देवा ऊचुः । अयमायाति दैत्येन्द्रो रुरुर्भीमपराक्रमः । एतस्य भीतान् रक्षस्व त्वं देवान् परमेश्वरि ।। ९५.
देवताओं ने कहा— 'यह दैत्यराज रुरु, भयंकर पराक्रमी, आ रहा है। हे परमेश्वरी! इन डरे हुए देवताओं की रक्षा करो।'
एवमुक्ता तदा देवैर्देवी भीमपराक्रमा । जहास परया प्रीत्या देवानां पुरतः शुभा ।। ९५.
देवताओं के ऐसे कहने पर, वह भयंकर पराक्रम वाली सुंदर देवी उनके सामने अत्यंत प्रसन्न होकर हँस पड़ीं।
तस्या हसन्त्या वक्त्रात् तु बह्व्यो देव्यो विनिर्ययुः । याभिर्विश्वमिदं व्याप्तं विकृताभिरनेकशः ।। ९५.
जब देवी हँसीं, तब उनके मुख से अनेक देवियाँ निकलीं, जिनसे यह सारा संसार अनेक विकराल रूपों में व्याप्त हो गया।
पाशाङ्कुशधराः सर्वाः सर्वाः पीनपयोधराः । सर्वाः शूलधरा भीमाः सर्वाश्चापधराः शुभाः ।। ९५.
वे सब पाश और अंकुश धारण किए थीं, सबकी छाती भरी हुई थी, सब भयंकर शूलधारी थीं और सब सुंदर धनुर्धारी थीं।
ताः सर्वाः कोटिशो देव्यस्तां देवीं वेष्ट्य संस्थिताः । युयुधुदर्निवैः सार्द्धं बद्धतूणा महाबलाः । क्षणेन दानवबलं तत्सर्वं निहतं तु तैः ।। ९५.
वे सब देवियाँ, जिनकी संख्या करोड़ों में थी, उस देवी को चारों ओर से घेरकर डटी रहीं। वे सभी धनुष-बाण लेकर, बड़ी शक्ति के साथ, दानवों की सेनाओं से भिड़ गईं और क्षणभर में ही उन सबने दानवों की सारी सेना का संहार कर दिया।
देवाश्च सर्वे संयत्ता युयुधुर्दानवं बलम् । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाश्विनौ । सर्वे शस्त्राणि संगृह्य युयुधुर्दानवं बलम् ।। ९५.
फिर सभी देवता भी एकत्र होकर दानवों की सेना से युद्ध करने लगे। आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वेदेव और अश्विनीकुमार — ये सभी अस्त्र-शस्त्र लेकर दानवों की सेना से भिड़ गए।
कालरात्र्या बलं यच्च यच्च देवबलं महत् । तत्सर्वं दानवबलमनयद् यमसादनम् ।। ९५.
कालरात्रि की जितनी भी शक्ति थी और देवताओं की जितनी भी बड़ी ताकत थी, वह सब मिलकर दानवों की सेना को यमलोक पहुँचा आई।
एक एव महादैत्यो रुरुस्तस्थौ महामृधे । स च मायां महारौद्रीं रौरवीं विससर्ज ह ।। ९५.
महा युद्ध में अब केवल एक ही बड़ा दानव, रुरु, शेष रह गया था। उसने अत्यंत भयानक और डरावनी माया रच दी।
सा माया ववृधे भीमा सर्वदेवप्रमोहिनी । तया तु मोहिता देवाः सद्यो निद्रां तु भेजिरे ।। ९५.
वह माया बहुत भयंकर और सभी देवताओं को मोहित करने वाली थी। उसकी छाया में आते ही देवता तुरंत गहरी नींद में सो गए।
देवी च त्रिशिखेनाजौ तं दैत्यं समताड्यत् । तया तु ताडितान्तस्य दैत्यस्य शुभलोचने । चर्ममुण्डे उभे सम्यक् पृथग्भूते बभूवतुः ।। ९५.
लेकिन देवी ने युद्धभूमि में त्रिशूल से उस दानव पर प्रहार किया। देवी के प्रहार से उस दानव के शरीर से दो प्राणी — चर्म और मुंड — अलग-अलग प्रकट हो गए।
रुरोस्तु दानवेन्द्रस्य चर्ममुण्डे क्षणाद् यतः । अपहृत्याहरद् देवी चामुण्डा तेन साभवत् ।। ९५.
रुरु दानवों का राजा था, उसी के शरीर से चर्म और मुंड तुरंत उत्पन्न हुए। देवी ने उन्हें अपने वश में कर लिया और तभी से वे चामुंडा कहलाने लगीं।
सर्वभूतमहारौद्री या देवी परमेश्वरी । संहारिणी तु या चैव कालरात्रिः प्रकीर्तिता ।। ९५.
वह देवी, जो परमेश्वरी हैं, सभी प्राणियों में सबसे भयंकर और संहार करने वाली हैं, वही कालरात्रि के नाम से प्रसिद्ध हुईं।
तस्या ह्यनुचरा देव्यो या ह्यसंख्यातकोटयः । तास्तां देवीं महाभागां परिवार्य व्यवस्थिताः ।। ९५.
उनकी अनगिनत करोड़ों अनुचर देवियाँ उस परम भाग्यशाली देवी को चारों ओर से घेरकर खड़ी रहीं।
या क्यामासुरव्यग्रास्तास्तां देवीं बुभुक्षिताः । बुभुक्षिता वयं देवि देहि नो भोजनं शुभे ।। ९५.
जो देवियाँ असुरों के मांस की इच्छा से व्याकुल थीं, वे सब भूख से व्याकुल होकर देवी से बोलीं — 'हे शुभे! हमें भूख लगी है, हमें भोजन दो।'
एवमुक्ता तदा देवी दध्यौ तासां तु भोजनम् । न चाध्यगच्छच्च यदा तासां भोजनमन्तिकात् ।। ९५.
उनकी बात सुनकर देवी ने उनके लिए भोजन के बारे में सोचा, लेकिन आसपास उन्हें उनके योग्य कोई भोजन नहीं मिला।
ततो दध्यौ महादेवं रुद्रं पशुपतिं विभुम् । सोऽपि ध्यानात् समुत्तस्थौ परमात्मा त्रिलोचनः ।। ९५.
तब देवी ने महादेव, रुद्र, पशुपति और सर्वव्यापक प्रभु का ध्यान किया। ध्यान से त्रिनेत्रधारी परमात्मा प्रकट हो गए।
उवाच च द्रुतं देवीं किं ते कार्यं विवक्षितम् । ब्रूहि देवि वरारोहे यत् ते मनसि वर्त्तते ।। ९५.
उन्होंने तुरंत देवी से कहा — 'तुम क्या करना चाहती हो? हे सुंदरवदने! जो भी बात तुम्हारे मन में है, वह मुझे बताओ।'
देव्युवाच । भक्ष्यार्थमासां देवेश किञ्चिद् दातुमिहार्हसि । बलात्कुर्वन्ति मामेता भक्षार्थिन्यो महाबलाः । अन्यथा मामपि बलाद् भक्षयिष्यन्ति मां प्रभो ।। ९५.
देवी ने कहा — 'हे देवेश! इन सबको खाने के लिए कुछ देना चाहिए। ये सब बलपूर्वक मुझसे भोजन मांग रही हैं। प्रभु! यदि इन्हें कुछ न मिला तो ये मुझे भी बलपूर्वक खा जाएँगी।'
रुद्र उवाच । एतासां श्रृणु देवेशि भक्षमेकं मयोद्यतम् । कथ्यमानं वरारोहे कालरात्रि महाप्रभे ।। ९५.
रुद्र बोले — 'हे देवेश्वरी! सुनो, मैंने इनके लिए एक भोजन निश्चित किया है। हे सुंदरवदने! हे कालरात्रि! हे महाप्रभा! मैं बताता हूँ।'
या स्त्री सगर्भा देवेशि अन्यस्त्रीपरिधानकम् । परिधत्ते स्पृशेच्चापि पुरुषस्य विशेषतः ।। ९५.
जो स्त्री गर्भवती होते हुए किसी दूसरी स्त्री के वस्त्र पहनती है, या उसे छूती है, या विशेष रूप से पुरुष के वस्त्र को छूती है—
स भागोऽस्तु महाभागे कासाञ्चित् पृथिवीतले । अन्याश्छिद्रेषु बालानि गृहीत्वा तत्र वै बलिम् । लब्ध्वा तिष्ठन्तु सुप्रीता अपि वर्षशतान्यपि ।। ९५.
उसका भाग, हे महाभाग्यवती! पृथ्वी पर कुछ देवियों को मिले। अन्य देवियाँ घर के द्वार पर बच्चों को पकड़कर वहाँ भोग ग्रहण करें और सैकड़ों वर्षों तक संतुष्ट रहें।
अन्याः सूतिगृहे छिद्रं गृह्णीयुस्तत्र पूजिताः । निवसिष्यन्ति देवेशि तथान्या जातहारिकाः ।। ९५.
कुछ देवियाँ सुतिका-गृह में, वहाँ के किसी छिद्र को पकड़कर पूजित हों और अन्य देवियाँ नवजात शिशुओं को हरने वाली बनकर वहाँ निवास करें।
गृहे क्षेत्रे तडागेषु वाप्युद्यानेषु चैव हि । अन्यचित्ता रुदन्त्यो याः स्त्रियस्तिष्ठन्ति नित्यशः । तासां शरीराण्याविश्य काश्चित्तृप्तिमवाप्स्यथ ।। ९५.
घर, खेत, तालाब, बावड़ी या बग़ीचे में जो स्त्रियाँ हमेशा किसी और बात में उलझी रहती हैं और रोती रहती हैं, उनमें कुछ प्राणी प्रवेश कर उनके शरीर से तृप्ति पाते हैं।
एवमुक्त्वा तदा देवीं स्वयं रुद्रः प्रतापवान् । दृष्ट्वा रुरुं च सबलमसुरेन्द्रं निपातितम् । स्तुतिं चकार भगवान् स्वयं देवस्त्रिलोचनः ।। ९५.
ऐसा कहकर, तेजस्वी रुद्र ने स्वयं देवी को देखा और रुरु तथा उसकी सेना, जो असुरों का स्वामी था, गिरे हुए देखे। तब त्रिनेत्रधारी भगवान ने स्वयं देवी की स्तुति की।
रुद्र उवाच । जयस्व देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि । जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते ।। ९५.
रुद्र बोले— जय हो, चामुण्डे देवी! जय हो, सब प्राणियों का कष्ट हरने वाली! जय हो, सब जगह व्याप्त रहने वाली देवी! कालरात्रि, आपको मेरा प्रणाम है।
विश्वमूर्त्ते शुभे शुद्धे विरूपाक्षि त्रिलोचने । भीमरूपे शिवे विद्ये महामाये महोदये ।। ९५.
हे विश्वरूपिणी, शुभे, निर्मले, तीन नेत्रों वाली, विचित्र नेत्रों वाली! भयानक रूप वाली, शिवे, ज्ञानस्वरूपिणी, महामाया, महोदयिनी!
मनोजवे जये जृम्भे भीमाक्षि क्षुभितक्षये । महामारि विचित्राङ्गे गेयनृत्यप्रिये शुभे ।। ९५.
मन के समान तीव्र गति वाली, विजयी, विस्तार करने वाली, भयंकर नेत्रों वाली, सबको विचलित कर नष्ट करने वाली, महा मृत्यु, विचित्र अंगों वाली, गान और नृत्य प्रिय, शुभे!
विकराले महाकालि कालिके पापहारिणि । पाशहस्ते दण्डहस्ते भीमरूपे भयानके ।। ९५.
भयंकर रूप वाली, महाकाली, कालिका, पापों का नाश करने वाली, हाथ में फंदा और दंड लिए, भयंकर रूप और डरावनी!
चामुण्डे ज्वलमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महाबले । शवयानस्थिते देवि प्रेतासनगते शिवे ।। ९५.
चामुण्डे, ज्वलंत मुख वाली, तीखे दाँतों वाली, अत्यंत बलशाली, शव पर विराजमान देवी, प्रेतों के बीच रहने वाली शिवे!
भीमाक्षि भीषणे देवि सर्वभूतभयंकरि । कराले विकराले च महाकाले करालिनि । काली कराली विक्रान्ता कालरात्रि नमोऽस्तु ते ।। ९५.
भयंकर नेत्रों वाली, डरावनी देवी, सब प्राणियों में भय उत्पन्न करने वाली, विकराल, भयंकर, महाकाल, करालिनी, काली, कराली, पराक्रमी, कालरात्रि, आपको मेरा प्रणाम है।