಃ ಸಿದ್ಧೈರುಪೇತಃ। ಬೃಹಸ್ಪತೇಸ್ತದ್ವನಮ್।। ತಥಾ ಚ ಶೈಲಯೋಃ ಪಿಞ್ಜರಗೌರಯೋರನ್ತರೇಣ ಸರೋದ್ರೋಣೀ ಹ್ಯನೇಕಶತಯೋಜನಾಯತಾ ಮಹದ್ಭಿಶ್ಚ ಷಟ್ಪದೋದ್ಘುಷ್ಟೈಃ ಕುಮುದೈರುಪಶೋಭಿತಾ

ಈಗ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರ್ವತ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಶಿಖಿ ಪರ್ವತಗಳ ಮಧ್ಯೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಯಾವಾಗಲೂ ಬಿಸಿ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಬಂಡೆಯ ನೆಲವಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಳವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಇಂಧನವಿಲ್ಲದೆ ಜ್ವಲಿಸುವ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸಮ್ವರ್ತಕ ಅಗ್ನಿ ಇದೆ. ಕುಮುದ ಮತ್ತು ಅಂಜನ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ, ನೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅಪ್ರಾಪ್ಯವಾದ, ಹಳದಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಆತುಲುಂಗಸ್ಥಳಿಯಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸರೋವರವಿದ್ದು, ಸಿದ್ಧರು ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ವನವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪಿಂಜರ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ, ಅನೇಕ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ, ದೊಡ್ಡದಾದ, ಭಮರಗಳ ಗೂಜಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾದ ಕಣಿವೆ ಇದೆ.

ತತ್ರ ಚ ಭಗವತೋ ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯಾಯತನಮ್ । ತಥಾ ಚ ಶುಕ್ಲಪಾಣ್ಡುರಯೋರಪಿ ಮಹಾಗಿರ್ಯೋರನ್ತರೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣೋ ನವತ್ಯಾಯತ ಏಕಃ ಶಿಲೋದ್ದೇಶೋವೃಕ್ಷವಿವರ್ಜಿತಃ । ತತ್ರ ನಿಷ್ಪಙ್ಕಾ ದೀರ್ಘಿಕಾ ಸವೃಕ್ಷಾ ಚ ಸ್ಥಲಪದ್ಮಿನೀ ಅನೇಕಜಾತೀಯೈಶ್ಚ ಪದ್ಮೈಃ ಶೋಭಿತಾ । ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಮಧ್ಯೇ ಪಞ್ಚಯೋಜನಪ್ರಮಾಣೋ ಮಹಾನ್ಯಗ್ರೋಧವೃಕ್ಷಃ । ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚನ್ದ್ರಶೇಖರೋಮಾಪತಿರ್ನೀಲವಾಸಾಶ್ಚ ದೇವೋ ನಿವಸತಿ ಯಕ್ಷಾದಿಭಿರೀಡ್ಯಮಾನಃ । ಸಹಸ್ತ್ರಶಿಖರಸ್ಯ ಗಿರೇಃ ಕುಮುದಸ್ಯ ಚಾನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಾಶದ್ಯೋಜನಾಯಾಮಂ ವಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಮಿಕ್ಷುಕ್ಷೇಪೋಚ್ಚಶಿಖರಮನೇಕಪಕ್ಷಿಸೇವಿತಮ್ । ಅನೇಕವೃಕ್ಷಫಲೈರ್ಮಧುರಸ್ತ್ರವೈರುಪಶೋಭಿತಮ್ । ತತ್ರ ಚೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಮಹಾನಾಶ್ರಮೋ ದಿವ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯನಿರ್ಮಿತಃ । ತಥಾ ಚ ಶಙ್ಖಕೂಟಋಷಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪುರುಷಸ್ಥಲೀರಮ್ಯಾಽನೇಕಗುಣಾನೇಕಯೋಜನಾಯತಾ ಬಿಲ್ವಪ್ರಮಾಣೈಃ ಕಙ್ಕೋಲಕೈಃ ಸುಗನ್ಧಿಭಿರುಪೇತಾ । ತತ್ರ ಪುರುಷಕರಸೋನ್ಮತ್ತಾ ನಾಗಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರತಿವಸನ್ತಿ

ಅಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಭಗವಂತ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಪಾಂಡು ಎಂಬ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಗಳ ಮಧ್ಯೆ, ಮೂವತ್ತಾರು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ತೊಂಬತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ, ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಬಂಡೆಯ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ದೀರ್ಘಿಕೆಯೂ, ಮರಗಳಿರುವ ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಕಮಲದ ತೊಟ್ಟಿಯೂ, ಅನೇಕ ವಿಧದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಐದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಮಹೇಶ್ವರನು, ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹಸ್ರಶಿಖರ ಮತ್ತು ಕುಮುದ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ, ಐವತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಇಕ್ಷು ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ವಿವಿಧ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ರಸಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮಹಾಶ್ರಮವಿದೆ, ಅದು ದೈವಿಕ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶಂಖಕುಟ ಮತ್ತು ಋಷಭ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ, ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನೇಕ ಯೋಜನ ಉದ್ದದ, ಬಿಲ್ವ ಹಣ್ಣಿನ ಗಾತ್ರದ ಸುಗಂಧಿ ಕಂಕೋಲ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಪುರುಷಸ್ಥಳಿಯೆಂಬ ಸುಂದರ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾಕಾರದ ಕೆರೆಗಳ ಬಳಿ ಮಸ್ತಾನಾದ ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.

ತಥಾ ಕಪಿಞ್ಜಲನಾಗಶೈಲಯೋರನ್ತರೇ ದ್ವಿಶತಯೋಜನಮಾಯಾಮವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಶತಯೋಜನಸ್ಥಲೀ ನಾನಾವನವಿಭೂಷಿತಾ ದ್ರ್ಾಕ್ಷಾಖರ್ಜೂರಖಣ್ಡೈರುಪೇತಾ ಅನೇಕವೃಕ್ಷವಲ್ಲೀಭಿರನೇಕೈಶ್ಚ ಸರೋಭಿರುಪೇತಾ ಸಾ ಸ್ಥಲೀ । ತಥಾ ಚ ಪುಷ್ಕರಮಹಾಮೇಘಯೋರನ್ತರೇ ಷಷ್ಟಿಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಶತಾಯಾಮಾ ಪಾಣಿತಲಪ್ರಖ್ಯಾ ಮಹತೀ ಸ್ಥಲೀ ವೃಕ್ಷವೀರುಧವಿವರ್ಜಿತಾ ।ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚತ್ವಾರಿ ಮಹಾವನಾನಿ ಸರಾಂಸಿ ಚಾನೇಕಯೋಜನಾನಾಮ್ ।ದಶ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತ ತಥಾಷ್ಟೌ ತ್ರಿಂಶದ್ ವಿಂಶತಿ ಯೋಜನಾನಾಂ ಸ್ಥಲ್ಯೋ ದ್ರೋಣ್ಯಶ್ಚ । ತತ್ರ ಕಾಶ್ಚಿನ್ಮಹಾಘೋರಾಃ ಪರ್ವತಕ್ಷಯಾಃ

ಹಾಗೆ, ಕಪಿಂಜಲ ಮತ್ತು ನಾಗ ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಎರಡು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಅಗಲವಿರುವ, ನಾನಾ ವನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಖರ್ಜೂರದ ಗುಡ್ಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನೇಕ ಮರಗಳು, ಬೆಳೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಭೂಭಾಗವಿದೆ. ಪುಷ್ಕರ ಮತ್ತು ಮಹಾಮೇಘ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಅರುವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ ಮತ್ತು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಿರುವ, ಕೈಚಪ್ಪೆಯಂತೆ ಸಮತಟ್ಟಾದ, ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳಿಲ್ಲದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭೂಭಾಗವಿದೆ. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಯೋಜನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಸರೋವರಗಳಿವೆ. ಹತ್ತು, ಐದು, ಏಳು, ಎಂಟು, ಮೂವತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಭೂಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳು ಪರ್ವತಗಳ ನಾಶದಿಂದ ತುಂಬಾ ಭಯಾನಕವಾಗಿವೆ.

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ಅತಃ ಪರಂ ಪರ್ವತೇಷು ದೇವಾನಾಮವಕಾಶಾ ವರ್ಣ್ಯನ್ತೇ । ತತ್ರ ಯೋಽಸೌ ಶಾನ್ತಾಖ್ಯಃ ಪರ್ವತಸ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಮಹೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಾನಮ್ । ತತ್ರ ದೇವರಾಜಸ್ಯ ಪಾರಿಜಾತಕವೃಕ್ಷವನಮ್ । ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕುಞ್ಜರೋ ನಾಮ ಗಿರಿಃ । ತಸ್ಯೋಪರಿ ದಾನವಾನಾಮಷ್ಟೌ ಪುರಾಣಿ ಚ । ೧ ತಥಾ ವಜ್ರಕೇ ಪರ್ವತವರೇ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಮನೇಕಾನಿ ಪುರಾಣಿ । ತೇ ಚ ನಾಮ್ನಾ ನೀಲಕಾಃ ಕಾಮರೂಪಿಣಃ । ಮಹಾನೀಲೇಽಪಿ ಶೈಲೇನ್ದ್ರಪುರಾಣಿ । ಪಞ್ಚದಶಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ಕಿನ್ನರಾಣಾಂ ಖ್ಯಾತಾನಿ । ತತ್ರ ದೇವದತ್ತಚನ್ದ್ರಾದಯೋ ರಾಜಾನಃ । ಪಞ್ಚದಶಕಿನ್ನರಾಣಾಂ ಗರ್ವಿತಾಃ । ತಾನಿ ಸೌವರ್ಣಾನಿ ಬಿಲಪ್ರವೇಶನಾನಿ ಚ ಪುರಾಣಿ । ಚನ್ದ್ರೋದಯೇ ಚ ಪರ್ವತವರೇ ನಾಗಾನಾಮಧಿವಾಸಃ । ತೇ ಚ ಬಿಲಪ್ರವೇಶಾಃ ಬಿಲೇಷು ವೈನತೇಯವಿಷಯಾವರ್ತ್ತಿನೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನುರಾಗೇ ಚ ದಾನವೇನ್ದ್ರಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ । ವೇಣುಮತ್ಯಪಿ ವಿದ್ಯಾಧರಪುರತ್ರಯಂ । ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಶತವಿಸ್ತೀರ್ಣಮೇಕೈಕಂ ತಾವದಾಯತಮ್ । ಉಲೂಕರೋಮಶಮಹಾವೇತ್ರಾದಯಶ್ಚ ರಾಜಾನೋ ವಿದ್ಯಾಧರಾಣಾಮ್ । ೨ ಏಕೈಕೇ ಚ ಶೈಲರಾಜನಿ ಸ್ವಯಮೇವ ಗರುಡೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಕುಞ್ಜರೇ ತು ಪರ್ವತವರೇ ನಿತ್ಯಂ ಪಶುಪತಿಃ ಸ್ಥಿತಃ । ವೃಷಭಾಙ್ಕೋ ಮಹಾದೇವಃ ಶಂಕರೋ ಯೋಗಿನಾಂ ವರಃ ಅನೇಕಗಣಭೂತಕೋಟಿಸಹಸ್ತ್ರವಾರೋ ಭಗವಾನ್ ಅನಾದಿಪುರುಷೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ವಸುಧಾರೇ ಚ ಪುಷ್ಪವತಾಂ ವಸೂನಾಂ ಚ ಸಮಾವಾಸಃ । ೩ ವಸುಧಾರರತ್ನಧಾರಯೋರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಅಷ್ಟೌ ಸಪ್ತ ಚ ಸಂಖ್ಯಯಾ । ಪುರಾಣಿ ವಸುಸಪ್ತರ್ಷೀಣಾಂ ಚೇತಿ । ಏಕಶ್ರೃಙ್ಗೇ ಚ ಪರ್ವತೋತ್ತಮೇ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ಥಾನಂ ಚತುರ್ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ। ಗಜಪರ್ವತೇ ಚ ಮಹಾಭೂತಪರಿವೃತಾ ಸ್ವಯಮೇವ ಭಗವತೀ ತಿಷ್ಠತಿ । ೪ ವಸುಧಾರೇ ಚ ಪರ್ವತವರೇ ಮುನಿಸಿದ್ಧವಿದ್ಯಾಧರಾಣಾಮಾಯತನಮ್ । ಚತುರಾಶೀತ್ಯಪರಪುರ್ಯೋ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರತೋರಣಾಃ । ತತ್ರ ಚಾನೇಕಪರ್ವತಾ ನಾಮ ಗನ್ಧರ್ವಾ ಯುದ್ಧಶಾಲಿನೋ ವಸನ್ತಿ । ತೇಷಾಂ ಚಾಧಿಪತಿರ್ದೇವೋ ರಾಜರಾಜೈಕಪಿಙ್ಗಲಃ । ಸುರರಾಕ್ಷಸಾಃ ಪಞ್ಚಕೂಟೇದಾನವಾಃ ಶತಶ್ರೃಙ್ಗೇಯಕ್ಷಾಣಾಂ ಪುರಶತಮ್ । ೫ ತಾಮ್ರಾಭೇ ತಕ್ಷಕಸ್ಯಪುರಶತಮ್ । ವಿಶಖಪರ್ವತೇ ಗುಹಸ್ಯಾಯತನಮ್ । ಶ್ವೇತೋದಯೇ ಗಿರಿವರೇ ಮಹಾಗನ್ಧರ್ವಭವನಮ್ । ಹರಿಕೂಟೇ ಹರಿರ್ದೇವಃ । ಕುಮುದೇ ಕಿನ್ನರಾವಾಸಃ । ಅಞ್ಜನೇ ಮಹೋರಗಾಃ । ಸಹಸ್ತ್ರಶಿಖರೇ ಚ ದೈತ್ಯಾನಾಮುಗ್ರಕರ್ಮಿಣಾಮಾವಾಸಃ । ಪುರಾಣಾಂ ಸಹಸ್ತ್ರಮೇಕಂ ಹೇಮಮಾಲಿನಾಮ್ ಮುಕುಟೇ ಪನ್ನಪ್ರಪಕ್ಷೇ ಪರ್ವತವರೇ ಚತ್ವಾರ್ಯಾಯತನಾನಿ ತು। ಏವಂ ಮೇರುಪರ್ವತೇಷು ದೇವಾನಾಮಧಿವಾಸಃ । ಮರ್ಯಾದಾಪರ್ವತೇ ದೇವಕೂಟೇ ಪುರವಿನ್ಯಾಸಃ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ । ತಸ್ಯೋಪರಿ ಯೋಜನಶತಂ ಗರುಡಸ್ಯ ಜಾತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ । ತಸ್ಯೈವ ಪಾರ್ಶ್ವತಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದಾಯತಾಃ ಸಪ್ತಗನ್ಧರ್ವನಗರಾಃ । ಆಗ್ನೇಯಾಶ್ಚ ನಾಮ್ನಾ ಗನ್ಧರ್ವಾತಿಬಲಿನಃ । ತತ್ರ ಚಾನ್ಯತ್ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಮಣ್ಡಲಂ ಪುರಮ್ ಸೈಂಹಿಕೇಯಾನಾಮ್ । ತತ್ರ ಚ ದೇವರ್ಷಿಚರಿತಾನಿ ದೇವಕೂಟೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ । ಪುರಂ ಚ ಕಾಲಕೇಯಾನಾಂ ತತ್ರೈವ । ತಥಾ ಚಾನ್ತರತಟೇಽನ್ಯೇಸುನಾನ್ನಾಮ ತಸ್ಯೈವ ದಕ್ಷಿಣೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಯೋಜನಾಯಾಮಂ ಪುರಮ್ ಕಾಮರೂಪಿಣಾಂ ದೃಪ್ತಾನಾಂ ಮಧ್ಯಮೇ ಚ ತಸ್ಯ ಹೇಮಕೂಟೇ ಮಹಾದೇವಸ್ಯ ನ್ಯಗ್ರೋಧಃ । ಅಥಾತಃ ಕೈಲಾಸವರ್ಣಕೋ ಭವತಿ। ಕೈಲಾಸಸ್ಯ ತಟೇ ಯೋಜನಶತಮಾಯಾಮವಸ್ತೃತಮ್ ಭುವನಮಾಲಾಭಿವ್ಯಾಪ್ತಮ್ । ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಮಧ್ಯೇ ಸಭಾ । ತತ್ರ ಚ ತತ್ಪುಷ್ಕರಂ ನಾಮ ವಿಮಾನಂ ತಿಷ್ಠತಿ । ಧನದಸ್ಯ ಚ ತದ್ವಿಮಾನಮಧಿವಾಸಶ್ಚ । ತತ್ರ ಪದ್ಮಮಹಾಪದ್ಮಮಕರಕಚ್ಛಪಕುಮುದಶಙ್ಖನೀಲನನ್ದಮಹಾನಿಧಯಃ ಪ್ರತಿವಸನ್ತಿ । ತತ್ರ ಚನ್ದ್ರಾದೀನಾಂ ಲೋಕಪಾಲಾನಾಮಾವಾಸಃ । ತತ್ರ ಚ ಮನ್ದಾಕಿನೀ ನಾಮ ನದೀ । ತಥಾ ಕನಕಮನ್ದಾ ಮನ್ದಾ ಚೇತಿ ನಾಮಭಿಃ ಸರಿತಃ । ತತ್ರಾನ್ಯಾ ಅಪಿ ನದ್ಯಃ ಸನ್ತಿ । ಪೂರ್ವಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಶತಯೋಜನಮಾಯಾಮಾಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಾ ದಶಗನ್ಧರ್ವಪುರ್ಯಃ ತಾಸು ಚ ಸಕುಬಾಹುಹರಿಕೇಶಚಿತ್ರಸೇನಾದಯೋ ರಾಜಾನಃ । ತಸ್ಯೈವ ಚ ಪಶ್ಚಿಮಕೂಟೇ ಅಶೀತಿಯೋಜನಾಯಾಮಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ವಿಸ್ತೃತಮೇಕೈಕಂ ಯಕ್ಷನಗರಮ್ । ತೇಷು ಚ ಮಹಾಮಾಲಿಸುನೇತ್ರ ಚಕ್ರಾದಯೋ ನಾಯಕಾಃ । ತಸ್ಯೈವ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕುಞ್ಜದರೀಷು ಗುಹಾಸು ಸಮುದ್ರಾಃ ಸಮುದ್ರಂ ಯಾವತ್ಕಿನ್ನರಾಣಾಂ ಪುರಶತಮ್ । ತೇಷು ಚ ದ್ರುಮಸುಗ್ರೀವಾದಿಭಗದತ್ತಪ್ರಮುಖಂ ರಾಜಶತಮ್ । ತತ್ರ ಚ ರುದ್ರಸ್ಯೋಮಯಾ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ವಿವಾಹಸ್ಸಂವೃತ್ತಃ । ತಪಶ್ಚ ಕೃತವತೀ ಗೌರೀ । ಕಿರಾತರೂಪಿಣಾ ಚ ರುದ್ರೇಣ ಸ್ಥಿತಮ್ । ತತ್ರೈವ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತೇನ ಸೋಮೇನ ಶಂಕರೇಣ ಜಮ್ಬೂದ್ವೀಪಾವಲೋಕನಂ ಕೃತಮ್ । ತತ್ರ ಚಾನೇಕಕಿನ್ನರಗನ್ಧರ್ವೋಪಗೀತಮುಮಾವನಂ ನಾಮಾಪ್ಸರೋಭಿರನೇಕಪುಷ್ಪಲತಾವಲ್ಲೀಭಿರುಪೇತಮ್ । ಯತ್ರ ಭಗವತಾ ಮಹೇಶ್ವರೇಣಾರ್ದ್ಧನಾರೀನರವಪುಃ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ । ತತ್ರ ಚ ಕಾರ್ತಿಕೇಯಸ್ಯ ಶರದ್ವನಮ್ । ಪುಷ್ಪಚಿತ್ರಕ್ರೌಞ್ಚಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಕಾರ್ತಿಕೇಯಾಭಿಷೇಕಃ ಕೃತಃ ತಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವತಟೇ ಸಿದ್ಧಮುನಿಗಣಾವಾಸಃ ಕಲಾಪಗ್ರಾಮೋ ನಾಮ । ತಥಾ ಚ ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯವಸಿಷ್ಠಪರಾಶರನಲವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಮನೇಕಾನಿ ಸಹಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಾಶ್ರಮಾಣಾಂ ಹಿ ಭವತಿ । ತಥಾ ಚ ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯಾಚಲೇನ್ದ್ರಸ್ಯ ನಿಷಧಸ್ಯ ಭಾಗಂ ಶ್ರೃಣುತ । ತಸ್ಯ ಚ ಮಧ್ಯಮಕೂಟೇ ವಿಷ್ಣ್ವಾಯತನಂ ಮಹಾದೇವಸ್ಯ । ತಸ್ಯೈವೋತ್ತರತಟೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಂ ಮಹತ್ಪುರಂ ಲಮ್ಬಾಖ್ಯಾತಂ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಮ್ । ತಸ್ಯೈವ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಬಿಲಪ್ರವೇಶನಗರಮ್ । ಪ್ರಭೇದಕಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ದೇವದಾನವಸಿದ್ಧಾದೀನಾಂ ಪುರಾಣಿ । ತಸ್ಯ ಗಿರೇರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಮಹತೀ ಸೋಮಶಿಲಾ ತಿಷ್ಠತಿ । ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಪರ್ವಣಿ ಸೋಮಃ ಸ್ವಯಮೇವಾವತರತಿ । ತಸ್ಯೈವೋತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವೇ ತ್ರಿಕೂಟಂ ನಾಮ । ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತಿಷ್ಠತಿ ಕ್ವಚಿತ್ । ತಥಾ ಚ ವಹ್ನ್ಯಾಯತನಮ್ । ಮೂರ್ತ್ತಿಮಾನ್ ವಹ್ನಿರುಪಾಸ್ಯತೇ ದೇವೈಃ । ೬ ಉತ್ತರೇ ಚ ಶ್ರೃಙ್ಗಾಖ್ಯೇ ಪರ್ವತವರೇ ದೇವತಾನಾಮಾಯತನಾನಿ । ಪೂರ್ವೇ ನಾರಾಯಣಸ್ಯಾಯತನಮ್ । ಮಧ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ । ಶಂಕರಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇ । ತತ್ರ ಚ ಯಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಕೇಚಿತ್ ಪುರಾಣಿ ತಸ್ಯ ಚೋತ್ತರತೀರೇ ಜಾತುಛೇ ಮಹಾಪರ್ವತೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಮಣ್ಡಲಂ ನನ್ದಜಲಂ ನಾಮ ಸರಸ್ ತತ್ರ ನನ್ದೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ ವಸತಿ ಶತಶೀರ್ಷಪ್ರಚಣ್ಡ ಇತಿ।।೭ ಇತ್ಯೇತೇಽಷ್ಟೌ ದೇವಪರ್ವತಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ । ತೇನಾನುಕ್ರಮೇಣ ಹೇಮರಜತರತ್ನವೈದೂರ್ಯಮಾನಃ ಶಿಲಾಹಿಙ್ಗುಲಾದಿವರ್ಣಾಃ । ಇಯಂ ಚ ಪೃಥ್ವೀ ಲಕ್ಷಕೋಟಿಶತಾನೇಕಸಂಖ್ಯಾತಾನಾಂ ಪೂರ್ಣಾ ತೇಷು ಚ ಸಿದ್ಧವಿದ್ಯಾಧರಾಣಾಂ ನಿಲಯಾಃ ತೇ ಚ ಮೇರೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವತಃ ಕೇಸರವಲಯಾಲವಾಲಂ ಸಿದ್ಧಲೋಕೇತಿ ಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ । ಇಯಂ ಪೃಥ್ವೀ ಪದ್ಮಾಕಾರೇಣ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ । ಏಷ ಚ ಸರ್ವಪುರಾಣೇಷು ಕ್ರಮಃ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ

ರುದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳು. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತ ಎಂಬ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಹೇಂದ್ರನ ಆಟದ ಸ್ಥಳವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜನಿಗೆ ಪಾರಿಜಾತ ಮರಗಳ ತೋಟವಿದೆ. ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಜರ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ದಾನವರ ಎಂಟು ಪುರಗಳು ಇವೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ವಜ್ರಕ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರ ಪುರಗಳು ಇವೆ; ಅವರನ್ನು ನೀಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇವರು ರೂಪ ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯವರು. ಮಹಾನೀಲ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಪುರಗಳು ಇವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಕಿನ್ನರರಿಗೆ ಹದಿನೈದು ಸಾವಿರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಗರಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವದತ್ತ, ಚಂದ್ರ ಇಂತಹ ರಾಜರು ಕಿನ್ನರರ ಮೇಲೆ ಆಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ನಗರಗಳು ಬಂಗಾರದಂತಿವೆ, ಭೂಗರ್ಭ ಪ್ರವೇಶಗಳಿವೆ. ಚಂದ್ರೋದಯ ಎಂಬ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾಗರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅವರ ಭೂಗರ್ಭ ಪ್ರವೇಶಗಳು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆ; ದಾನವರಾಧಿಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ವೇಣುಮತಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿದ್ಯಾಧರ ಪುರಗಳಿವೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲ ಹಾಗೂ ಉದ್ದವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಉಲೂಕರೋಮ, ಮಹಾವೇತ್ರ ಇಂತಹ ವಿದ್ಯಾಧರ ರಾಜರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿಯಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಕುಂಜರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪಶುಪತಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಮಹಾದೇವನು, ವೃಷಭವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಶಿವನು, ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಅನೇಕ ಗಣಭೂತ ಕೋಟಿಗಳೊಡನೆ, ಆದಿಪುರುಷನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ವಸುಧಾರ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪವಂತರು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಸುಧಾರ ಮತ್ತು ರತ್ನಧಾರ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಏಳು ಪುರಗಳು ವಸುಗಳು ಹಾಗೂ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಏಕಶೃಂಗ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ನಾಲ್ಕು ಮುಖದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಗಜಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯು ಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ವಸುಧಾರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆಗೆ ಬಾರದ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಬಹುದಾದ ಎಂಭತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಪುರಗಳು, ದೊಡ್ಡ ಗೋಡೆಗಳು, ಗೋಪುರಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಅನೇಕಪರ್ವತ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಗಂಧರ್ವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ರಾಜರಾಜೈಕಪಿಂಗಲ ಎಂಬ ದೇವತೆ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪಂಚಕುಟ, ಶತಶೃಂಗ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದೇವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು ನೂರಾರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಾಮ್ರಾಭ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಕನ ನೂರಾರು ಪುರಗಳಿವೆ. ವಿಶಾಖಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಶ್ವೇತೋದಯ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಗಂಧರ್ವರ ಭವನವಿದೆ. ಹರಿಕೂಟದಲ್ಲಿ ಹರಿದೇವನು, ಕುಮುದದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರ ನಿವಾಸ, ಅಂಜನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹೋರಗರು, ಸಹಸ್ರಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ದೈತ್ಯರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಹೇಮಮಾಲಿಗಳ ಸಾವಿರ ಪುರಗಳಿವೆ. ಮುಕುಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನಿವಾಸಗಳಿವೆ. ಹೀಗೆ ಮೇರುವಿನ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಗಳಿವೆ. ಮೆರೆಯಾದಾ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದೇವಕುಟದಲ್ಲಿ ಪುರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಗರುಡನ ಹುಟ್ಟಿದ ಸ್ಥಳವಿದೆ. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಏಳು ಗಂಧರ್ವ ನಗರಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನೇಯ ಎಂಬ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಂಹಿಕೇಯರಿಗೆ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಒಂದು ಪುರವಿದೆ. ದೇವಕುಟದಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಚರಿತ್ರೆಗಳು ಕಾಣಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಲಕೇಯರ ಪುರವೂ ಇದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುನಾನ್ ಎಂಬ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ಅರವತ್ತೆರಡು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಕಾಮರೂಪಿಗಳ ಪುರವಿದೆ. ಹೇಮಕೂಟದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಬನಿಯ ಮರವಿದೆ. ಈಗ ಕೈಲಾಸದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸದ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ, ಲೋಕಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತತ್ಪುಷ್ಕರ ಎಂಬ ವಿಮಾನವಿದೆ. ಅದು ಧನದಾದಿಯ ನಿವಾಸವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪದ್ಮ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಮಕರ, ಕಚ್ಛಪ, ಕುಮುದ, ಶಂಖ, ನೀಲ, ನಂದ, ಮಹಾನಿಧಿ ಎಂಬ ಮಹಾಸಂಪತ್ತುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಾದಿ ಲೋಕಪಾಲರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿ ಎಂಬ ನದಿ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕನಕಮಂದಾ, ಮಂದಾ ಎಂಬ ನದಿಗಳು ಇವೆ. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ನದಿಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ಹತ್ತು ಗಂಧರ್ವ ನಗರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಕುಬಾಹು, ಹರಿಕೇಶ, ಚಿತ್ರಸೇನ ಇಂತಹ ರಾಜರು ಆಳುತ್ತಾರೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದ, ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ನಾಲ್ವತ್ತು ಯಕ್ಷ ನಗರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಮಾಲಿ, ಸುನೇತ್ರ, ಚಕ್ರ ಇಂತಹ ನಾಯಕರು ಇದ್ದಾರೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಜದರಿ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಹತ್ತು ಕಿನ್ನರನಗರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರುಮ, ಸುಗ್ರೀವ ಮುಂತಾದ ರಾಜಶತವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಉಮೆಯ ವಿವಾಹ ಸಂಭವಿಸಿದೆ. ಗೌರಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ; ರುದ್ರನು ಕಿರಾತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸೋಮನೂ, ಶಂಕರನೂ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಅನೇಕ ಕಿನ್ನರ, ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡುವ ಉಮಾವನವು ಅನೇಕ ಪುಷ್ಪಲತಾ ಬೆಳೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರನು ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಶರದ್ವನವೂ ಇದೆ. ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕ್ರೌಂಚ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಅಭಿಷೇಕವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಮುನಿಗಳ ನಿವಾಸವಾದ ಕಲಾಪಗ್ರಾಮವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ವಸಿಷ್ಠ, ಪರಾಶರ, ನಲ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಉದ್ಧಾಲಕ ಮುಂತಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಆಶ್ರಮಗಳಿವೆ. ಈಗ ಪಶ್ಚಿಮದ ನಿಷಧ ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳು. ಅದರ ಮಧ್ಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವರ ನಿವಾಸವಿದೆ. ಅದರ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ ಲಂಬ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸ ಪುರವಿದೆ. ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂಗರ್ಭ ಪುರವಿದೆ. ಪ್ರಭೇದಕದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ದೇವರು, ದಾನವರು, ಸಿದ್ಧರು ಮುಂತಾದವರ ಪುರಗಳಿವೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸೋಮಶಿಲೆ ಇದೆ. ಪೌರ್ಣಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೋಮನು ಸ್ವತಃ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಗ್ನಿಯ ನಿವಾಸವಿದೆ; embodied ಆಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ಅಥ ನದೀನಾಮವತಾರಂ ಶ್ರೃಣುತ । ಆಕಾಶಸಮುದ್ರೋ ಯಃ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ ಸಾಮಾಖ್ಯಸ್ ತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಗಾಮಿನೀ ನದೀ ಪ್ರವೃತ್ತಾ । ಸಾ ಚಾನವರತಮಿನ್ದ್ರಗಜೇನ ಕ್ಷೋಭ್ಯತೇ । ಸಾ ಚ ಚತುರಶೀತಿಸಹಸ್ತ್ರೋಚ್ಛ್ರಾಯಾ । ಸಾ ಮೇರೋಃ ಸುದರ್ಶನಂ ಕರೋತಿ । ಸಾ ಚ ಮೇರುಕೂಟತಟಾನ್ತೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಸ್ಖಲಿತಾ ಚತುರ್ಧಾ ಸಂಜಾತಾ । ಷಷ್ಟಿಂ ಚ ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಂ ನಿರಾಲಮ್ಬಾ ಪತಮಾನಾ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮನುಸರನ್ತೀ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಜಗಾಮ । ಸೀತಾ ಚಾಲಕನನ್ದಾ ಚಕ್ಷುರ್ಭದ್ರಾ ಚೇತಿ ನಾಮಭಿಃ । ಯಥೋದ್ದೇಶಂ ಸಾ ಚಾನೇಕಶತಸಹಸ್ತ್ರಪರ್ವತಾನಾಂ ದಾರಯನ್ತೀ ಗಾಂ ಗತೇತಿ ಗಙ್ಗೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಅಥ ಗನ್ಧಮಾದನಪಾರ್ಶ್ವೇಽಮರಗಣ್ಡಿಕಾ ವರ್ಣ್ಯತೇ । ಏಕತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ಆಯಾಮಃ ಚತುಃಶತವಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್। ತತ್ರ ಕೇತುಮಾಲಾಃ ಸರ್ವೇ ಜನಪದಾಃ । ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾಃ ಪುರುಷಾ ಮಹಾಬಲಿನಃ । ಉತ್ಪಲವರ್ಣಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಶುಭದರ್ಶನಾಃ । ತತ್ರ ಚ ಮಹಾವೃಕ್ಷಾಃ ಪನಸಾಃ ಸನ್ತಿ । ತತ್ರೇಶ್ವರೋ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರಸ್ತಿಷ್ಠತಿ । ತತ್ರೋದಪಾನಾಚ್ಚ ಜರಾರೋಗವಿವರ್ಜಿತಾ ವರ್ಷಾಯುತಾಯುಷಶ್ಚ ನರಾಃ । ಮಾಲ್ಯವತಃ ಪೂರ್ವಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪೂರ್ವಗಣ್ಡಿಕಾ ಏಕಶ್ರೃಙ್ಗಾದ್ಯೋಜನಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ಮಾನತಸ್ತತ್ರ ಚ ಭದ್ರಾಶ್ವಾ ನಾಮ ಜನಪದಾಃ ಭದ್ರಸಾಲವನಂ ಚ ತತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ । ಕಾಲಾಮ್ರವೃಕ್ಷಾಃ ಪುರುಷಾಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಪದ್ಮವರ್ಣಿನಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಕುಮುದವರ್ಣಾ ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಾಣಿ ತೇಷಾಮಾಯುಃ । ತತ್ರ ಚ ಪಞ್ಚ ಕುಲಪರ್ವತಾಃ । ತದ್ಯಥಾ ಶೈಲವರ್ಣಃ ಮಾಲಾಖ್ಯಃ ಕೋರಜಶ್ಚ ತ್ರಿಪರ್ಣಃ ನೀಲಶ್ಚೇತಿ ತದ್ವಿನಿರ್ಗತಾಃ। ತದಮ್ಭಃಸ್ಥಿತಾನಾಂ ದೇಶಾನಾಂ ತಾನ್ಯೇವ ನಾಮಾನಿ । ತೇ ಚ ದೇಶಾ ಏತಾ ನದೀಃ ಪಿಬನ್ತಿ। ತದ್ಯಥಾ ಸೀತಾ ಸುವಾಹಿನೀ ಹಂಸವತೀ ಕಾಸಾ ಮಹಾಚಕ್ರಾ ಚನ್ದ್ರವತೀ ಕಾವೇರೀ ಸುರಸಾ ಶಾಖಾವತೀ ಇನ್ದ್ರವತೀ ಅಙ್ಗಾರವಾಹಿನೀ ಹರಿತೋಯಾ ಸೋಮಾವರ್ತಾ ಶತಹ್ರದಾ ವನಮಾಲಾ ವಸುಮತೀ ಹಂಸಾ ಸುಪರ್ಣಾ ಪಞ್ಚಗಙ್ಗಾ ಧನುಷ್ಮತೀ ಮಣಿವಪ್ರಾ ಸುಬ್ರಹ್ಮಭಾಗಾ ವಿಲಾಸಿನೀ ಕೃಷ್ಣತೋಯಾ ಪುಣ್ಯೋದಾ ನಾಗವತೀ ಶಿವಾ ಶೇವಾಲಿನೀ ಮಣಿತಟಾ ಕ್ಷೀರೋದಾ ವರುಣಾವತೀ ವಿಷ್ಣುಪದೀ ಮಹಾನದೀ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಕನ್ಧವಾಹಾ ಸುರಾವತೀ ಕಾಮೋದಾ ಪತಾಕಾಶ್ಚೇತ್ಯೇತಾ ಮಹಾನದ್ಯಃ । ಏತಾಶ್ಚ ಗಙ್ಗಾಸಮಾಃ ಕೀರ್ತಿತಾಃ। ಆಜನ್ಮಾನ್ತಂ ಪಾಪಂ ವಿನಾಶಯನ್ತಿ । ಕ್ಷುದ್ರನದ್ಯಶ್ಚ ಕೋಟಿಶಃ। ತಾಶ್ಚ ನದೀರ್ಯೇ ಪಿಬನ್ತಿ ತೇ ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ತ್ರಾಯುಷಃ। ರುದ್ರೋಮಾಭಕ್ತಾ ಇತಿ

ರುದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನದಿಗಳ ಅವತರಣವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಆಕಾಶಸಮುದ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆಕಾಶಗಾಮಿ ನದಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ನದಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಗಜವು ಸದಾ ಕದಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆ ನದಿ ಎಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಎತ್ತರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅದು ಮೇರುವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರುವ ಶಿಖರಗಳ ಅಂಚಿನಿಂದ ಆ ನದಿ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ನದಿ ಆರುವತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬಿದ್ದು, ಮೇರುವನ್ನು ಸುತ್ತಿ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಾಲ್ಕು ನದಿಗಳಿಗೆ ಸೀತಾ, ಅಲಕಾನಂದಾ, ಚಕ್ಷುರ್ಭದ್ರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಅವು ತಮ್ಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಗಂಗೆಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಮರಗಂಡಿಕಾ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ; ಅದು ಮೂವತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ನಾನೂರು ಯೋಜನ ಅಗಲವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕೆತುಮಾಲ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪುರುಷರು ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವರು, ಬಹುಬಲಶಾಲಿಗಳು; ಮಹಿಳೆಯರು ಕಮಲದ ಬಣ್ಣದವರು, ಸುಂದರರು. ಅಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪನಸ ಮರಗಳು ಬೆಳೆದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಬಾವಿಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಜನರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು, ಜರಾ ಮತ್ತು ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಮಾಲ್ಯವತ ಪರ್ವತದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಗಂಡಿಕಾ ಎಂಬದು, ಅದು ಒಂದು ಶಿಖರದಿಂದ ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಉದ್ದವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾಶ್ವ ಜನರು ಮತ್ತು ಭದ್ರಸಾಲವನವಿದೆ. ಪುರುಷರು ಬಿಳಿಯವರು, ಮಹಿಳೆಯರು ಕಮಲದ ಬಣ್ಣದವರು; ಅವರ ಆಯುಷ್ಯ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ. ಅಲ್ಲಿ ಐದು ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿವೆ: ಶೈಲವರ್ಣ, ಮಾಲಾಖ್ಯ, ಕೊರಜ, ತ್ರಿಪರ್ಣ, ನೀಲ. ಆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹೊರಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಆ ಹೆಸರುಗಳೇ. ಆ ಪ್ರದೇಶದವರು ಆ ನದಿಗಳನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ: ಸೀತಾ, ಸುವಾಹಿನಿ, ಹಂಸವತಿ, ಕಾಸಾ, ಮಹಾಚಕ್ರ, ಚಂದ್ರವತಿ, ಕಾವೇರಿ, ಸುರಸಾ, ಶಾಖಾವತಿ, ಇಂದ್ರವತಿ, ಅಂಗಾರವಾಹಿನಿ, ಹರಿತೋಯಾ, ಸೋಮಾವರ್ತಾ, ಶತಹ್ರದಾ, ವನಮಾಲಾ, ವಸುಮತಿ, ಹಂಸಾ, ಸುಪರ್ಣಾ, ಪಂಚಗಂಗಾ, ಧನುಷ್ಮತಿ, ಮಣಿವಪ್ರಾ, ಸುಬ್ರಹ್ಮಭಾಗಾ, ವಿಲಾಸಿನಿ, ಕೃಷ್ಣತೋಯಾ, ಪುಣ್ಯೋದಾ, ನಾಗವತಿ, ಶಿವಾ, ಶೇವಾಲಿನಿ, ಮಣಿತಟಾ, ಕ್ಷೀರೋದಾ, ವರुणಾವತಿ, ವಿಷ್ಣುಪದಿ, ಮಹಾನದಿ, ಹಿರಣ್ಯಸ್ಕಂಧವಾಹಾ, ಸುರಾವತಿ, ಕಾಮೋದಾ, ಪತಾಕಾ ಇವು ಮಹಾನದಿಗಳು. ಇವು ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಜನ್ಮದಿಂದ ಮರಣದವರೆಗೆ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳೂ ಇವೆ. ಆ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವವರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ರುದ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಬೇಡಿ.

ರುದ್ರ ಉವಾಚ । ನಿಸರ್ಗ ಏಷ ಭದ್ರಾಶ್ವಾನಾಂ ಕೀರ್ತಿತಃ ಕೇತುಮಾಲಾನಾಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಕಥಿತಂ । ನೈಷಧಸ್ಯಾಚಲೇನದ್ರಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇನ ಕುಲಾಚಲಜನಪದನದ್ಯಃ ಕೀರ್ತ್ಯನ್ತೇ । ತಥಾ ಚ ವಿಶಾಖಕಮ್ಬಲಜಯನ್ತಕೃಷ್ಣಹರಿತಾಶೋಕವರ್ದ್ಧಮಾನಾ ಇತ್ಯೇತೇಷಾಂ ಸಪ್ತಕುಲಪರ್ವತಾನಾಂ ಕೋಟಿಶಃ ಪ್ರಸೂತಿಃ । ತನ್ನಿವಾಸಿನೋ ಜನಪದಾಸ್ತನ್ನಾಮಾನ ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ । ತದ್ಯಥಾ ಸೌರಗ್ರಾಮಾತ್ತಸಾಂತಪೋ ಕೃತಸುರಾಶ್ರವಣ ಕಮ್ಬಲಮಾಹೇಯಾಚಲಕೂಟವಾಸಮೂಲತಪಕ್ರೌಞ್ಚಕೃಷ್ಣಾಙ್ಗಮಣಿಪಙ್ಕಜಚೂಡಮಲಸೋಮೀಯಸಮುದ್ರಾನ್ತಕ ಕುರಕುಞ್ಚಸುವರ್ಣಃ ತಟಕಕುಹ ಶ್ವೇತಾಙ್ಗಕೃಷ್ಣಪಾಟವಿದಕಪಿಲಕರ್ಣಿಕಮಹಿಷಕುಬ್ಜಕರನಾಟಮಹೋತ್ಕಟಶುಕನಾಸಗಜಭೂಮಕಕುರಞ್ಜನ ಮನಾಹಕಿಂಕಿಸಪಾರ್ಣಭೌಮಕಚೋರಕಧೂಮಜನ್ಮ ಅಙ್ಗಾರಜತೀವನಜೀವಲೌಕಿಲವಾಚಾಂ ಸಹಾಙ್ಗಮಧುರೇಯಶುಕೇಚಕೇಯಶ್ರವಣಮತ್ತ ಕಾಸಿಕಗೋದಾವಾಮಕುಲಪಞ್ಜಾವರ್ಜ್ಜಹಮೋದಶಅಲಕ ಏತೇ ಜನಪದಾಸ್ತತ್ಪರ್ವತೋತ್ಥಾ ನದೀಃ ಪಿಬನ್ತಿ । ತದ್ಯಥಾ ಪ್ಲಕ್ಷಾ ಮಹಾಕದಮ್ಬಾ ಮಾನಸೀ ಶ್ಯಾಮಾ ಸುಮೇಧಾ ಬಹುಲಾ ವಿವರ್ಣಾ ಪುಙ್ಖಾ ಮಾಲಾ ದರ್ಭವತೀ ಭದ್ರಾನದೀ ಶುಕನದೀ ಪಲ್ಲವಾ ಭೀಮಾ ಪ್ರಭ़ಞ್ಜನಾ ಕಾಮ್ಬಾ ಕುಶಾವತೀ ದಕ್ಷಾ ಕಾಸವತೀ ತುಙ್ಗಾ ಪುಣ್ಯೋದಾ ಚನ್ದ್ರಾವತೀ ಸುಮೂಲಾವತೀ ಕಕುದ್ಮಿನೀ ವಿಶಾಲಾ ಕರಣ್ಟಕಾ ಪೀವರೀ ಮಹಾಮಾಯಾ ಮಹಿಷೀ ಮಾನುಷೀ ಚಣ್ಡಾ ಏತಾ ನದೀಃ ಪ್ರಧಾನಾಃ। ಶೇಷಾಃ ಕ್ಷುದ್ರನದ್ಯಃ ಸಹಸ್ತ್ರಶಶ್ಚೇತಿ

ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ಭದ್ರಾಶ್ವ ಜನರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕೇತುಮಾಲ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ನೈಷಧ ಪರ್ವತದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಕುಲಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ನದಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಿಷಾಖ, ಕಂಬಲ, ಜಯಂತ, ಕೃಷ್ಣ, ಹರಿತ, ಅಶೋಕ, ವರ್ಧಮಾನ ಎಂಬ ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆ ಪರ್ವತಗಳ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರು ಆ ಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಸೌರಗ್ರಾಮ, ತಸಾಂತಪ, ಕೃತಸುರಾಶ್ರವಣ, ಕಂಬಲಮಹ, ಹೇಯಚಲಕುಟ, ವಾಸಮೂಲ, ತಪಕ್ರೌಂಚ, ಕೃಷ್ಣ, ಅಂಗಮಣಿ, ಪಂಕಜಚೂಡ, ಮಾಲಸೋಮೀಯ, ಸಮುದ್ರಾಂತಕ, ಕುರುಕುಂಚ, ಸುವರ್ಣ, ತಟಕುಕುಹ, ಶ್ವೇತಾಂಗ, ಕೃಷ್ಣಪಾಟ, ವಿದಕ, ಪಿಲಕರ್ಣಿ, ಕಾಮಹಿಷ, ಕುಬ್ಜ, ಕರಣಾಟ, ಮಹೋತ್ಪಟ, ಶುಕನಾಸ, ಗಜಭೂಮ, ಕಕುರುಂಜನ, ಮನಾಹ, ಕಿಂಕಿಸ, ಪಾರ್ಣ, ಭೌಮಕ, ಚೋರಕ, ಧೂಮಜನ್ಮ, ಅಂಗ, ರಜತ, ಇವನ, ಜೀವಲೌ, ಕಿಲವಾಚ, ಸಹಂಗ, ಮಧುರೇಯ, ಶುಕೇಚ, ಕೇಯಶ್ರವಣ, ಮತ್ತ, ಕಾಶಿಕ, ಗೋಡಾವ, ಅಮಕುಲಪಂಜ, ವರ್ಜ್ಜ, ಹಮೋದ, ಸಾಲಕ ಇವು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯ ನದಿಗಳು: ಪ್ಲಕ್ಷ, ಮಹಾಕದಂಬ, ಮಾನಸೀ, ಶ್ಯಾಮಾ, ಸುಮೇಧಾ, ಬಹುಳಾ, ವಿವರ್ಣಾ, ಪುಂಖಾ, ಮಾಲಾ, ದರ್ಭವತೀ, ಭದ್ರಾನದಿ, ಶುಕನದಿ, ಪಲ್ಲವ, ಭೀಮಾ, ಪ್ರಭಂಜನಾ, ಕಾಂಬಾ, ಕುಶಾವತೀ, ದಕ್ಷಾ, ಕಾಸವತೀ, ತುಂಗಾ, ಪುಣ್ಯೋದಾ, ಚಂದ್ರಾವತೀ, ಸುಮೂಲಾವತೀ, ಕಕುಡ್ಮಿನೀ, ವಿಶಾಲಾ, ಕರಂಟಕಾ, ಪೀವರೀ, ಮಹಾಮಾಯಾ, ಮಹಿಷೀ, ಮಾನುಷೀ, ಚಂಡಾ. ಇವು ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು; ಉಳಿದವು ಸಾವಿರಾರು ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು.