मदंशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ।। ७३.
मेरा जो बारहवां अंश है, जिसका नाम विष्णु है, वह पृथ्वी पर अवतरित होकर आपकी पूजा करता है, हे शंकर।
एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ।। ७३.
ऐसा कहकर नारायण ने अपने अंश से आदित्य और मेघ की सृष्टि की, और जैसे शब्द अदृश्य हो जाता है, वैसे ही वे कहाँ लीन हो गए, यह हमें ज्ञात नहीं।
रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ।। ७३.
रुद्र बोले— इसी प्रकार यह हरि देव, जो सर्वव्यापी और सबका सृजनकर्ता है, पहले मुझे वरदान दे चुके हैं; इसलिए मैं देवताओं में श्रेष्ठ हूँ।
नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ।। ७३.
नारायण से बढ़कर कोई देवता न कभी हुआ है, न होगा। यह वेदों और पुराणों का रहस्य है, हे श्रेष्ठ मुनि, जिसे मैंने आपको बताया है, जैसे यहाँ विष्णु की पूजा होती है।
श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शंभुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ।। ७४.
श्रीवराह बोले— एक बार फिर सभी ऋषियों ने उस सनातन, प्राचीन, शाश्वत, अडिग, अविनाशी, विश्वरूप, अजन्मा, कल्याणकारी, त्रिनेत्रधारी और त्रिशूलधारी रुद्र से प्रश्न किया।
ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ।। ७४.
ऋषियों ने कहा— हे देवों के स्वामी! आप सभी देवताओं में और हमारे लिए भी सर्वोच्च हैं। इसलिए हम आपसे एक प्रश्न पूछते हैं, कृपया उसका उत्तर देने की कृपा करें।
भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तरम् । समुद्राणां नदीनां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तरम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ।। ७४.
हे देवों के देव, हे उमापति! कृपा करके हमें पृथ्वी की माप, पर्वतों की चौड़ाई, समुद्रों और नदियों का विस्तार, और ब्रह्माण्ड के आकार के बारे में बताइए।
रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ।। ७४.
रुद्र बोले— सभी पुराणों में भूर्लोक का विस्तार से वर्णन मिलता है, विशेष रूप से उत्तर-पश्चिम दिशा में, जहाँ ब्रह्मा, विष्णु, भव आदि का क्षेत्र बताया गया है।
इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ।। ७४.
अब मैं संक्षेप में आप सबको पृथ्वी का विस्तार बताऊँगा। हे धर्म को जानने वालों, हे श्रेष्ठ पुरुषों! मेरी बात ध्यान से सुनो।
तेषां वंशप्रसूत्या तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ।। ७४.
उनके वंशजों के द्वारा यह भारतवर्ष की प्रजा भोग करती है। और कृत, त्रेता आदि युगों के अनुसार कुल इकहत्तर युगचक्र होते हैं।
भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायंभुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ।। ७४.
भुवन के प्रसंग में यह शुभ मन्वन्तर और स्वायंभुव मन्वन्तर का वर्णन किया गया। अब मनु के द्वीपों का विस्तार सुनो।
रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ।। ७५.
रुद्र बोले— अब मैं जम्बूद्वीप का यथावत् वर्णन करूँगा, और समुद्रों तथा द्वीपों की संख्या और विस्तार भी बताऊँगा।
यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ।। ७५.
उसमें कितने-कितने क्षेत्र हैं, वहाँ कौन-कौन सी नदियाँ विख्यात हैं, महाभूतों का माप और चन्द्र-सूर्य की अलग-अलग गति भी बताऊँगा।
द्वीपभेदसहस्त्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर्विततं जगत् ।। ७५.
सातों द्वीपों के भीतर हज़ारों उपविभाग हैं, जिनसे यह संसार फैला है, उन्हें यहाँ क्रम से कहना संभव नहीं है।
सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। ७५.
मैं सातों द्वीपों का, चन्द्र, सूर्य और ग्रहों सहित, वर्णन करूँगा, जिनका माप मनुष्य तर्क द्वारा निश्चित करते हैं।
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ।। ७५.
जो वस्तुएँ वास्तव में अचिन्त्य हैं, उन्हें तर्क से सिद्ध नहीं किया जा सकता। जो प्रकृति से परे है, वह अचिन्त्य ही समझना चाहिए।
नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।। ७५.
अब मैं जम्बूद्वीप के नौ क्षेत्रों का यथावत् वर्णन करूँगा, उनका विस्तार और गोलाकार स्वरूप भी, योजनों के अनुसार सुनो।
शतमेकं सहस्त्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनैर्विविधैः शुभैः ।। ७५.
यह चारों ओर से एक लाख योजन में फैला हुआ है, जिसमें अनेक जनपद बसे हैं, और शुभ-शुभ योजनों से चिह्नित है।
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ।। ७५.
यह सिद्धों और चारणों से भरा है, पर्वतों से सुशोभित है, सभी प्रकार के धातुओं से समृद्ध है, पर्वतों से उत्पन्न शिलाओं से युक्त है, और पर्वतों से निकलने वाली नदियों से चारों ओर घिरा हुआ है।
जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः । नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ।। ७५.
जम्बूद्वीप विशाल, संपन्न और चारों ओर से गोल है, नौ क्षेत्रों से घिरा हुआ है और सभी प्राणियों का आधार है।
लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ।। ७५.
यह चारों ओर से खारे समुद्र से घिरा है, जो जम्बूद्वीप के विस्तार के बराबर है।
तस्य प्रागायता दीर्घा षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ।। ७५.
उसके पूर्व की ओर छह लंबी पर्वत शृंखलाएँ फैली हुई हैं, जिन्हें वर्षपर्वत कहा जाता है। दोनों ओर, पूर्व और पश्चिम के समुद्र गहराई तक फैले हुए हैं।
हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ।। ७५.
हिमवान् अधिकतर बर्फ से ढका रहता है, हेमकूट सोने जैसा है, और महान् निषध पर्वत हर जगह बहुत सुखदायक है।
चतुर्वर्णःस सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ।। ७५.
मेरु पर्वत चार रंगों का है, वह सोने का और क्रिस्टल जैसा है। उसका आकार गोल भी है और ऊँचा, चौकोर भी बताया गया है।
नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसंभूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। ७५.
उसके किनारे अनेक रंगों के हैं और उसमें प्रजापति के गुण हैं। वह ब्रह्मा, परमेश्वर के नाभि-मंडल से उत्पन्न हुआ है।
पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्रह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।। ७५.
उसके पूर्वी भाग का रंग सफेद है, जो ब्राह्मणत्व का प्रतीक माना गया है। दक्षिण दिशा में उसका रंग पीला है, जिससे वैश्य भाव माना गया है।
भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर्नामार्थकर्मणः ।। ७५.
पश्चिम की ओर उसका रंग भौंरे के पंख जैसा है, इसलिए मेरु के नाम और कार्य के अनुसार वह शूद्रता का सूचक कहा गया है।
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः ।। ७५.
उत्तर दिशा में उसका रंग लाल दिखाई देता है, जिससे क्षत्रिय भाव माना गया है। इस प्रकार उसके रंग बताए गए हैं।
वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकौम्भश्च श्रृङ्गवान् ।। ७५.
वह स्वभाव से गोल है, रंग और आकार दोनों में। वह नीला, वैदूर्य मणि जैसा, सफेद-चमकीला, सुनहरा, मोरपंख जैसा रंगीन और सोने की चोटियों वाला है।
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतोमुख्यतस्तु - अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्योपलक्षित - विज्ञानमात्ररूपम् । स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व -{५} रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज । तच्च सृष्ट्वा - नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्त्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार । तस्मिन्सकल - वेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिर -{१०} भवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायंभुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज । यः स्वयंभुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते । तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ । {१५} प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः । आग्नीघ्रोऽग्निबाहु - र्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः । स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास । तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे। {२०} शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति । पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम् ।। {२५} तयोर्देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ । धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम् । शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः । सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः {३०} जीमूतस्य जीमूत इति एते शाल्मलेर्देशा इति तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरोद्यान्धकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति । तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि । कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा उद्भिदो वेणुमां - {३५} श्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः - कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा शान्तभयशिशिरसुखोदयंनन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति एते सप्त पुत्राः एतन्नामान्येव वर्षाणि । {४०} अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः । तद्यथा नाभिः किंपुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति । एतन्नामान्येव वर्षाणि । नाभेर्हेमवन्तं हेमकूटं किंपुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यमिलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयं {४५} उत्तरं च श्रृङ्गवतः कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति । एवं स्वायंभुवेऽन्तरे भुवन- प्रतिष्ठा । कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च । एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति । {५०} अत्र नाभेः सर्गं कथयामि । नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः । तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर्दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम । भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर्नामा । तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ । {५५} सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर्नामा । तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम । तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्त्ता तस्य निखातः निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः {६०} तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः तस्य राजो राजस्य शतजित् । {६३} तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनेमा वर्द्धिताः प्रजाः । तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम् ।। ७४.
जो परमात्मा सभी विद्याओं से जानने योग्य है, पापरहित है, सूक्ष्म और अगोचर है, जो नारायण सब लोकों और प्रकाश में व्याप्त हैं, जिनका वक्षस्थल पीतवस्त्र से सुशोभित है, जो पृथ्वी को धारण करते हैं, जिनके स्वरूप में सूक्ष्मता, विशालता, लंबाई, छोटाई, पतलापन, रक्तिमा आदि गुण हैं— वे भगवन, जो केवल ज्ञानस्वरूप हैं, तीन प्रकार— सत, रज, तम— में प्रकट होकर जल की सृष्टि करते हैं। जल की रचना कर, वही आदिपुरुष, परमेश्वर नारायण, जो समस्त जगत, देव, यज्ञ और जल में व्याप्त हैं, योगनिद्रा में स्थित रहते हुए अपनी नाभि से कमल उत्पन्न करते हैं। उस कमल में, जो समस्त वेदों का भंडार है, अगोचर परमेश्वर ब्रह्मा प्रकट होते हैं, जो प्रजापति हैं। वे पहले सनक, सनंदन, सनत्कुमार आदि ज्ञान में स्थित पुत्रों की सृष्टि करते हैं, फिर मनु स्वायंभुव, मरीचि आदि से लेकर दक्ष तक की रचना करते हैं। भगवान द्वारा उत्पन्न स्वायंभुव मनु से ही संसार का विस्तार बताया गया है। उस मनु के दो पुत्र हुए— प्रियव्रत और उत्तानपाद। प्रियव्रत के दस पुत्र हुए— अग्नीध्र, अग्निबाहु, मेध, मेधातिथि, ध्रुव, ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्यमत्स्य, सवनान्त। प्रियव्रत ने अपने सात पुत्रों को सात द्वीपों का अधिपति बनाया। उनमें अग्नीध्र को जम्बूद्वीप का, मेधातिथि को शाकद्वीप का, ज्योतिष्मान को कुशद्वीप का, द्युतिमान को क्रौंचद्वीप का, वपुष्मान को शाल्मलद्वीप का, हव्य को गोमेद का और सवनान्त को पुष्कर का स्वामी बनाया। पुष्कर के स्वामी सवनान्त के दो पुत्र हुए— महावीत और धातकी, जिनके देश क्रमशः गोमेद और धातकी कहलाते हैं। धातकी का क्षेत्र धातकीखण्ड और कुमुद का कौमुद कहलाता है। शाल्मलद्वीप के स्वामी वपुष्मान के तीन पुत्र हुए— सकुश, वैद्युत और जीमूत। सकुश का क्षेत्र सकुश, वैद्युत का वैद्युत और जीमूत का जीमूत कहलाता है— ये शाल्मलद्वीप के देश हैं। इसी प्रकार द्युतिमान के सात पुत्र हुए— कुशल, मनुगु, गोष्ठ, उष्ण, पीवर, उद्यान और मुनिदुन्दुभि— ये क्रौंचद्वीप के सात बड़े देश हैं। कुशद्वीप के स्वामी ज्योतिष्मान के भी सात पुत्र हुए— उद्भिद, वेणुमान, रथोपल, अम्बन, धृति, प्रभाकर और कपिल— ये उनके देश हैं। शाकद्वीप के स्वामी मेधातिथि के भी सात पुत्र हुए— शान्त, भय, शिशिर, सुख, उदय, आनन्द और शिवक्षेम— ये उनके देश हैं। अब जम्बूद्वीप के स्वामी अग्नीध्र के नौ पुत्र हुए— नाभि, किंपुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्यमय, कुरु, भद्राश्व और केतुमाल— ये उनके देश हैं। नाभि का क्षेत्र हेमवन्त और हेमकूट, किंपुरुष का नैषध, हरिवर्ष का मेरुमध्य, इलावृत का नील, रम्यक का श्वेत, हिरण्यमय का उत्तर, कुरु का श्रृंगवत, भद्राश्व का माल्यवत और केतुमाल का गंधमादन कहलाता है। इसी प्रकार स्वायंभुव मन्वन्तर में लोकों की स्थापना होती है। प्रत्येक कल्प में ऐसे ही सात-सात राजाओं द्वारा पृथ्वी का पालन और व्यवस्था होती है। यह कल्प का स्वभाव सदा बना रहता है। अब मैं नाभि के वंश का वर्णन करता हूँ। नाभि ने मेरुदेवी से ऋषभ नामक पुत्र उत्पन्न किया, जिनके पुत्र भरत हुए, जो सबसे बड़े थे। ऋषभ ने हिमालय के दक्षिण भाग, जिसे भारत कहते हैं, भरत को दिया। भरत का पुत्र सुमति हुआ। भरत ने राज्य देकर वन को गमन किया। सुमति का पुत्र तेजस, उसका पुत्र सत्सुर, उसका पुत्र इन्द्रद्युम्न, उसका पुत्र परमेष्ठी, उसका पुत्र प्रतिहार, उसका पुत्र निखात, उसका पुत्र उन्नेता, उसका पुत्र अभाव, उसका पुत्र उद्गाता, उसका पुत्र प्रस्तोता, उसका पुत्र विभु, उसका पुत्र पृथु, उसका पुत्र अनन्त, उसका पुत्र गया, उसका पुत्र नय, उसका पुत्र विराट, उसका पुत्र महावीर्य, उसका पुत्र सुधीमान, उसका पुत्र धीमत, उसका पुत्र महान, उसका पुत्र भौम, उसका पुत्र त्वष्टा, उसका पुत्र विरजा, उसका पुत्र राजा, उसका पुत्र शतजित। शतजित के सौ पुत्र हुए, जिनसे प्रजा का विस्तार हुआ। इन्हीं के द्वारा यह भारतवर्ष, जो सात द्वीपों से युक्त है, प्रतिष्ठित हुआ।