मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ।। २०.
मरिचि ब्रह्मा के पुत्र थे, और स्वयं ब्रह्मा भी चौदह रूपों में प्रकट हुए; उनमें मरिचि सबसे श्रेष्ठ बने।
तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिताऽभवत् ।। २०.
उनके पुत्र तेजस्वी और प्रसिद्ध महर्षि कश्यप हुए, जो स्वयं प्रजापति और देवताओं के पिता बने।
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । अदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ।। २०.
उनके बारह पुत्र हुए, जो आदित्य कहलाए; ये सभी अदिति से उत्पन्न हुए, इसलिए इन्हें आदित्य कहा गया।
तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ।। २०.
उनमें तेजस्वी और लोकविख्यात मार्तण्ड मुख्य हैं; बारहवें, जो नारायणस्वरूप हैं, वे भी प्रसिद्ध हैं।
ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ।। २०.
ये आदित्य ही बारह महीने हैं और स्वयं वर्ष हरि है; इस प्रकार बारह आदित्य और उनमें मार्तण्ड प्रधान माने गए हैं।
तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ।। २०.
तब त्वष्टा ने अपनी तेजस्विनी कन्या संज्ञा का विवाह उनसे किया; उनसे यम और यमुना नामक दो संतानें उत्पन्न हुईं।
तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ।। २०.
उनकी तेजस्विता सहन न कर सकने के कारण, मन के समान वेगवती संज्ञा अपनी छाया वहाँ छोड़कर उत्तर कुरुओं के देश चली गईं।
तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्या अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ।। २०.
मार्तण्ड सूर्य ने उसी रूप और रंग की छाया को पत्नी रूप में स्वीकार किया; उससे भी दो संतानें—शनि और तपती—उत्पन्न हुईं।
यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ।। २०.
जब संज्ञा ने अपने पुत्रों के प्रति भेदभाव किया, तब भगवान् सूर्य क्रोध से लाल नेत्रों से बोले—'हे सुन्दरी! अपने बच्चों में पक्षपात नहीं करना चाहिए।'
एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ।। २०.
ऐसा कहे जाने पर, जब उन्हें भेदभाव अच्छा नहीं लगा, तब यम अत्यन्त दुखी होकर अपने पिता से बोले।
नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृथाचारा स्वेस्वपत्येषु वत्सला ।। २०.
यह स्त्री हमारी माता नहीं है, पिता। वह तो हमारे लिए हमेशा शत्रु के समान है—जैसे सौत अपने बच्चों के लिए स्नेही होती है, पर व्यवहार में कपटी रहती है।
एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ।। २०.
यम के ये वचन सुनकर छाया क्रोध से भर गई और उसने शाप दिया—'तू शीघ्र ही मृतकों का राजा बनेगा।'
एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ।। २०.
यह सुनकर मर्तण्ड ने, अपने पुत्र के हित की इच्छा से कहा—'पुत्र! तू धर्म और अधर्म के बीच न्याय करने वाला बनेगा, और लोकों का रक्षक भी होगा। तू स्वर्ग में चमकेगा।'
शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ।। २०.
छाया के क्रोध से व्याकुल मर्तण्ड ने शनि को शाप दिया—'पुत्र! अपनी माता के दोष के कारण तेरी दृष्टि कठोर हो जाएगी।'
एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ।। २०.
ऐसा कहकर भानु योगबल से उसे देखने की इच्छा से उठे, पर उन्होंने उसे नहीं देखा, क्योंकि वह घोड़ी का रूप लेकर उत्तर कुरुओं में चली गई थी।
ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ।। २०.
तब उन्होंने भी घोड़े का रूप धारण किया और उत्तर कुरुओं के पास गए। प्रजापतियों के मार्ग से उन्होंने स्वयं को उससे एक किया।
तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधाऽपतत् ।। २०.
उस त्वष्टृकन्या घोड़ी के रूप में मर्तण्ड ने अपना तेजस्वी वीर्य डाला; वह जलता हुआ बीज दो भागों में गिरा।
तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्त्तिमन्तौ बभूवतुः ।। २०.
वहाँ, पहले जो प्राण और अपान थे, जो आत्मसंयमी थे, वरदान से फिर से शरीरधारी हो गए।
तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्त्येते रविनन्दनौ ।। २०.
वे दोनों त्वष्टृकन्या घोड़ी के रूप में उत्पन्न हुए, जो श्रेष्ठ पुरुष बने। इसलिए वे दोनों देवता अश्विनीकुमार कहलाते हैं, जो सूर्य के पुत्र हैं।
प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्री शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ।। २०.
स्वयं सूर्य प्रजापति हैं, त्वष्ट्री ही परम शक्ति हैं—प्रकट और अप्रकट दोनों रूपों में। उनके शरीर में, पहले की तरह, निराकार ने आकार धारण किया।
ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । ऊचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्त्तव्यमथावयोः ।। २०.
तब वे दोनों अश्विनीकुमार मर्तण्ड के पास गए और बोले—'हे तेजस्वी! अब हमें क्या करना चाहिए?'
मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ।। २०.
मर्तण्ड बोले—'पुत्रों! भक्ति से प्रजापति देव की उपासना करो; नारायण तुम्हें अवश्य इच्छित वर देंगे।'
एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस्तीव्रतपसौ तपः परमदुश्चरम् । ब्रह्मपारमयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ।। २०.
महात्मा मर्तण्ड के ऐसा कहने पर अश्विनीकुमारों ने कठोर तप किया, अत्यंत कठिन तपस्या की, और एकाग्रचित्त होकर ब्रह्म का परम स्तोत्र जपने लगे।
तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ।। २०.
बहुत समय बाद, नारायणस्वरूप ब्रह्मा उन दोनों से अत्यंत प्रसन्न हुए और उन्हें यह वर दिया।
प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ।। २०.
प्रजापाल बोले—'हे महर्षि! अश्विनीकुमारों द्वारा गाया गया अव्यक्तजन्मा ब्रह्मा का स्तोत्र मैं आपके प्रसाद से सुनना चाहता हूँ।'
महातपा उवाच । श्रृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ।। २०.
महातपस्वी बोले—'राजन! सुनो, अश्विनीकुमारों ने ब्रह्मा का स्तोत्र कैसे किया और उस स्तोत्र से उन्हें क्या फल मिला।'
वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ।। २०.
तुम दोनों शीघ्र ही कोई ऐसा वर माँगो, जो देवताओं के लिए भी अत्यंत दुर्लभ हो, जिससे मेरे वरदान से तुम तीनों लोकों में सुखपूर्वक विचरण कर सको।
अश्विनावूचतुः । आवयोर्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ।। २०.
अश्विनीकुमारों ने कहा — हे देव, हे प्रजापति! हमें यज्ञ में भाग दो, देवताओं के बीच सोमपान का अधिकार दो, और उनके समान सदा के लिए समानता दो।
ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ।। २०.
ब्रह्मा ने कहा — तुम्हें अनुपम रूप और सुंदरता मिलेगी, सब वस्तुओं में चिकित्सा करने की शक्ति मिलेगी, और सब लोकों में सोमपान का अधिकार भी मिलेगा। यह सब अवश्य ही होगा।
ॐनमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २०.
ॐ, आपको नमस्कार है, जो निष्क्रिय हैं, सृष्टि से परे हैं, किसी पर निर्भर नहीं, किसी की अपेक्षा नहीं, बिना आधार के हैं, निर्गुण हैं, बिना प्रकाश के हैं, बिना सहारे के हैं, अजेय हैं, निराकार हैं; आप ब्रह्मा हैं, महाब्रह्मा हैं, ब्राह्मणों के प्रिय हैं, पुरुष हैं, महान पुरुषोत्तम हैं; देव हैं, महादेवों में श्रेष्ठ हैं, स्थिर हैं, स्थिरता देने वाले हैं; आप भूत हैं, महाभूत हैं, भूतों के स्वामी हैं, यक्ष हैं, महायक्ष हैं, यक्षों के अधिपति हैं; आप रहस्य हैं, महा-रहस्यों के अधिपति हैं, सौम्य हैं, महा-सौम्य हैं, सौम्यों के अधिपति हैं; पक्षी हैं, महापक्षियों के स्वामी हैं, दैत्य हैं, महादैत्याधिपति हैं; रुद्र हैं, महारुद्रों के अधिपति हैं, विष्णु हैं, महाविष्णुपति हैं; परमेश्वर, नारायण, प्रजापति को नमस्कार है। अश्विनीकुमारों द्वारा इस प्रकार स्तुति किए जाने पर प्रजापति अत्यंत प्रसन्न हुए और यह वचन कहा।