વરાહપુરાણમ્

ભગાક્ષિસંસ્ફોટનદક્ષકર્મા ગૃહાણ ભાગં મખતઃ પ્રધાનમ્ । પ્રસીદ દેવેશ્વર નીલકણ્ઠ પ્રપાહિ નઃ સર્વગુણોપપન્ન ।। ૨૧.

હે ભગના સમાન તેજસ્વી આંખો ધરાવનારા, દક્ષના યજ્ઞના મુખ્ય ભાગને સ્વીકાર, હે દેવોના સ્વામી, હે નિલકંઠ, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, અમારે પર કૃપા કર અને અમને રક્ષા કર.

સિતાઙ્ગરાગાપ્રતિપન્નમૂર્ત્તે કપાલધારિંસ્ત્રિપુરઘ્ન દેવ । પ્રપાહિ નઃ સર્વભયેષુ ચૈવ ઉમાપતે પુષ્કરનાલજન્મ ।। ૨૧.

હે દેવ, તારા અંગ પર સફેદ ચંદન છે, તું કપાળ ધારણ કરનાર અને ત્રિપુરનો વિનાશક છે, હે ઉમાપતિ, કમળના ડાંગરમાંથી જન્મેલા, અમને સર્વ ભયોમાંથી બચાવ.

પશ્યામ તે દેહગતાન્ સુરેશ સર્ગાદયો વેદવરાનનન્ત । સાઙ્ગાન્ સવિદ્યાન્ સપદક્રમાંશ્ચ સર્વાન્ નિલીનાંસ્ત્વયિ દેવદેવ ।। ૨૧.

હે દેવતાઓના સ્વામી, અમે તારા દેહમાં સર્જનના આરંભ અને વેદો, તેમનાં અંગો, જ્ઞાન અને પદો બધું જ તારી અંદર વિલય પામેલું જોઈ રહ્યા છીએ, હે દેવોના દેવ.

ભવ શર્વ મહાદેવ પિનાકિન્ રુદ્ર તે હર । નતાઃ સ્મ સર્વે વિશ્વેશ ત્રાહિ નઃ પરમેશ્વર ।। ૨૧.

હે ભવ, શર્વ, મહાદેવ, પિનાકધારી, રુદ્ર, હર, અમે બધા તને વંદન કરીએ છીએ, હે વિશ્વના સ્વામી, હે પરમેશ્વર, અમને રક્ષા કર.

ઇત્થં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્દેવદેવો મહેશ્વરઃ । તુતોષ સર્વદેવાનાં વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૨૧.

આ રીતે દેવતાઓએ સ્તુતિ કરતાં મહાદેવ, દેવોના દેવ મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા અને સર્વ દેવતાઓને કહ્યું.

રુદ્ર ઉવાચ । ભગસ્ય નેત્રં ભવતુ પૂષ્ણો દન્તાસ્તથા મખઃ । દક્ષસ્યાચ્છિદ્રતાં યાતુ યજ્ઞશ્ચાપ્યદિતેઃ સુતાઃ । પશુભાવં તથા ચાપિ અપનેષ્યામિ વો સુરાઃ ।। ૨૧.

રુદ્રે કહ્યું: હવે ભગની આંખ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય, ભૂષણના દાંત પણ પાછા મળે, દક્ષનો યજ્ઞ સંપૂર્ણ થાય, અદિતિના પુત્રો પોતાનું સ્થાન મેળવે અને હે દેવો, હું તમારો પશુભાવ દૂર કરી દઈશ.

મદ્દર્શનેન યો જાતઃ પશુભાવો દિવૌકસામ્ । સ મયાઽપહૃતઃ સદ્યઃ પતિત્વં વો ભવિષ્યતિ ।। ૨૧.

મારી દર્શનથી જે પશુભાવ દેવોમાં આવ્યો હતો, તે હું હવે દૂર કરી દીધો છે; હવે તમે તરત જ એમાંથી મુક્ત થશો.

અહં ચ સર્વવિદ્યાનાં પતિરાદ્યઃ સનાતનઃ । અહં વૈ પતિભાવેન પશુમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।। ૨૧.

હું સર્વ વિદ્યા નો શાશ્વત અને મૂળ સ્વામી છું; હું પશુઓમાં પણ પતિ તરીકે સ્થિત છું.

અતઃ પશુપતિર્નામ મમ લોકે ભવિષ્યતિ । યે માં યજન્તિ તેષાં સ્યાદ્ દીક્ષા પાશુપતી ભવેત્ ।। ૨૧.

આથી, જગતમાં મારું નામ પશુપતિ રહેશે; જે લોકો મારી ઉપાસના કરશે, તેમને પશુપતિ દીક્ષા મળશે.

એવમુક્તેઽથ રુદ્રેણ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ । ઉવાચ રુદ્રં સસ્નેહં સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।। ૨૧.

રુદ્રે આ રીતે કહ્યું પછી, બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, હસતાં અને સ્નેહપૂર્વક રુદ્રને આ રીતે બોલ્યા.

ધ્રુવં પાશુપતિર્દેવ ત્વં લોકે ખ્યાતિમેસ્યતિ । અયં ચ દેવસ્ત્વન્નામ્ના લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ । આરાધ્યશ્ચ સમસ્તાનાં દેવાદીનાં ગમિષ્યસિ ।। ૨૧.

નિશ્ચિત છે, હે દેવ, તું પશુપતિ તરીકે જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશો; આ દેવ પણ તારા નામથી ઓળખાશે; તું સર્વ દેવો અને અન્ય સૌના આરાધ્ય બનશે.

એવમુક્ત્વા તદા બ્રહ્મા દક્ષં પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ । ગૌરીં પ્રયચ્છ રુદ્રાય પૂર્વમેવોપપાદિતામ્ ।। ૨૧.

આ રીતે કહીને, વિદ્વાન બ્રહ્માએ દક્ષને કહ્યું: જે ગૌરીને તું અગાઉ તૈયાર કરી હતી, તે હવે રુદ્રને આપ.

એવમુક્ત્વા તદા દક્ષસ્તાં કન્યાં બ્રહ્મસન્નિધૌ । દદૌ રુદ્રાય મહતે ગૌરીં પરમશોભનામ્ ।। ૨૧.

પછી દક્ષએ, બ્રહ્માના સમક્ષ, તે સુંદર કન્યા ગૌરીને મહાન રુદ્રને આપી દીધી.

સ તાં જગ્રાહ વિધિવદ્ રુદ્રઃ પરમશોભનામ્ । દક્ષસ્ય ચ પ્રિયં કુર્વન્ બહુમાનપુરઃસરમ્ ।। ૨૧.

રુદ્રે વિધિ મુજબ, દક્ષની ઇચ્છાનું માન રાખીને, એ પરમ સુંદર ગૌરીને સ્વીકારી.

ગૃહીતાયાં તુ કન્યાયાં દાક્ષાયણ્યાં પિતામહઃ । દદૌ રુદ્રસ્ય નિલયં કૈલાસં સુરસન્નિધૌ ।। ૨૧.

જ્યારે દક્ષકન્યા ગૌરી સ્વીકારાઈ, ત્યારે પિતામહે દેવતાઓની હાજરીમાં રુદ્રને કૈલાસનું નિવાસ સ્થાન આપ્યું.

રુદ્રોઽપિ પ્રયયૌ ભૂતૈઃ સમં કૈલાસપર્વતમ્ । દેવાશ્ચાપિ યથાસ્થાનં સ્વં સ્વં જગ્મુર્મુદાન્વિતાઃ । બ્રહ્માઽપિ દક્ષસહિતઃ પ્રાજાપત્યં પુરં યયૌ ।। ૨૧.

રુદ્ર પોતાના ભૂતગણ સાથે કૈલાસ પર્વત પર ગયા; દેવતાઓ આનંદથી પોતાના સ્થાન પર ગયા; બ્રહ્મા દક્ષ સાથે પ્રજાપતિઓના શહેરમાં ગયા.

મહાતપા ઉવાચ । તસ્મિન્ નિવસતસ્તસ્ય રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ । ચુકોપ ગૌરી દેવસ્ય પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્ ।। ૨૨.

મહાતપાએ કહ્યું: જ્યારે પરમેશ્વર રુદ્ર ત્યાં નિવાસ કરતા હતા, ત્યારે ગૌરીએ પોતાના પિતાના દેવ સાથેના વૈરને યાદ કરીને ક્રોધ કર્યો.

ચિન્તયામાસ દક્ષસ્ય અનેનાપકૃતં પુરા । યજ્ઞો વિધ્વંસિતો યસ્માત્ તસ્માચ્ચાન્યાં તનૂમહમ્ ।। ૨૨.

તે સમયે તેણીએ વિચાર્યું કે દક્ષએ અગાઉ મારા પર અયોગ્ય વર્તન કર્યું હતું, કારણ કે તેણે યજ્ઞ નાશ કર્યો હતો. તેથી હવે હું બીજું શરીર ધારણ કરીશ.

આરાધ્ય તપસા તસ્ય ગૃહે ભૂત્વા વ્રજામ્યહમ્ । કથં ગચ્છામિ પિતરં દક્ષં ક્ષપિતબાન્ધવમ્ ।। ૨૨.

હું તપ કરીને તેના ઘરે જન્મીશ, પણ દક્ષ પિતા, જેમના કુટુંબનો વિનાશ થયો છે, ત્યાં હું કેવી રીતે જઈ શકું?

ભવપત્ની ચ દુહિતા એવં સંચિન્ત્ય સુન્દરી । જગામ તપસે શૈલં હિમવન્તં મહાગિરિમ્ ।। ૨૨.

આ રીતે વિચારીને, સુંદર ભવપત્ની અને દિકરી મહાદેવીએ તપ કરવા માટે હિમાલય પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું.

તત્ર કાલેન મહતા ક્ષપયન્તી કલેવરમ્ । સ્વશરીરાગ્નિના દગ્ધા તતઃ શૈલસુતાઽભવત્ ।। ૨૨.

ત્યાં તેણે લાંબા સમય સુધી કઠિન તપ કરીને પોતાના શરીરને ક્ષીણ કર્યું, અને પોતાના શરીરના અગ્નિથી દગ્ધ થઈ, પછી તે પર્વતપુત્રી બની.

ઉમા નામેતિ મહતી કૃષ્ણા ચેત્યભિધાનતઃ । લબ્ધ્વા તુ શોભનાં મૂર્તિં હિમવન્તગૃહે શુભા ।। ૨૨.

તેને ઉમા અને કૃષ્ણા જેવા મહાન નામો મળ્યા, અને હિમાલયના ઘરે તે સુંદર અને શુભ રૂપે પ્રસિદ્ધ થઈ.

પુનસ્તપશ્ચકારોગ્રં દેવં સ્મૃત્વા ત્રિલોચનમ્ । અસાવેવ પતિર્મહ્યમિત્યુક્ત્વા તપસિ સ્થિતા ।। ૨૨.

પછી તેણે ફરીથી તીવ્ર તપ કર્યું, અને ત્રણ આંખવાળા દેવનું સ્મરણ કરીને કહ્યું, 'એજ મારા પતિ છે,' અને તપમાં સ્થિર રહી.

કુર્વન્ત્યા તત્ તપશ્ચોગ્રં હિમવન્તે મહાગિરૌ । કાલેન મહતા દેવસ્તપસારાધિતસ્તયા ।। ૨૨.

તે હિમાલય પર્વત પર કઠિન તપ કરતી રહી, લાંબા સમય પછી તેના તપથી દેવ પ્રસન્ન થયા.

આજગામાશ્રમં તસ્યા વિપ્રો ભૂત્વા મહેશ્વરઃ । વૃદ્ધઃ શિથિલસર્વાઙ્ગઃ સ્ખલંશ્ચૈવ પદે પદે ।। ૨૨.

મહેશ્વરે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, શરીર થાકેલું અને પગલે પગલે લથડતું, તેના આશ્રમમાં આવ્યા.

કૃચ્છ્રાત્ તસ્યાઃ સમીપં તુ આગત્ય દ્વિજસત્તમઃ । બુભુક્ષિતોઽસ્મિ મે દેહિ ભદ્રે ભોજ્યં દ્વિજસ્ય તુ ।। ૨૨.

મહાન દ્વિજ કઠિનાઈથી તેના પાસે આવ્યા અને કહ્યું, 'ભદ્રે, હું ભૂખ્યો છું, મને બ્રાહ્મણને યોગ્ય ખોરાક આપો.'

એવમુક્તા તદા કન્યા ઉમા શૈલસુતા શુભા । ઉવાચ બ્રાહ્મણં ભોજ્યં દદ્મિ વિપ્ર ફલાદિકમ્ । કુરુ સ્નાનં દ્રુતં વિપ્ર ભુઞ્જસ્વાન્નં યદૃચ્છયા ।। ૨૨.

આ રીતે કહેતાં, પર્વતપુત્રી ઉમાએ કહ્યું, 'બ્રાહ્મણ, હું તમને ફળાદિ ખોરાક આપું છું. તમે વહેલી સ્નાન કરો અને પછી મનગમતું ભોજન કરો.'

એવમુક્તસ્તદા વિપ્રસ્તસ્ય પાર્શ્વે મહાનદીમ્ । ગઙ્ગાં જગામ સ્નાનાર્થી સ્નાનં કર્ત્તુમવાતરત્ ।। ૨૨.

આ રીતે સાંભળીને, બ્રાહ્મણ તેના પાસેની મહાન ગંગા નદી પાસે સ્નાન કરવા ગયા અને પાણીમાં ઉતર્યા.

સ્નાનં તુ કુર્વતા તેન રુદ્રેણ દ્વિજરૂપિણા । ભૂત્વા માયામયં ભીમં મકરં ભયદર્શનમ્ । ગ્રાહિતસ્તુ તદા વિપ્રસ્તેન દુષ્ટેન મદ્ગુના ।। ૨૨.

ત્યારે રુદ્ર, બ્રાહ્મણના રૂપે, સ્નાન કરતા હતા, અને અચાનક ભયાનક માયિક મકર બની, અને પોતાના જ શક્તિથી બ્રાહ્મણને પકડી લીધો.