तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनमायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता द्र्ाक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता सा स्थली । तथा च पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता ।तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि चानेकयोजनानाम् ।दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद् विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च । तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः
इसी प्रकार कपिंजल और नाग पर्वतों के बीच में दो सौ योजन लंबी-चौड़ी और सौ योजन क्षेत्रफल वाली एक भूमि है, जो तरह-तरह के वनों से सुसज्जित है, जहाँ अंगूर और खजूर के झुंड हैं, अनेक वृक्ष-लताएँ और बहुत से सरोवर हैं। वैसे ही, पुष्कर और महामेघ पर्वतों के बीच में साठ योजन चौड़ी और सौ योजन लंबी, हथेली के समान समतल एक विशाल भूमि है, जहाँ कोई वृक्ष या लता नहीं है। उसके किनारे चार बड़े वन और अनेक योजन विस्तार वाले सरोवर हैं। वहाँ दस, पाँच, सात, आठ, तीस और बीस योजन की भूमि और घाटियाँ हैं। उनमें से कुछ स्थान पर्वतों के नष्ट हो जाने के कारण अत्यंत भयानक हैं।
इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे एकाशीतितमोऽध्यायः
इस प्रकार श्रीवराहपुराण के भगवत्शास्त्र का इक्यासीवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
रुद्र उवाच । उत्तराणां च वर्षाणां दक्षिणानां च सर्वशः । आचक्षते यथान्यायं ये च पर्वतवासिनः । तच्छृणुध्वं मया विप्राः कीर्त्त्यमानं समाहिताः ।। ८४.
रुद्र बोले — उत्तर के और दक्षिण के सभी प्रदेशों के साथ-साथ पर्वतों में रहने वालों का भी जैसा वर्णन किया जाता है, वैसा ही मैं अब बताऊँगा। हे ब्राह्मणों, आप लोग एकाग्र होकर मेरी कही बात ध्यान से सुनें।
दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्य चोत्तरेण च । वायव्यां रम्यकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः । मतिप्रधाना विमला जरादौर्गन्ध्यवर्जिताः ।। ८४.
श्वेत पर्वत के दक्षिण और नील पर्वत के उत्तर में, वायव्य दिशा में रम्यक नामक प्रदेश है। वहाँ मनुष्य जन्म लेते हैं, जो बुद्धिमान, शुद्ध और बुढ़ापे तथा दुर्गंध से रहित होते हैं।
तत्रापि सुमहान् वृक्षो न्यग्रोधो रोहितः स्मृतः । तत्फलाद् रसपानाद्धि दशवर्षसहस्त्रिणः । आयुषा सर्वमनुजा जायन्ते देवरूपिणः ।। ८४.
वहाँ एक बहुत बड़ा वृक्ष है, जिसे लाल वटवृक्ष कहा जाता है। उसके फल खाने और रस पीने से सभी लोग दस हज़ार वर्ष की आयु पाते हैं और देवताओं जैसे सुंदर रूप में जन्म लेते हैं।
उत्तरेण च श्वेतस्य त्रिश्रृङ्गस्य च दक्षिणे । वर्षं हिरण्मयं नाम तत्र हैरण्वती नदी । यक्षा वसन्ति तत्रैव बलिनः कामरूपिणः ।। ८४.
श्वेत पर्वत के उत्तर और त्रिशृंग पर्वत के दक्षिण में हिरण्यमय नामक प्रदेश है। वहाँ हैरन्वती नदी बहती है। उसी स्थान पर शक्तिशाली और इच्छानुसार रूप बदलने वाले यक्ष निवास करते हैं।
एकादशहस्त्राणि समानां तेन जीवते । शतान्यन्यानि जीवन्ते वर्षाणां दश पञ्च च ।। ८४.
वहाँ ग्यारह हज़ार लोग एक साथ रहते हैं। अन्य क्षेत्रों में दस या पाँच सौ लोग ही बसते हैं।
लकुचाः क्षुद्रसा वृक्षास्तस्मिन् देशे व्यवस्थिताः । तत्फलप्राशमाना हि तेन जीवन्ति मानवाः ।। ८४.
उस देश में लकुचा और छोटे-छोटे पेड़ हैं। वहाँ के लोग उन्हीं के फलों को खाकर जीवन यापन करते हैं।
गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधाः स्मृताः। गौरी सैव पुष्पवहा कुमुद्वती ताम्रवती रोधसंध्या सुखावहा च मनोजवा च क्षिप्रोदा च ख्यातिः सैव गोबहुला पुण्डरीका चित्रवेगा शेषाः क्षुद्रनद्यः।। क्रौञ्चद्वीपो घृतोदेनावृतः। घृतोदा शाल्मलेनेति।। ८७.
रुद्र उवाच । त्रिषु शिष्टेषु वक्ष्यामि द्वीपेषु मनुजान्युत । शाल्मलं पञ्चमं वर्षं प्रवक्ष्ये तन्निबोधत । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराच्छाल्मलो द्विगुणो मतः ।। ८८.
रुद्र बोले—अब मैं शेष तीन द्वीपों और वहाँ के लोगों का वर्णन करूँगा। पाँचवाँ क्षेत्र शाल्मल है, इसे सुनो। शाल्मल को क्रौंचद्वीप से दुगुना माना गया है।
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा गतो रुद्रः क्षणाददृश्यमूर्तिमान् । ते च सर्वे गता देवा ऋषयश्च यथागतम् ।। ८८.
श्रीवराह बोले — ऐसा कहकर रुद्र तुरंत अदृश्य हो गए। फिर वे सभी देवता और ऋषि जैसे आए थे, वैसे ही चले गए।
धरण्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम् ।। ८९.
धरणी ने कहा — कुछ लोग शिव को परमात्मा और पवित्र मानते हैं। कुछ लोग भव को हरि, ईशान या चतुर्मुख कहते हैं।
एतेषां कतमो देवः परः को वाऽथवाऽपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ।। ८९.
इनमें से कौन सा देवता सबसे श्रेष्ठ है और कौन अधीन है? प्रभु, मेरी बड़ी जिज्ञासा है, कृपया मुझे बताइए।
श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ।। ८९.
श्रीवराह बोले — नारायण ही परम देवता हैं। उन्हीं से चतुर्मुख ब्रह्मा उत्पन्न हुए और उनसे रुद्र प्रकट हुए, जिन्होंने सब कुछ जान लिया।
तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ।। ८९.
सुंदर मुख वाली, उनके अनेक अद्भुत और तरह-तरह के कारनामे हैं। हे निष्पापे! मैं तुम्हें सब सुनाता हूँ, ध्यान से सुनो।
कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ।। ८९.
कैलास पर्वत की सुंदर चोटी पर, जहाँ तरह-तरह की धातुएँ हैं, त्रिशूलधारी और तीन नेत्रों वाले भगवान रोज निवास करते हैं।
सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीत् पिनाकधृक् ।। ८९.
एक दिन, सब प्राणियों द्वारा पूजित, पिनाक धनुषधारी महादेव अपनी गौरी और गणों के साथ वहाँ विराजमान थे।
तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणा नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ।। ८९.
वहाँ कुछ गण सिंहमुख वाले थे, जो सिंह की तरह गर्जना कर रहे थे। कुछ हाथीमुख वाले थे, और कुछ घोड़े के मुख वाले भी थे।
अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ।। ८९.
कुछ के चेहरे शिशुमार (मछली) जैसे थे, कुछ सूअर के मुख वाले थे। कुछ घोड़े, गधे, बकरी, भेड़ और मछली के मुख वाले भी थे। वे सब भयंकर, असंख्य और हथियारों से सजे हुए थे।
केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ।। ८९.
कुछ गा रहे थे, कुछ नाच रहे थे, कुछ दौड़ रहे थे, कुछ जोर से चिल्ला रहे थे। कुछ हँस रहे थे, कुछ तीखी आवाजें निकाल रहे थे, और कुछ बड़े बलशाली गरज रहे थे।
रुद्र उवाच । अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते । तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम् । तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम् । तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः । तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च । १ तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि । ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः । महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि । पञ्चदशसहस्त्राणि किन्नराणां ख्यातानि । तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः । पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः । तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि । चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः । ते च बिलप्रवेशाः बिलेषु वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः । वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं । त्रिंशद्योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम् । उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम् । २ एकैके च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः । कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः । वृषभाङ्को महादेवः शंकरो योगिनां वरः अनेकगणभूतकोटिसहस्त्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः । वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः । ३ वसुधाररत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया । पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति । एकश्रृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः। गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति । ४ वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् । चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः । तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति । तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः । सुरराक्षसाः पञ्चकूटेदानवाः शतश्रृङ्गेयक्षाणां पुरशतम् । ५ ताम्राभे तक्षकस्यपुरशतम् । विशखपर्वते गुहस्यायतनम् । श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम् । हरिकूटे हरिर्देवः । कुमुदे किन्नरावासः । अञ्जने महोरगाः । सहस्त्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः । पुराणां सहस्त्रमेकं हेममालिनाम् मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु। एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः । मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते । तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम् । तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः । आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः । तत्र चान्यत् त्रिंशद्योजनमण्डलं पुरम् सैंहिकेयानाम् । तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते । पुरं च कालकेयानां तत्रैव । तथा चान्तरतटेऽन्येसुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योजनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरम् कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः । अथातः कैलासवर्णको भवति। कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतम् भुवनमालाभिव्याप्तम् । तस्याश्च मध्ये सभा । तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति । धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च । तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति । तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः । तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी । तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः । तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति । पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः । तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम् । तेषु च महामालिसुनेत्र चक्रादयो नायकाः । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम् । तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम् । तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहस्संवृत्तः । तपश्च कृतवती गौरी । किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम् । तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शंकरेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम् । तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम् । यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम् । तत्र च कार्तिकेयस्य शरद्वनम् । पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम । तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्त्राण्याश्रमाणां हि भवति । तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं श्रृणुत । तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य । तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् । प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि । तस्य गिरेर्मूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति । तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतरति । तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम । तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् । तथा च वह्न्यायतनम् । मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः । ६ उत्तरे च श्रृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि । पूर्वे नारायणस्यायतनम् । मध्ये ब्रह्मणः । शंकरस्य पश्चिमे । तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुछे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति।।७ इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः । तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैदूर्यमानः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः । इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोकेति कीर्त्त्यते । इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिता । एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते
रुद्र बोले—अब पर्वतों पर देवताओं के निवास स्थान का वर्णन किया जाता है। वहाँ शांत नामक पर्वत पर महेन्द्र का क्रीड़ा-स्थल है। उसी पर्वत पर देवराज का पारिजात वृक्षों का वन है। उसके पूर्वी भाग में कुंजर नामक पर्वत है। उसके ऊपर दानवों के आठ प्राचीन नगर हैं। वैसे ही, श्रेष्ठ पर्वत वज्रक पर राक्षसों के अनेक नगर हैं, जिन्हें नीलक कहा जाता है और वे रूप बदलने में समर्थ हैं। महानिल पर्वत पर विद्याधरों के प्राचीन नगर हैं। वहाँ पन्द्रह हजार प्रसिद्ध किन्नरों के नगर हैं। वहाँ देवदत्त, चंद्र आदि राजा किन्नरों के अभिमानी शासक हैं। वे नगर स्वर्ण के बने हैं और उनमें भूमिगत प्रवेश द्वार हैं। श्रेष्ठ पर्वत चंद्रोदय पर नागों का निवास है। उनके भूमिगत प्रवेश द्वार गुफाओं में हैं और दानवों के स्वामी अपने-अपने प्रदेश में स्थित हैं। वेणुमती पर्वत पर विद्याधरों के तीन नगर हैं, प्रत्येक सौ योजन चौड़े और लंबे हैं। वहाँ उल्लूक, रोमश, महावेत्र आदि विद्याधर राजाओं का निवास है। प्रत्येक पर्वत के राजा पर स्वयं गरुड़ विराजमान हैं। श्रेष्ठ पर्वत कुंजर पर सदा पशुपति निवास करते हैं। वृषभधारी महादेव, योगियों में श्रेष्ठ, अनेक गणों के स्वामी, अनादि पुरुष वहाँ स्थित हैं। वसुधारा पर्वत पर पुष्पवंतों और वसुओं का निवास है। वसुधारा और रत्नधारा की चोटियों पर आठ और सात नगर वसुओं और सप्तर्षियों के हैं। श्रेष्ठ एकशृंग पर्वत पर प्रजापति, चतुर्मुख ब्रह्मा का स्थान है। गजपर्वत पर स्वयं भगवती महाभूतों से घिरी हुई निवास करती हैं। श्रेष्ठ वसुधारा पर्वत पर मुनि, सिद्ध और विद्याधरों का निवास है। वहाँ चौरासी अन्य नगर हैं, जिनके बड़े परकोटे और तोरण द्वार हैं। वहाँ अनेकपर्वत नामक पर्वत पर युद्धकला में निपुण गंधर्व रहते हैं, जिनके अधिपति देवता राजराजैकपिंगल हैं। पंचकूट और शतशृंग पर्वतों पर सुर, राक्षस, दानव और यक्षों के सैकड़ों नगर हैं। ताम्राभ पर तक्षक के सौ नगर हैं। विशाख पर्वत पर गुह का निवास है। श्रेष्ठ श्वेतोदय पर्वत पर गंधर्वों का महान भवन है। हरिकूट पर भगवान हरि का निवास है। कुमुद पर्वत पर किन्नरों का वास है। अंजन पर्वत पर महान सर्प रहते हैं। सहस्रशिखर पर उग्रकर्मी दैत्यों का निवास है। वहाँ हेममालियों के हजार नगर हैं। मुकुट पर्वत के पंख पर चार निवास स्थान हैं। इस प्रकार मेरु के पर्वतों पर देवताओं के निवास स्थान हैं। मर्यादा पर्वत देवकूट पर नगरों की रचना का वर्णन है। उसके ऊपर सौ योजन की दूरी पर गरुड़ का जन्म स्थान है। उसके पास तीस योजन चौड़े और चालीस योजन लंबे सात गंधर्व नगर हैं। वहाँ के गंधर्वों को अग्नि से उत्पन्न और बलशाली कहा गया है। वहाँ सैंहिकेयों का तीस योजन परिधि वाला नगर भी है। वहीं देवकूट पर देवर्षियों के चरित्र देखे जाते हैं। कालकेयों का नगर भी वहीं है। वैसे ही, दक्षिणी भीतर की ओर सुनन् नामक नगर है, जो तीस योजन चौड़ा और बासठ योजन लंबा है, वह अभिमानी रूप बदलने वालों का है। उसके मध्य में हेमकूट पर महादेव का वटवृक्ष है। अब कैलास का वर्णन है। कैलास के किनारे पर सौ योजन लंबा प्रदेश है, जो लोकमालाओं से सुशोभित है। उसके मध्य में सभा है। वहाँ तत्पुष्कर नामक विमान स्थित है। वह विमान धनदा का निवास है। वहाँ पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील, नंद और महानिधि नामक महान धन रहते हैं। वहाँ चंद्र आदि लोकपालों का निवास है। वहाँ मंदाकिनी नामक नदी बहती है, और कनकमंदा तथा मंदा नाम की नदियाँ भी हैं। वहाँ और भी नदियाँ हैं। पूर्वी भाग में सौ योजन लंबी और तीस योजन चौड़ी दस गंधर्व नगर हैं, जिनमें सकुबाहु, हरिकेश, चित्रसेन आदि राजा हैं। पश्चिमी शिखर पर अस्सी योजन लंबा और चालीस योजन चौड़ा प्रत्येक यक्ष नगर है, जिनमें महामाली, सुनेत्र, चक्र आदि नायक हैं। दक्षिणी भाग में कुंजदरी की गुफाओं में समुद्र तक फैला किन्नरों का सौ नगर है। उनमें द्रुम, सुग्रीव आदि प्रमुख सौ राजा हैं। वहीं रुद्र और उमा का विवाह हुआ था। गौरी ने तप किया और रुद्र ने किरात रूप में वहाँ निवास किया। वहीं सोम और शंकर ने मिलकर जम्बूद्वीप का अवलोकन किया। वहीं अनेक किन्नर-गंधर्वों द्वारा गाया गया, अनेक पुष्पलताओं से सुसज्जित उमावन है, जहाँ भगवान महेश्वर ने अर्धनारीश्वर रूप प्राप्त किया। वहाँ कार्तिकेय का शरद्वन है। पुष्प और चित्रक्रौंच के बीच में कार्तिकेय का अभिषेक हुआ था, और उसके पूर्वी किनारे पर सिद्ध-मुनियों का कलापग्राम नामक निवास है। वहाँ मार्कण्डेय, वशिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालक आदि महर्षियों के हजारों आश्रम हैं। अब पश्चिम दिशा के पर्वतराज निषध के भाग को सुनो। उसके मध्य शिखर पर विष्णु और महादेव का निवास है। उसके उत्तरी भाग में तीस योजन चौड़ा राक्षसों का लम्ब नामक महान नगर है। दक्षिणी भाग में भूमिगत नगर है। प्रभेदक के पश्चिम में देव, दानव और सिद्धों के प्राचीन नगर हैं। उस पर्वत की चोटी पर महान सोमशिला है। वहाँ पूर्णिमा के दिन स्वयं सोम उतरते हैं। उसके उत्तरी भाग में त्रिकूट है, जहाँ कभी-कभी ब्रह्मा निवास करते हैं। वहाँ अग्नि का भी निवास है, जहाँ साकार रूप में अग्नि देवताओं द्वारा पूजे जाते हैं।
रुद्र उवाच । अथ नदीनामवतारं श्रृणुत । आकाशसमुद्रो यः कीर्त्यते सामाख्यस् तस्मादाकाशगामिनी नदी प्रवृत्ता । सा चानवरतमिन्द्रगजेन क्षोभ्यते । सा च चतुरशीतिसहस्त्रोच्छ्राया । सा मेरोः सुदर्शनं करोति । सा च मेरुकूटतटान्तेभ्यः प्रस्खलिता चतुर्धा संजाता । षष्टिं च योजनसहस्त्रं निरालम्बा पतमाना प्रदक्षिणमनुसरन्ती चतुर्द्धा जगाम । सीता चालकनन्दा चक्षुर्भद्रा चेति नामभिः । यथोद्देशं सा चानेकशतसहस्त्रपर्वतानां दारयन्ती गां गतेति गङ्गेत्युच्यते अथ गन्धमादनपार्श्वेऽमरगण्डिका वर्ण्यते । एकत्रिंशद्योजनसहस्त्राणि आयामः चतुःशतविस्तीर्णम्। तत्र केतुमालाः सर्वे जनपदाः । कृष्णवर्णाः पुरुषा महाबलिनः । उत्पलवर्णाः स्त्रियः शुभदर्शनाः । तत्र च महावृक्षाः पनसाः सन्ति । तत्रेश्वरो ब्रह्मपुत्रस्तिष्ठति । तत्रोदपानाच्च जरारोगविवर्जिता वर्षायुतायुषश्च नराः । माल्यवतः पूर्वपार्श्वे पूर्वगण्डिका एकश्रृङ्गाद्योजनसहस्त्राणि मानतस्तत्र च भद्राश्वा नाम जनपदाः भद्रसालवनं च तत्र व्यवस्थितम् । कालाम्रवृक्षाः पुरुषाः श्वेताः पद्मवर्णिनः स्त्रियः कुमुदवर्णा दशवर्षसहस्त्राणि तेषामायुः । तत्र च पञ्च कुलपर्वताः । तद्यथा शैलवर्णः मालाख्यः कोरजश्च त्रिपर्णः नीलश्चेति तद्विनिर्गताः। तदम्भःस्थितानां देशानां तान्येव नामानि । ते च देशा एता नदीः पिबन्ति। तद्यथा सीता सुवाहिनी हंसवती कासा महाचक्रा चन्द्रवती कावेरी सुरसा शाखावती इन्द्रवती अङ्गारवाहिनी हरितोया सोमावर्ता शतह्रदा वनमाला वसुमती हंसा सुपर्णा पञ्चगङ्गा धनुष्मती मणिवप्रा सुब्रह्मभागा विलासिनी कृष्णतोया पुण्योदा नागवती शिवा शेवालिनी मणितटा क्षीरोदा वरुणावती विष्णुपदी महानदी हिरण्यस्कन्धवाहा सुरावती कामोदा पताकाश्चेत्येता महानद्यः । एताश्च गङ्गासमाः कीर्तिताः। आजन्मान्तं पापं विनाशयन्ति । क्षुद्रनद्यश्च कोटिशः। ताश्च नदीर्ये पिबन्ति ते दशवर्षसहस्त्रायुषः। रुद्रोमाभक्ता इति
रुद्र बोले — अब नदियों के उद्गम को सुनो। आकाश समुद्र से, जिसे साक्षात् आकाशगामी नदी कहा जाता है, एक महान नदी निकलती है। यह नदी इन्द्र के हाथी के कारण सदा हिलती रहती है। इसकी ऊँचाई चौरासी हज़ार योजन बताई गई है। यह मेरु पर्वत को अद्भुत रूप देती है। मेरु के शिखरों के किनारे से यह नदी चार धाराओं में बँट जाती है। फिर साठ हज़ार योजन तक बिना किसी सहारे के गिरती हुई, चारों ओर घूमती है। ये धाराएँ सीता, अलकानन्दा और चक्षुभद्रा नाम से जानी जाती हैं। अपने-अपने मार्ग में ये सैकड़ों-हज़ारों पर्वतों को चीरती हुई धरती पर पहुँचती हैं, इसलिए इन्हें गंगा कहा जाता है। फिर गन्धमादन पर्वत के पास अमरगण्डिका नामक प्रदेश है, जिसकी लम्बाई इकतीस हज़ार योजन और चौड़ाई चार सौ योजन है। वहाँ केतुमाल प्रदेश के लोग रहते हैं; वहाँ के पुरुष कृष्णवर्ण और अत्यन्त बलवान होते हैं, स्त्रियाँ नीलकमल जैसी रंग की और सुंदर होती हैं। वहाँ विशाल कटहल के वृक्ष होते हैं। वहाँ का राजा ब्रह्मा का पुत्र है। वहाँ के कुओं का जल पीकर लोग दस हज़ार वर्ष तक जीते हैं, उन्हें बुढ़ापा और रोग नहीं होता। माल्यवत् पर्वत के पूर्व में पूर्वगण्डिका नामक प्रदेश है, जिसकी लम्बाई एक हज़ार योजन है। वहाँ भद्राश्व नामक लोग और भद्रसाल वन स्थित है। वहाँ के पुरुष श्वेत वर्ण के होते हैं, स्त्रियाँ कुमुद के समान रंग की होती हैं, और उनकी आयु भी दस हज़ार वर्ष होती है। वहाँ पाँच कुल पर्वत हैं — शैलवर्ण, मालाख्य, कोरज, त्रिपर्ण और नील। इन पर्वतों के नाम पर ही वहाँ के प्रदेशों के नाम हैं। इन प्रदेशों में रहने वाले लोग इन नदियों का जल पीते हैं — सीता, सुवाहिनी, हंसवती, कासा, महाचक्रा, चंद्रवती, कावेरी, सुरसा, शाखावती, इन्द्रवती, अंगारवाहिनी, हरितोया, सोमावर्ता, शतह्रदा, वनमाला, वसुमती, हंसा, सुपर्णा, पंचगंगा, धनुष्मती, मणिवप्रा, सुभ्रमभागा, विलासिनी, कृष्णतोया, पुण्यदा, नागवती, शिवा, शेवालिनी, मणितटा, क्षीरदा, वरुणावती, विष्णुपदी, महानदी, हिरण्यस्कन्धवाहा, सुरावती, कामोदा, पताका आदि ये सब महानदियाँ हैं। ये सब गंगा के समान मानी गई हैं और जन्म से मृत्यु तक के पापों का नाश करती हैं। इनके अलावा असंख्य छोटी-छोटी नदियाँ भी हैं। जो लोग इन नदियों का जल पीते हैं, वे दस हज़ार वर्ष तक जीते हैं। रुद्र कहते हैं — हे भक्तों, मुझसे भक्ति की अपेक्षा मत करो।
रुद्र उवाच । निसर्ग एष भद्राश्वानां कीर्तितः केतुमालानां विस्तरेण कथितं । नैषधस्याचलेनद्रस्य पश्चिमेन कुलाचलजनपदनद्यः कीर्त्यन्ते । तथा च विशाखकम्बलजयन्तकृष्णहरिताशोकवर्द्धमाना इत्येतेषां सप्तकुलपर्वतानां कोटिशः प्रसूतिः । तन्निवासिनो जनपदास्तन्नामान एव द्रष्टव्याः । तद्यथा सौरग्रामात्तसांतपो कृतसुराश्रवण कम्बलमाहेयाचलकूटवासमूलतपक्रौञ्चकृष्णाङ्गमणिपङ्कजचूडमलसोमीयसमुद्रान्तक कुरकुञ्चसुवर्णः तटककुह श्वेताङ्गकृष्णपाटविदकपिलकर्णिकमहिषकुब्जकरनाटमहोत्कटशुकनासगजभूमककुरञ्जन मनाहकिंकिसपार्णभौमकचोरकधूमजन्म अङ्गारजतीवनजीवलौकिलवाचां सहाङ्गमधुरेयशुकेचकेयश्रवणमत्त कासिकगोदावामकुलपञ्जावर्ज्जहमोदशअलक एते जनपदास्तत्पर्वतोत्था नदीः पिबन्ति । तद्यथा प्लक्षा महाकदम्बा मानसी श्यामा सुमेधा बहुला विवर्णा पुङ्खा माला दर्भवती भद्रानदी शुकनदी पल्लवा भीमा प्रभ़ञ्जना काम्बा कुशावती दक्षा कासवती तुङ्गा पुण्योदा चन्द्रावती सुमूलावती ककुद्मिनी विशाला करण्टका पीवरी महामाया महिषी मानुषी चण्डा एता नदीः प्रधानाः। शेषाः क्षुद्रनद्यः सहस्त्रशश्चेति
रुद्र बोले — भद्राश्व लोगों का स्वभाव बताया गया और केतुमाल प्रदेश का विस्तार से वर्णन किया गया। अब निषध पर्वत के पश्चिम में कुलाचल प्रदेश की नदियों का उल्लेख किया जाता है। वहाँ के सात कुल पर्वत — विशाख, कंबल, जयंत, कृष्ण, हरित, अशोक और वर्धमान — इनसे असंख्य नदियाँ निकलती हैं। वहाँ के निवासियों के नाम भी इन्हीं पर्वतों के नाम पर हैं। जैसे — सौरग्राम, तसांतप, कृतसुराश्रवण, कंबलमह, हेयचलकूट, वासमूल, तपक्रौंच, कृष्ण, अंगमणि, पंकजचूड़, मलसोमिय, समुद्रांतक, कुरकुंच, सुवर्ण, तटककुह, श्वेतांग, कृष्णपाट, विदक, पिलकर्णि, कामहिष, कुब्ज, करणाट, महोत्कट, शुकनास, गजभूम, काकुरंजन, मनाह, किंकिस, पार्ण, भूमक, चोरक, धूमजन्म, अंग, रजत, इवन, जीवलौ, किलवाच, सहांग, मधुरेय, शुकेच, केयश्रवण, मत्त, काशी, गोदावा, अमकुलपंज, वर्ज्ज, हमोदा, सालक — इन जनपदों के लोग अपने पर्वतों से निकली नदियों का जल पीते हैं। मुख्य नदियाँ हैं — प्लक्ष, महाकदंबा, मानसि, श्यामा, सुमेधा, बहुला, विवर्णा, पुंखा, माला, दर्भवती, भद्रानदी, शुकनदी, पल्लवा, भीमा, प्रभञ्जना, कांबा, कुशावती, दक्ष, कासवती, तुंगा, पुण्यदा, चंद्रवती, सुमूलावती, ककुद्मिनी, विशाल, करण्टका, पीवरी, महामाया, महिषी, मानुषी, चंडा। ये प्रमुख नदियाँ हैं, इनके अलावा हज़ारों छोटी-छोटी नदियाँ भी हैं।
तथा त्रिश्रृङ्गे च मणिकाञ्चनसर्वरत्नशिखरानुक्रमेण तस्य चोत्तरश्रृङ्गाद्दक्षिणसमुद्रान्ते चोत्तरकुरवः । वस्त्राण्याभरणानि च वृक्षेष्वेव जायन्ते क्षीरवृक्षाः क्षीरासवाः सन्ति। मणिभूमिः सुवर्णबालुका। तस्मिन् स्वर्गच्युताश्च पुरुषा वसन्ति त्रयोदशवर्षसहस्त्रायुषः । तस्यैव द्वीपस्य पश्चिमेन चतुर्योजनसहस्त्रमतिक्रम्य देवलोकाच्चन्द्रद्वीपो भवति योजनसहस्त्रपरिमण्डलः । तस्य मध्ये चन्द्रकान्तसूर्यकान्तनामानौ गिरिवरौ। तयोश्च मध्ये चन्द्रावती नाम महानदी अनेकवृक्षफलानेकनदीसमाकुला। एतत्कुरुवर्षं च । तस्योत्तरपार्श्वे समुद्रोर्मिमालाढ्यं पञ्चयोजनसहस्त्रमतिक्रम्य देवलोकात् सूर्यद्वीपो भवति योजनसहस्त्रपरिमण्डलः। तस्य मध्ये गिरिवरः शतयोजनविस्तीर्णस्तावदुच्छ्रितः। तस्मात्सूर्यावर्त्तनामा नदी निर्गता। तत्र च सूर्यस्याधिष्ठितम् तत्र सूर्यदैवत्यास्तद्वर्णाश्च प्रजा दशवर्षसहस्त्रायुषः। तस्य च द्वीपस्य पश्चिमेन चतुर्योजनसहस्त्रमतिक्रम्य समुद्रं दशयोजनसहस्त्रं परिमण्डलत्वेन द्वीपो रुद्राकरो नाम । तत्र च भद्रासनं वायोरनेकरत्नशोभितम्। तत्र विग्रहवान् वायुस्तिष्ठति। तपनीयवर्णाश्च प्रजाः पञ्चवर्षसहस्त्रायुषः ।। ८४.
इसी प्रकार त्रिशृंग में रत्न, सोना और अनेक प्रकार के रत्नों से युक्त पर्वत हैं। उसके उत्तर शिखर से लेकर दक्षिण समुद्र तक उत्तरकुरु बसे हैं। वहाँ पेड़ों पर वस्त्र और आभूषण उगते हैं, दूध देने वाले पेड़ और दूध से बनी मदिरा भी मिलती है। भूमि रत्नों और सोने की बालू से ढकी है। वहाँ स्वर्ग से उतरे लोग रहते हैं, जिनकी आयु तेरह हज़ार वर्ष होती है। इसी द्वीप के पश्चिम में चार हज़ार योजन दूर देवताओं का चंद्रद्वीप है, जो गोलाकार और हज़ार योजन चौड़ा है। उसके बीच में चंद्रकांत और सूर्यकांत नामक दो बड़े पर्वत हैं। उनके बीच चंद्रावती नामक महानदी बहती है, जिसके किनारे अनेक फलदार वृक्ष और नदियाँ हैं। यही कुरुवर्ष है। उसके उत्तर तट पर, समुद्र से पाँच हज़ार योजन दूर, देवताओं का सूर्यद्वीप है, जो गोलाकार और हज़ार योजन चौड़ा है। उसके बीच में एक विशाल पर्वत है, जो सौ योजन चौड़ा और उतना ही ऊँचा है। वहीं से सूर्यावर्ता नामक नदी निकलती है। वहाँ सूर्य की पूजा होती है और वहाँ के लोग सूर्य के समान वर्ण वाले हैं, जिनकी आयु दस हज़ार वर्ष है। इसी द्वीप के पश्चिम में चार हज़ार योजन दूर, दस हज़ार योजन गोलाकार रुद्राकर द्वीप है। वहाँ वायु का शुभ आसन है, जो अनेक रत्नों से सुसज्जित है। वहाँ वायु देवता साकार रूप में निवास करते हैं। वहाँ के लोग सुनहरे रंग के हैं और उनकी आयु पाँच हज़ार वर्ष है।
रुद्र उवाच । इयं भूपद्मव्यवस्था कथिता। इदानीं भारतं नवभेदं श्रृणुत। तद्यथा। इन्द्रः कसेरुः ताम्रवर्णो गभस्तिः नागद्वीपः सौम्यः गन्धर्वः वारुणः भातरं चेति। सागरसंवृतमेकैकं योजनसहस्त्रप्रमाणम्। तत्र च सप्त कुलपर्वता भवन्ति। तद्यथा। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान्नृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः। अन्ये च मन्दरशारदर्दुरकोलाहलसुरमैनाकवैद्युतवारन्धमपाण्डुरतुङ्गप्रस्थकृष्णगिरिजयन्तरैवतऋष्यमूकगोमन्तचित्रकूटश्रीचकोरकूटशैलकृतस्थल इत्येते क्षुद्रपर्वताः। शेषाः क्षुद्रतराः। तेषामार्या म्लेच्छा जनपदा वसन्ति। पिबन्ति चैतासु नदीषु पानीयम्। तद्यथा गङ्गा सिन्धु सरस्वती शतद्रु वितस्ता विपाशा चन्द्रभागा सरयू यमुना इरावती देविका कुहू गोमती धूतपापा बाहुदा दृषद्वती कौशिकी निस्वरा गण्डकी चक्षुष्मती लोहिता इत्येता हिमवत्पादनिर्गताः
रुद्र बोले—यह भूमि-पद्म की व्यवस्था बताई गई। अब भारत के नौ भागों को सुनो—इन्द्र, कसेरु, ताम्रवर्ण, गभस्ति, नागद्वीप, सौम्य, गन्धर्व, वारुण और भातर। ये सब समुद्र से घिरे हैं और प्रत्येक का विस्तार हज़ार योजन है। वहाँ सात कुल पर्वत हैं—महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य और पारियात्र। अन्य छोटे पर्वत हैं—मन्दर, शारद, दर्दुर, कोलाहल, सुरम, मैनाक, वैद्युत, वारंधम, पाण्डुर, तुङ्गप्रस्थ, कृष्णगिरि, जयन्त, रैवत, ऋष्यमूक, गोमन्त, चित्रकूट, श्रीचकोर, कूट, शैल और कृतस्थल। सबसे छोटे पर्वतों पर आर्य और म्लेच्छ जन रहते हैं। वे इन नदियों का जल पीते हैं—गंगा, सिन्धु, सरस्वती, शतद्रु, वितस्ता, विपाशा, चन्द्रभागा, सरयू, यमुना, इरावती, देविका, कुहू, गोमती, धूतपापा, बाहुदा, दृशद्वती, कौशिकी, निस्वरा, गण्डकी, चक्षुष्मती, लोहिता—ये सब हिमवत् के चरणों से निकलती हैं।
शोणा ज्योतीरथा नर्मदा सुरसा मन्दाकिनी दशार्णा चित्रकूटा तमसा पिप्पला करतोया पिशाचिका चित्रोत्पला विशाला वञ्जुला बालुका वाहिनी शुक्तिमती विरजा पङ्किनी रिरी कुहू इत्येता ऋक्षप्रसूताः। मणिजाला शुभा तापी पयोष्णीं शीघ्रोदा वेष्णा पाशा वैतरणी वेदी पाली कुमुद्वती तोया दुर्गा अन्त्या गिरा एता विन्ध्यपादोद्भवाः। गोदावरी भीमरथी कृष्णा वेणा वञ्जुला तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी इत्येताः सह्यपादोद्भवाः
शोणा, ज्योतिरथा, नर्मदा, सुरसा, मन्दाकिनी, दशार्णा, चित्रकूटा, तमसा, पिप्पला, करटोया, पिशाचिका, चित्रोत्पला, विशाल, वञ्जुला, बालुका, वाहिनी, शुक्तिमती, विरजा, पंकिनी, रिरी, कुहू—ये ऋक्ष पर्वत से उत्पन्न होती हैं। मणिजाला, शुभा, तापी, पयोष्णी, शीघ्रोदा, वेष्णा, पाशा, वैतरणी, वेदी, पाली, कुमुद्वती, तोया, दुर्गा, अन्त्या, गिरा—ये विंध्य पर्वत से निकलती हैं। गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वेणा, वञ्जुला, तुङ्गभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या, कावेरी—ये सह्य पर्वत से निकलती हैं।
शतमाला ताम्रपर्णी पुष्पावती उत्पलावती इत्येता मलयजाः। त्रियामा ऋषिकुल्या इक्षुला त्रिविदा लाङ्गूलिनी वंशवरा महेन्द्रतनयाः। ऋषिका लूसती मन्दगामिनी पलाशिनी इत्येताः शुक्तिमत्प्रभवाः। एताः प्राधान्येन कुलपर्वतनद्यः। शेषाः क्षुद्रनद्यः। एष जम्बूद्वीपो योजनलक्षप्रमाणतः। अध्यायः ८६ अतः परं शाकद्वीपं निबोधत। जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणपरिणाहाल्लवणोदकश्च जम्बूद्वीपसमस्तेन द्विगुणावृतः। तत्र च पुण्या जनपदाश्चिरान्म्रियन्ते दुर्भिक्षजराव्याधिरहितश्च देशोऽयम्। सप्तैव कुलपर्वतास्तावत् तिष्ठन्ति तस्य चोभयतो लवणक्षीरोदधी व्यवस्थितौ। तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः। तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः। सैव चन्द्रेति कीर्त्तितः। तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति। तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः। सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः। तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते। तस्मिन् सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते। तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते। स एव केसरीत्युच्यते। ततश्च वायुः प्रवर्त्तते। गिरिनामान्येव वर्षाणि तद्यथा। उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि। तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः। तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः
शतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पावती, उत्पलावती—ये मलय पर्वत से निकलती हैं। त्रियामा, ऋषिकुल्या, इक्षुला, त्रिविदा, लाङ्गूलिनी, वंशवरा—ये महेन्द्र की पुत्रियाँ हैं। ऋषिका, लूसती, मन्दगामिनी, पलाशिनी—ये शुक्तिमान से उत्पन्न होती हैं। ये कुल पर्वतों की मुख्य नदियाँ हैं; बाकी छोटी नदियाँ हैं। यह जम्बूद्वीप है, जिसका विस्तार एक लाख योजन है। अब शाकद्वीप के बारे में सुनो। जम्बूद्वीप से दुगुने विस्तार वाला, समुद्र से घिरा हुआ, और चारों ओर से लवणोदक से दुगुना आवृत्त है। वहाँ पुण्यात्मा लोग रहते हैं, जो बहुत समय तक जीते हैं, और वह देश अकाल, बुढ़ापा और रोग से रहित है। वहाँ भी सात कुल पर्वत हैं, और दोनों ओर लवण और क्षीर समुद्र स्थित हैं। वहाँ पूरब की ओर शैलेन्द्र नामक पर्वत है, जिसे उदय भी कहते हैं। उसके आगे जलधार नामक पर्वत है, जिसे चन्द्र भी कहते हैं। उसकी जलराशि को इन्द्र लेकर वर्षा करता है। उसके पार रैवतक पर्वत है, जिसे नारद भी कहते हैं। उसी नारद पर्वत से अनेक प्रकार की प्रजा उत्पन्न होती है, जिन्हें सिद्ध कहा गया है, वे वहाँ क्रीड़ा करते हैं। उसके आगे श्याम पर्वत है, जिसे दुंदुभि भी कहते हैं, वहाँ की प्रजा श्याम वर्ण की है। उसके आगे रजत पर्वत है, जिसे शाक भी कहते हैं। उसके आगे अम्बिकेय पर्वत है, जिसे विभ्राजस और केसरी भी कहते हैं। वहीं से वायु चलती है। पर्वतों के नाम ही वहाँ के प्रदेशों के नाम हैं—उदय, सुकुमार, जलधार, क्षेम, महाद्रुम—ये मुख्य हैं, अन्य भी इसी प्रकार के नाम हैं। उसके बीच में शाक वृक्ष है, और वहाँ सात महानदियाँ हैं, प्रत्येक के दो नाम हैं—सुकुमारी, कुमारी, नन्दा, वेणिका, धेनु, इक्षुमती, गभस्ति।
अथ तृतीयं कुशद्वीपं श्रृणुत। कुशद्वीपेन क्षीरोदः परिवृतः शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन। तत्रापि सप्त कुलपर्वताः। सर्वे च द्विनामानः। तद् यथा --- कुमुदविद्रुमेति च सोच्यते। उन्नतो हेमपर्वतः सैव। बलाहको द्युतिमान् सैव। तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्। कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः। तथा षष्ठो महिषनामा स एव हरिरित्युच्यते। तत्राग्निर्वसति। सप्तमस्तु ककुद्मान् नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते। इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः। कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते। उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति। बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति।द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति। कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम। वृत्तिमत् तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम्। ककुद्मतः कपिलं तदेव संख्यातं नाम। इत्येतानि वर्षाणि। तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः। प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते। द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति। तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते। चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते। विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव। वर्णा षष्ठी सैव विभावरी। महती सप्तमी सैव धृतिः। एताः प्रधानाः शेषाः क्षुदनद्यः। इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः। शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः। तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्बः। एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन
अब तीसरे कुशद्वीप को सुनो। कुशद्वीप क्षीर समुद्र से घिरा है, और शाकद्वीप से दुगुना बड़ा है। वहाँ भी सात कुल पर्वत हैं, जिनके दो-दो नाम हैं—कुमुद, विद्रुम, उन्नत, हेमपर्वत, बलाहक, द्युतिमान, द्रोण, पुष्पवान, कंक, कुशेशय, महिष, हरि, ककुद्मान, मन्दर। ये पर्वत कुशद्वीप में स्थित हैं। प्रत्येक पर्वत का अपना प्रदेश है, जिनके भी दो-दो नाम हैं—कुमुद का श्वेत, उन्नत का लोहित, बलाहक का जीमूत, द्रोण का हरित, कंक का ककुद्मान, महिष का प्रभाकर, ककुद्मान का कपिल। ये वहाँ के प्रदेश हैं। वहाँ नदियाँ भी दो-दो नाम वाली हैं—प्रतापा-प्रवेश, शिवा-यशोदा, पित्रा-कृष्णा, ह्रादिनी-चन्द्रा, विद्युत-शुक्ला, वर्णा-विभावरी, महती-धृति। ये मुख्य नदियाँ हैं, बाकी छोटी नदियाँ हैं। यही कुशद्वीप की व्यवस्था है। शाकद्वीप उससे दुगुना है, जैसा बताया गया। उसके बीच में महाकुश का स्तंभ है। कुशद्वीप दधिमण्डोद समुद्र से घिरा है, जो क्षीर समुद्र से दुगुना है।
रुद्र उवाच । अथ क्रौञ्चं भवति चतुर्थं कुशद्वीपाद् द्विगुणमानतः समुद्रः क्रौञ्चेन द्विगुणेनावृतः। तस्मिंश्च सप्तैव प्रधानपर्वताः। प्रथमः कौञ्चो विद्युल्लतो रैवतो मानसः सैव पावकः। तथैवान्धकारः सैवाच्छोदकः। देवावृत्तो स च सुरापो भण्यते। ततो देविष्ठः स एव काञ्चनश्रृङ्गो भवति। देवनन्दात्परो गोविन्दः, द्विविन्द इति। ततः पुण्डरीकः सैव तोषाशयः। एते सप्त रत्नमयाः पर्वताः क्रीञ्चद्वीपे व्यवस्थिताः। सर्वे च परस्परेणोच्छ्रयाः। तत्र वर्षाणि तथा क्रौञ्चस्य कुशलो देशः सैव माधवः स्मृतः वामनस्य मनोऽनुगः सैव संवर्तकस्ततोष्णवान् सोमप्रकाशः। ततः पावकः सैव सुदर्शनः। तथा चान्धकारः सैव संमोहः। ततो मुनिदेशः स च प्रकाशः। ततो दुन्दुभिः सैवानर्थ उच्यते। तत्रापि सप्तैव नद्यः।। ८७.
रुद्र बोले—अब चौथा द्वीप क्रौंच है, जो कुशद्वीप से दुगुना है और समुद्र से चारों ओर से घिरा है। वहाँ सात मुख्य पर्वत हैं—क्रौंच, विद्युल्लता, रैवत, मानस, पावक, अन्धकार, अच्छोदक, देवावृत्त, सुराप, देविष्ठ, काञ्चनशृंग, देवनन्द, गोविन्द, द्विविन्द, पुण्डरीक, तोषाशय। ये सात रत्नमय पर्वत क्रौंचद्वीप में स्थित हैं, और एक-दूसरे से ऊँचे हैं। वहाँ के प्रदेश हैं—क्रौंच का कुशल, माधव; वामन का मनोनुग, संवर्तक, तोष्णवान, सोमप्रकाश; पावक का सुदर्शन; अन्धकार का सम्मोह; मुनिदेश का प्रकाश; दुन्दुभि का अनर्थ। वहाँ सात नदियाँ हैं।
गौरी, कुमुद्वती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याति, पुण्डरीका, गंगा—ये सात मानी जाती हैं। गौरी को पुष्पवाहा भी कहते हैं; कुमुद्वती को ताम्रवती; संध्या को सुखावहा; मनोजवा को क्षिप्रोदा; ख्याति को गोबहुला; पुण्डरीका को चित्रवेगा। बाकी छोटी नदियाँ हैं। क्रौंचद्वीप घृतोद समुद्र से घिरा है, जिसे शाल्मल भी कहते हैं।
घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थिस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः। तत्र च पर्वताः। सुमहान् पीतःशातकौम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति। अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते। शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्विगुणेन गोमेदेनावृतः। तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव। एकस्य तावत्तावसरः। अपरश्च कुमुद इति। समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः। तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः। तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च। स्वादोदकेनावृतम्। ततश्च कटाहम्। एतत् पृथिव्याः प्रमाणम्। ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम्। एवंविधानामण्डानां परिसंख्या न विद्यते। एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति। एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः ।। ८८.
घृत समुद्र से घिरा हुआ, इसका विस्तार भी दुगुना है। वहाँ सात मुख्य पर्वत हैं, उतने ही प्रदेश और नदियाँ हैं। पर्वत हैं—सुमहान, पीत, शातकौंभ, सर्वगुणसुवर्ण, रोहित, सुमनस, कुशल, जाम्बूनद, वैद्युत—ये कुल पर्वत और प्रदेश हैं। अब छठा गोमेध का वर्णन है। जैसे शाल्मल घृत समुद्र से घिरा है, वैसे ही सुरोद समुद्र भी गोमेध से दुगुना होकर घिरा है। वहाँ दो मुख्य पर्वत हैं—एक तावसर, दूसरा कुमुद। इक्षुरस का समुद्र भी पुष्कर से दुगुना होकर घिरा है। वहाँ पुष्कर नामक क्षेत्र में मानस पर्वत है, जो दो भागों में बँटा है। वह स्वच्छ जल से घिरा है। फिर सीमा आती है। यही पृथ्वी का विस्तार है, और ब्रह्माण्ड की सीमा भी यहीं तक है। ऐसे ब्रह्माण्डों की गणना नहीं है। हर कल्प में भगवान नारायण वराह रूप में रसातल में प्रवेश कर, एक ही दाँत से इन्हें उठाकर स्थापित करते हैं। इस प्रकार भूमि का विस्तार और मार्ग बताया गया। आप सबका कल्याण हो, अब मैं कैलास धाम को जाता हूँ, हे द्विजों।