एवमुक्तस्तदा दैत्यः सेनापतिमुवाच ह । विरूपाक्षं महामेघवर्णं नीलाञ्जनप्रभम् ।। ९२.
ऐसा सुनकर दैत्य ने अपने सेनापति को बुलाया—वह था विरूपाक्ष, घने मेघ के समान काला और नील अंजन जैसी आभा वाला।
आनीयतां द्रुतं सैन्यं हस्त्यश्वरथपत्तिनाम् । येन देवान् सगन्धर्वान् जयामि युधि दुर्ज्जयान् ।। ९२.
जल्दी से हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिकों की सेना ले आओ, जिससे मैं युद्ध में देवताओं और गंधर्वों को, जो कठिनाई से जीतने योग्य हैं, पराजित कर सकूँ।
एवमुक्ते विरूपाक्षस्तदा सेनापतिर्द्रुतम् । आनिनाय महत्सैन्यमनन्तमपराजितम् ।। ९२.
ऐसा सुनते ही सेनापति विरूपाक्ष ने तुरंत विशाल, अनंत और अजेय सेना एकत्र कर ली।
एकैको दानवस्तत्र वज्रहस्तसमो युधि । एकैकं स्पर्धते देवं जेतुं स्वेन बलेन ह ।। ९२.
वहाँ हर दानव युद्ध में वज्रधारी के समान था; हर कोई अपने बल से एक-एक देवता को जीतने की होड़ में था।
तेषां प्रधानभूतानामर्बुदं नवकोटयः । येषामेकस्यानुयाति तावद् बलमर्थोर्ज्जितम् ।। ९२.
उनमें जो प्रधान थे, उनकी संख्या नव अरब थी; और हर एक के पीछे उतनी ही बड़ी सेना थी।
तेषां नैकसहस्त्राणि दैत्यानां तु महात्मनाम् । समितिं चक्रुरव्यग्रास्तदा दैत्याः प्रहारिणः । प्रयाणं कारयामासुर्देवसैन्यजिघांसया ।। ९२.
उन महान आत्मा दैत्यों में असंख्य हजारों ने बिना घबराए युद्ध की पंक्ति बनाई; फिर वे युद्ध के लिए तैयार होकर देवताओं की सेना को नष्ट करने निकल पड़े।
विचित्रयाना विविधध्वजाग्रा विचित्रशस्त्रा विविधोग्ररूपाः । दैत्या सुराञ् जेतुमिच्छन्त उच्चैर् ननर्त्तुरात्तायुधभीमहस्ताः ।। ९२.
विचित्र रथों पर, जिन पर तरह-तरह के ध्वज लहरा रहे थे, भयानक रूप धारण किए, भिन्न-भिन्न डरावने शस्त्रों से सुसज्जित दैत्य, देवताओं को हराने की इच्छा से, ऊँचे-ऊँचे भुजाएँ उठाकर युद्धभूमि में नाचने लगे।
श्रीवराह उवाच । ततो महिषदैत्यस्तु कामरूपी महाबलः । मत्तहस्तिनामारुह्य यियासुर्मेरुपर्वतम् ।। ९३.
श्रीवराह बोले— फिर महाबली, इच्छानुसार रूप बदलने वाले महिष नामक दैत्य, मतवाले हाथी पर चढ़कर मेरु पर्वत की ओर जाने को तैयार हुआ।
तत्रैन्द्रं पुरमासाद्य देवैः सह शतक्रतुम् । अभिदुद्राव दैत्येन्द्रस्ततो देवाः क्रुधान्विताः ।। ९३.
वहाँ पहुँचकर, उसने इन्द्रपुरी में इन्द्र और अन्य देवताओं पर आक्रमण कर दिया। तब देवता भी क्रोध से भरकर उसका सामना करने लगे।
आदाय स्वानि शस्त्राणि वाहनानि विशेषतः । अधिष्ठायासुरानाजौ दुद्रुवुर्मुदिता भृशम् ।। ९३.
देवताओं ने अपने-अपने शस्त्र और विशेष रूप से अपने वाहन संभाले, और वे प्रसन्न होकर युद्धभूमि में असुरों से भिड़ने के लिए दौड़ पड़े।
तेषां प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । घोरं प्रचण्डयोधानामन्योन्यमभिगर्जताम् ।। ९३.
उनके बीच भयंकर, रोमांचकारी, गर्जना से गूँजता, बलवान योद्धाओं का भीषण युद्ध छिड़ गया।
तत्राञ्जनो नीलकुक्षिर्मेघवर्णो बलाहकः । उदराक्षो ललाटाक्षः सुभीमो भीमविक्रमः । स्वर्भानुश्चेति दैत्याष्टौ वसून् दुद्रुवुराहवे ।। ९३.
वहाँ अंजन, नीलकुक्षि, मेघवर्ण, बलाहक, उदराक्ष, ललाटाक्ष, सुभीम, भीमविक्रम—ये आठ दैत्य और स्वर्भानु, युद्ध में वसुओं पर टूट पड़े।
यथासंख्येन तद्वच्च दैत्या द्वादश चापरे । आदित्यान् दैत्यवर्यास्तु तेषां प्राधान्यतः श्रृणु ।। ९३.
इसी प्रकार, बारह अन्य दैत्य भी अपनी-अपनी संख्या के अनुसार आदित्यों पर टूट पड़े। अब उन दैत्य नेताओं में प्रमुख कौन हैं, सुनो।
भीमो ध्वङ्क्षो ध्वस्तकर्णः शङ्कुकर्णस्तथैव च । वज्रकायोऽतिवीर्यश्च विद्युन्माली तथैव च ।। ९३.
भीम, ध्वङ्क्षष, ध्वस्तकर्ण, शङ्कुकर्ण, अत्यंत पराक्रमी वज्रकाय और विद्युन्माली,
रक्ताक्षो भीमदंष्ट्रस्तु विद्युज्जिह्वस्तथैव च । अतिकायो महाकायो दीर्घबाहुः कृतान्तकः ।। ९३.
रक्ताक्ष, भीमदंष्ट्र, विद्युज्जिह्व, अतिकाय, महाकाय, दीर्घबाहु और कृतान्तक—ये,
एते द्वादश दैत्येन्द्रा आदित्यान् युधि दुद्रुवुः । स्वकं सैन्यमुपादाय तद्वदन्येऽपि दानवाः । रुद्रान् दुद्रुवुरव्यग्रा यथासंख्येन कोपिताः ।। ९३.
ये बारह दैत्यपति अपनी-अपनी सेनाएँ लेकर युद्ध में आदित्यों पर टूट पड़े। इसी तरह, अन्य दानव भी क्रोध में भरकर अपनी-अपनी संख्या के अनुसार रुद्रों पर चढ़ दौड़े।
कालः कृतान्तो रक्ताक्षो हरणो मित्रहाऽनिलः । यज्ञहा ब्रह्महा गोघ्नः स्त्रीघ्नः संवर्त्तकस्तथा ।। ९३.
काल, कृतान्त, रक्ताक्ष, हरण, मित्रहा, अनिल, यज्ञहा, ब्रह्महा, गोघ्न, स्त्रीघ्न और संवर्तक—ये,
इत्येते दश चैकश्च दैत्येन्द्रा युद्धदुर्मदाः । यथासंख्येन रुद्रांस्तु दुद्रुवुर्भीमविक्रमाः ।। ९३.
इन दस और एक अन्य दैत्यपति, युद्ध की उन्माद में, अपनी-अपनी संख्या के अनुसार भयानक पराक्रम से रुद्रों पर टूट पड़े।
शेषान् देवान् शेषदैत्या यथायोगमुपाद्रवन् । स्वयं महिषदैत्यस्तु इन्द्रं दुद्राव वेगितः ।। ९३.
बाकी दैत्य, अन्य देवताओं पर अपने-अपने अनुसार टूट पड़े। लेकिन स्वयं महिष दैत्य बड़ी तेजी से सीधे इन्द्र पर झपटा।
स चापि बलवान् दैत्यो ब्रह्मणो वरदर्पितः । अवध्यः पुरुषेणाजौ यद्यपि स्यात् पिनाकधृक् ।। ९३.
वह शक्तिशाली दैत्य, ब्रह्मा के वर से अभिमानित, युद्ध में किसी भी पुरुष द्वारा मारा नहीं जा सकता था, चाहे वह पिनाकधारी ही क्यों न हो।
आदित्यैर्वसुभिः साध्यै रुद्रैश्च निहता भृशम् । असुरा यातुधानाश्च संख्यापूरणकेवलाः ।। ९३.
आदित्य, वसु, साध्य और रुद्रों ने असुरों और यातुधानों को बड़ी संख्या में मार गिराया, उनकी पंक्तियाँ गिनती से ही पूरी हो रही थीं।
देवानामपि सैन्यानि निहतान्यसुरैर्युधि । एवं भूते तदा भग्ने देवेन्द्रे विद्रुताः सुराः ।। ९३.
देवताओं की सेनाएँ भी असुरों द्वारा युद्ध में नष्ट कर दी गईं। इस प्रकार, जब देवताओं की हार हुई, तो वे इन्द्र को छोड़कर भाग गए।
अर्दिता विविधैः शस्त्रैः शूलपट्टिशमुद्गरैः । गतवन्तो ब्रह्मलोकमसुरैरर्दिताः सुराः ।। ९३.
असुरों द्वारा भिन्न-भिन्न शस्त्रों—शूल, पट्टिश और गदा—से घायल होकर, देवता पीड़ित होकर ब्रह्मा के लोक में चले गए।
श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतो विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ।। ९४.
श्रीवराह बोले— फिर विद्युत्प्रभ नामक दैत्य, दूत बनकर, देवी के पास गया और उस सुंदर कटि वाली देवी से बोला।
प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारीशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ।। ९४.
भक्ति और शांति से प्रणाम करके, वह सैकड़ों कुमारियों से भरी उस जगह पर गया और विनम्रता से ये शब्द कहे।
विद्युत्प्रभ उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ।। ९४.
विद्युत्प्रभा ने कहा: हे देवी, सृष्टि के आरंभ में एक ऋषि उत्पन्न हुए थे, जिनका नाम सुपार्श्व था। वे सरस्वत के मित्र और बहुत प्रसिद्ध तथा शक्तिशाली थे।
तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ।। ९४.
उनके पुत्र थे महाशक्ति से युक्त और पराक्रमी सिंधुद्वीप। उन्होंने माहिष्मती नगरी में कठोर तप किया।
कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ।। ९४.
जब वे बिना भोजन के घोर तप कर रहे थे, तब विप्रचित्ति की बड़ी बेटी, जो देवकन्याओं के समान थी, पृथ्वी पर माहिष्मती नाम से प्रसिद्ध हुई। वह रूप में अनुपम थी।
सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत् तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ।। ९४.
वह अपनी सखियों के साथ घूमती हुई, संयोग से मंदार पर्वत की घाटी में पहुँची। वहाँ उसने अंबर नामक मुनि का आश्रम देखा, जो तरह-तरह के वृक्षों से सजा हुआ था।
लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ।। ९४.
वह आश्रम लताओं के घरों, बकुल और लकुच के पेड़ों, चंदन, स्पंदन, साल और सरल वृक्षों से शोभित था, और महान मुनि के सुंदर वनखंडों से सुसज्जित था।