ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । ऊचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्त्तव्यमथावयोः ।। २०.
तब वे दोनों अश्विनीकुमार मर्तण्ड के पास गए और बोले—'हे तेजस्वी! अब हमें क्या करना चाहिए?'
मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ।। २०.
मर्तण्ड बोले—'पुत्रों! भक्ति से प्रजापति देव की उपासना करो; नारायण तुम्हें अवश्य इच्छित वर देंगे।'
एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस्तीव्रतपसौ तपः परमदुश्चरम् । ब्रह्मपारमयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ।। २०.
महात्मा मर्तण्ड के ऐसा कहने पर अश्विनीकुमारों ने कठोर तप किया, अत्यंत कठिन तपस्या की, और एकाग्रचित्त होकर ब्रह्म का परम स्तोत्र जपने लगे।
तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ।। २०.
बहुत समय बाद, नारायणस्वरूप ब्रह्मा उन दोनों से अत्यंत प्रसन्न हुए और उन्हें यह वर दिया।
प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ।। २०.
प्रजापाल बोले—'हे महर्षि! अश्विनीकुमारों द्वारा गाया गया अव्यक्तजन्मा ब्रह्मा का स्तोत्र मैं आपके प्रसाद से सुनना चाहता हूँ।'
महातपा उवाच । श्रृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ।। २०.
महातपस्वी बोले—'राजन! सुनो, अश्विनीकुमारों ने ब्रह्मा का स्तोत्र कैसे किया और उस स्तोत्र से उन्हें क्या फल मिला।'
वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ।। २०.
तुम दोनों शीघ्र ही कोई ऐसा वर माँगो, जो देवताओं के लिए भी अत्यंत दुर्लभ हो, जिससे मेरे वरदान से तुम तीनों लोकों में सुखपूर्वक विचरण कर सको।
अश्विनावूचतुः । आवयोर्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ।। २०.
अश्विनीकुमारों ने कहा — हे देव, हे प्रजापति! हमें यज्ञ में भाग दो, देवताओं के बीच सोमपान का अधिकार दो, और उनके समान सदा के लिए समानता दो।
ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ।। २०.
ब्रह्मा ने कहा — तुम्हें अनुपम रूप और सुंदरता मिलेगी, सब वस्तुओं में चिकित्सा करने की शक्ति मिलेगी, और सब लोकों में सोमपान का अधिकार भी मिलेगा। यह सब अवश्य ही होगा।
एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ।। २०.
यह सब ब्रह्मा ने पहले अश्विनीकुमारों को दिया था; इसलिए तिथियों में उनकी तिथि सबसे श्रेष्ठ मानी जाती है।
एतस्यां रूपकामस्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ।। २०.
उस दिन जो पुरुष सुंदर रूप की इच्छा करता है, वह पुष्प अर्पित करे; वह वर्षभर पवित्र रहकर सदा सुंदर रूप वाला हो जाता है, और अश्विनीकुमारों के बताए गुण भी उसमें आ जाते हैं।
य इदं श्रृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ।। २०.
जो पुरुष प्रतिदिन अश्विनीकुमारों के उत्तम जन्म की यह कथा सुनता है, वह सब पापों से मुक्त होकर पुत्रवान होता है।
महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ।। २१.
महातपा ने कहा — पहले प्रजापति भगवान् ने अनेक जीवों की सृष्टि करने की इच्छा की, परंतु जब वे कोई उपाय न सोच सके तो मन ही मन विचार करने लगे।
तदाऽस्य कोपात् संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात् तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ।। २१.
तब उनके क्रोध से तेजस्वी रुद्र उत्पन्न हुए; उनके रोने के कारण ही उन्हें 'रुद्र' नाम मिला।
तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसंभवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ।। २१.
ब्रह्मा ने उनके लिए सुंदर रूपवती कन्या बनाई, जो पत्नी के रूप में उत्पन्न हुई; उसका नाम गौरी था, वही देवी भारती थी, जिसे पिता ने स्वयं उन्हें दिया।
रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ।। २१.
रुद्र, जिनका शरीर अद्भुत था, उन्हें स्वयं प्रजापति ब्रह्मा ने वह कन्या दी; उस सुंदर कन्या को पाकर वे अत्यंत प्रसन्न हुए।
सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ।। २१.
सृष्टि के समय ब्रह्मा ने तप के द्वारा रुद्र से कहा — 'रुद्र, प्रजा उत्पन्न करो।' परंतु रुद्र ने कहा — 'मैं असमर्थ हूँ,' और महाबली होकर जल में डूब गए।
तपोर्थित्वं तपोहीनः स्त्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ।। २१.
तप के बिना कोई प्रजा की सृष्टि नहीं कर सकता; यह सोचकर, तप के अभाव में रुद्र जल में डूबे रहे।
तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ।। २१.
जब देवेश्वर रुद्र जल में डूबे थे, तब ब्रह्मा ने उस सुंदर गौरी को फिर से उनके शरीर के भीतर प्रवेश करा दिया।
पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग् व्यवर्द्धिताः ।। २१.
फिर भगवान् ने पुनः सृष्टि की इच्छा से, दक्ष आदि सात मानस पुत्रों को उत्पन्न किया; उन्हीं से प्रजाएँ खूब बढ़ीं।
तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ।। २१.
वहाँ दक्ष के सब पुत्र, इन्द्र सहित देवता, आठ वसु, रुद्र, आदित्य और मरुत भी उत्पन्न हुए।
साऽपि दक्षाय सुश्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ।। २१.
गौरी, सुंदर कटिवाली, ब्रह्मा द्वारा दक्ष को पुत्री रूप में दी गई; वही पूर्वकाल में महात्मा रुद्र की पत्नी थीं।
सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञमथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ।। २१.
वह देवी दक्षायणी फिर से उत्पन्न हुई, हे श्रेष्ठ राजन्! तब दक्ष, अपने नाती-पोतों को बढ़ते देखकर प्रसन्न हुए और यज्ञ की शुरुआत की, जिससे प्रजापति प्रसन्न हों।
तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ।। २१.
वहाँ ब्रह्मा के सब पुत्र, मरीचि आदि, अपने-अपने मार्ग में स्थित होकर यज्ञ के पुरोहित बने।
ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूवाऽन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ।। २१.
ब्रह्मा स्वयं, मरीचि और अन्य ऋषि अपने-अपने स्थान पर बैठे; अत्रि यज्ञकर्म में लगे, अग्नीध्र अंगिरा बने।
होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस्तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ।। २१.
उस यज्ञ में पुलस्त्य होता बने, पुलह उद्गाता बने, और क्रतु ने प्रस्तोता का कार्य किया।
प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ।। २१.
उस श्रेष्ठ यज्ञ में प्रतिहर्ता प्रचेतस थे, वसिष्ठ सुब्रह्मण्य बने, और सनक आदि सभा के सदस्य थे। वहाँ स्वयं ब्रह्मा यजमान थे और वही पूज्य माने गए।
पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्याङ्गिरादयः । प्रत्यक्षपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ।। २१.
दक्ष के पौत्र—रुद्र, आदित्य, अंगिरा आदि—पूज्य माने गए। वे ही प्रत्यक्ष पितर हैं, और जब वे प्रसन्न होते हैं, तब सारा संसार संतुष्ट होता है।
तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ।। २१.
वहाँ अपने-अपने भाग चाहने वाले देवता—आदित्य, वसु, विश्वेदेव, पितर, गंधर्व और मरुद्गण आदि—उपस्थित थे।
ॐनमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २०.
ॐ, आपको नमस्कार है, जो निष्क्रिय हैं, सृष्टि से परे हैं, किसी पर निर्भर नहीं, किसी की अपेक्षा नहीं, बिना आधार के हैं, निर्गुण हैं, बिना प्रकाश के हैं, बिना सहारे के हैं, अजेय हैं, निराकार हैं; आप ब्रह्मा हैं, महाब्रह्मा हैं, ब्राह्मणों के प्रिय हैं, पुरुष हैं, महान पुरुषोत्तम हैं; देव हैं, महादेवों में श्रेष्ठ हैं, स्थिर हैं, स्थिरता देने वाले हैं; आप भूत हैं, महाभूत हैं, भूतों के स्वामी हैं, यक्ष हैं, महायक्ष हैं, यक्षों के अधिपति हैं; आप रहस्य हैं, महा-रहस्यों के अधिपति हैं, सौम्य हैं, महा-सौम्य हैं, सौम्यों के अधिपति हैं; पक्षी हैं, महापक्षियों के स्वामी हैं, दैत्य हैं, महादैत्याधिपति हैं; रुद्र हैं, महारुद्रों के अधिपति हैं, विष्णु हैं, महाविष्णुपति हैं; परमेश्वर, नारायण, प्रजापति को नमस्कार है। अश्विनीकुमारों द्वारा इस प्रकार स्तुति किए जाने पर प्रजापति अत्यंत प्रसन्न हुए और यह वचन कहा।