વરાહપુરાણમ્

અયં ચ યજ્ઞો વિધ્વસ્તઃ સંપૂર્ણત્વં ગમિષ્યતિ । દક્ષસ્ય ખ્યાતિમાઁલ્લોકઃ સંતત્યાઽયં ભવિષ્યતિ ।। ૨૧.

'આ યજ્ઞ ભંગ થયો હોવા છતાં પૂર્ણ થશે; દક્ષ અને તેની વંશ દ્વારા જગતને ખ્યાતિ મળશે.'

એવમુક્ત્વા હરિહરૌ તદા લોકપિતામહઃ । બ્રહ્મા લોકાનુવાચેદં રુદ્રભાગોઽસ્ય દીયતામ્ ।। ૨૧.

આ રીતે હરિ અને હરિને કહીને, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ સભામાં કહ્યું: 'રુદ્રનો ભાગ તેને આપો.'

રુદ્રભાગો જ્યેષ્ઠભાગ ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ । સ્તુતિં ચ દેવાઃ કુરુત રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિ નઃ ।। ૨૧.

'રુદ્રનો ભાગ સર્વોપરી છે — આવું વૈદિક શ્રુતિ કહે છે. હે દેવતાઓ, આપણા પરમેશ્વર રુદ્રની સ્તુતિ કરો.'

ભગનેત્રહરં દેવં પૂષ્ણો દન્તવિનાશનમ્ । સ્તુતિં કુરુતમા શીઘ્રં ગીતૈરેતૈસ્તુ નામભિઃ । યેનાયં વઃ પ્રસન્નાત્મા વરદત્વં ભજેત હ ।। ૨૧.

'જે દેવ ભગાના નેત્ર અને પૂષણના દાંત નષ્ટ કર્યા, તેની તમે તરત જ આ નામોથી સ્તુતિ કરો, જેથી તે પ્રસન્ન થઈને તમને વરદાન આપે.'

એવમુક્તાસ્તુ તે દેવાઃ સ્તોત્રં શંભોર્મહાત્મનઃ । ચક્રુઃ પરમયા ભક્ત્યા નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે ।। ૨૧.

આ રીતે કહેવામાં આવતા, દેવોએ પરમ ભક્તિથી મહાત્મા શંભુની સ્તુતિ કરી અને સ્વયંભૂને વંદન કર્યું.

દેવા ઊચુઃ । નમો વિષમનેત્રાય નમસ્તે ત્ર્યમ્બકાય ચ । નમઃ સહસ્ત્રનેત્રાય નમસ્તે શૂલપાણયે ।। ૨૧.

દેવોએ કહ્યું: 'ક્રૂર નેત્ર ધરાવનારને નમસ્કાર, ત્ર્યંબકને નમસ્કાર; હજારો આંખ ધરાવનારને નમસ્કાર, ત્રિશૂલ પકડી રહેનારને નમસ્કાર.'

નમઃ ખટ્વાઙ્ગહસ્તાય નમો દણ્ડભૃતે કરે । ત્વં દેવ હુતભુગ્જ્વાલાકોટિભાનુસમપ્રભઃ ।। ૨૧.

'ખટ્વાંગ પકડી રહેનારને નમસ્કાર, હાથમાં દંડ ધરાવનારને નમસ્કાર; હે દેવ, તમારી તેજસ્વિતા લાખો સૂર્ય અને અગ્નિ જેટલી છે.'

અદર્શનેઽનયદ્ દેવ મૂઢવિજ્ઞાનતોઽધુના । કૃતમસ્માભિરેવેશ તદત્ર ક્ષમ્યતાં પ્રભો ।। ૨૧.

'હે દેવ, અજ્ઞાન અને સમજશક્તિના અભાવે અમે ખોટું કર્યું છે; હે પ્રભુ, આ દોષ માટે અમને માફ કરો.'

નમસ્ત્રિનેત્રાર્ત્તિહરાય શંભો ત્રિશૂલપાણે વિકૃતાસ્યરૂપ । સમસ્તદેવેશ્વર શુદ્ધભાવ પ્રસીદ રુદ્રાચ્યુત સર્વભાવ ।। ૨૧.

'ત્રણેત્ર, દુઃખ દૂર કરનાર શંભુ, ત્રિશૂલધારી, ભયંકર મુખવાળો, સર્વ દેવોના સ્વામી, શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવનાર, હે રુદ્ર, અવિનાશી અને સર્વવ્યાપક, કૃપા કરો.'

પૂષ્ણોઽસ્ય દન્તાન્તક ભીમરૂપ પ્રલમ્બભોગીન્દ્રલુલન્તકણ્ઠ । વિશાલદેહાચ્યુત નીલકણ્ઠ પ્રસીદ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે ।। ૨૧.

હે ભૂષણ, તારા ભયાનક દાંત અને ભયજનક રૂપ છે, તારા ગળે પ્રલંબ નામનો ભયાનક સાપ છે, તારો દેહ વિશાળ છે, હે અચ્યૂત, હે નિલકંઠ, સર્વના સ્વામી, જગતના સ્વરૂપ, કૃપા કર.

ભગાક્ષિસંસ્ફોટનદક્ષકર્મા ગૃહાણ ભાગં મખતઃ પ્રધાનમ્ । પ્રસીદ દેવેશ્વર નીલકણ્ઠ પ્રપાહિ નઃ સર્વગુણોપપન્ન ।। ૨૧.

હે ભગના સમાન તેજસ્વી આંખો ધરાવનારા, દક્ષના યજ્ઞના મુખ્ય ભાગને સ્વીકાર, હે દેવોના સ્વામી, હે નિલકંઠ, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, અમારે પર કૃપા કર અને અમને રક્ષા કર.

સિતાઙ્ગરાગાપ્રતિપન્નમૂર્ત્તે કપાલધારિંસ્ત્રિપુરઘ્ન દેવ । પ્રપાહિ નઃ સર્વભયેષુ ચૈવ ઉમાપતે પુષ્કરનાલજન્મ ।। ૨૧.

હે દેવ, તારા અંગ પર સફેદ ચંદન છે, તું કપાળ ધારણ કરનાર અને ત્રિપુરનો વિનાશક છે, હે ઉમાપતિ, કમળના ડાંગરમાંથી જન્મેલા, અમને સર્વ ભયોમાંથી બચાવ.

પશ્યામ તે દેહગતાન્ સુરેશ સર્ગાદયો વેદવરાનનન્ત । સાઙ્ગાન્ સવિદ્યાન્ સપદક્રમાંશ્ચ સર્વાન્ નિલીનાંસ્ત્વયિ દેવદેવ ।। ૨૧.

હે દેવતાઓના સ્વામી, અમે તારા દેહમાં સર્જનના આરંભ અને વેદો, તેમનાં અંગો, જ્ઞાન અને પદો બધું જ તારી અંદર વિલય પામેલું જોઈ રહ્યા છીએ, હે દેવોના દેવ.

ભવ શર્વ મહાદેવ પિનાકિન્ રુદ્ર તે હર । નતાઃ સ્મ સર્વે વિશ્વેશ ત્રાહિ નઃ પરમેશ્વર ।। ૨૧.

હે ભવ, શર્વ, મહાદેવ, પિનાકધારી, રુદ્ર, હર, અમે બધા તને વંદન કરીએ છીએ, હે વિશ્વના સ્વામી, હે પરમેશ્વર, અમને રક્ષા કર.

ઇત્થં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્દેવદેવો મહેશ્વરઃ । તુતોષ સર્વદેવાનાં વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૨૧.

આ રીતે દેવતાઓએ સ્તુતિ કરતાં મહાદેવ, દેવોના દેવ મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા અને સર્વ દેવતાઓને કહ્યું.

રુદ્ર ઉવાચ । ભગસ્ય નેત્રં ભવતુ પૂષ્ણો દન્તાસ્તથા મખઃ । દક્ષસ્યાચ્છિદ્રતાં યાતુ યજ્ઞશ્ચાપ્યદિતેઃ સુતાઃ । પશુભાવં તથા ચાપિ અપનેષ્યામિ વો સુરાઃ ।। ૨૧.

રુદ્રે કહ્યું: હવે ભગની આંખ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય, ભૂષણના દાંત પણ પાછા મળે, દક્ષનો યજ્ઞ સંપૂર્ણ થાય, અદિતિના પુત્રો પોતાનું સ્થાન મેળવે અને હે દેવો, હું તમારો પશુભાવ દૂર કરી દઈશ.

મદ્દર્શનેન યો જાતઃ પશુભાવો દિવૌકસામ્ । સ મયાઽપહૃતઃ સદ્યઃ પતિત્વં વો ભવિષ્યતિ ।। ૨૧.

મારી દર્શનથી જે પશુભાવ દેવોમાં આવ્યો હતો, તે હું હવે દૂર કરી દીધો છે; હવે તમે તરત જ એમાંથી મુક્ત થશો.

અહં ચ સર્વવિદ્યાનાં પતિરાદ્યઃ સનાતનઃ । અહં વૈ પતિભાવેન પશુમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।। ૨૧.

હું સર્વ વિદ્યા નો શાશ્વત અને મૂળ સ્વામી છું; હું પશુઓમાં પણ પતિ તરીકે સ્થિત છું.

અતઃ પશુપતિર્નામ મમ લોકે ભવિષ્યતિ । યે માં યજન્તિ તેષાં સ્યાદ્ દીક્ષા પાશુપતી ભવેત્ ।। ૨૧.

આથી, જગતમાં મારું નામ પશુપતિ રહેશે; જે લોકો મારી ઉપાસના કરશે, તેમને પશુપતિ દીક્ષા મળશે.

એવમુક્તેઽથ રુદ્રેણ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ । ઉવાચ રુદ્રં સસ્નેહં સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।। ૨૧.

રુદ્રે આ રીતે કહ્યું પછી, બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, હસતાં અને સ્નેહપૂર્વક રુદ્રને આ રીતે બોલ્યા.

ધ્રુવં પાશુપતિર્દેવ ત્વં લોકે ખ્યાતિમેસ્યતિ । અયં ચ દેવસ્ત્વન્નામ્ના લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ । આરાધ્યશ્ચ સમસ્તાનાં દેવાદીનાં ગમિષ્યસિ ।। ૨૧.

નિશ્ચિત છે, હે દેવ, તું પશુપતિ તરીકે જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશો; આ દેવ પણ તારા નામથી ઓળખાશે; તું સર્વ દેવો અને અન્ય સૌના આરાધ્ય બનશે.

એવમુક્ત્વા તદા બ્રહ્મા દક્ષં પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ । ગૌરીં પ્રયચ્છ રુદ્રાય પૂર્વમેવોપપાદિતામ્ ।। ૨૧.

આ રીતે કહીને, વિદ્વાન બ્રહ્માએ દક્ષને કહ્યું: જે ગૌરીને તું અગાઉ તૈયાર કરી હતી, તે હવે રુદ્રને આપ.

એવમુક્ત્વા તદા દક્ષસ્તાં કન્યાં બ્રહ્મસન્નિધૌ । દદૌ રુદ્રાય મહતે ગૌરીં પરમશોભનામ્ ।। ૨૧.

પછી દક્ષએ, બ્રહ્માના સમક્ષ, તે સુંદર કન્યા ગૌરીને મહાન રુદ્રને આપી દીધી.

સ તાં જગ્રાહ વિધિવદ્ રુદ્રઃ પરમશોભનામ્ । દક્ષસ્ય ચ પ્રિયં કુર્વન્ બહુમાનપુરઃસરમ્ ।। ૨૧.

રુદ્રે વિધિ મુજબ, દક્ષની ઇચ્છાનું માન રાખીને, એ પરમ સુંદર ગૌરીને સ્વીકારી.

ગૃહીતાયાં તુ કન્યાયાં દાક્ષાયણ્યાં પિતામહઃ । દદૌ રુદ્રસ્ય નિલયં કૈલાસં સુરસન્નિધૌ ।। ૨૧.

જ્યારે દક્ષકન્યા ગૌરી સ્વીકારાઈ, ત્યારે પિતામહે દેવતાઓની હાજરીમાં રુદ્રને કૈલાસનું નિવાસ સ્થાન આપ્યું.

રુદ્રોઽપિ પ્રયયૌ ભૂતૈઃ સમં કૈલાસપર્વતમ્ । દેવાશ્ચાપિ યથાસ્થાનં સ્વં સ્વં જગ્મુર્મુદાન્વિતાઃ । બ્રહ્માઽપિ દક્ષસહિતઃ પ્રાજાપત્યં પુરં યયૌ ।। ૨૧.

રુદ્ર પોતાના ભૂતગણ સાથે કૈલાસ પર્વત પર ગયા; દેવતાઓ આનંદથી પોતાના સ્થાન પર ગયા; બ્રહ્મા દક્ષ સાથે પ્રજાપતિઓના શહેરમાં ગયા.

મહાતપા ઉવાચ । તસ્મિન્ નિવસતસ્તસ્ય રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ । ચુકોપ ગૌરી દેવસ્ય પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્ ।। ૨૨.

મહાતપાએ કહ્યું: જ્યારે પરમેશ્વર રુદ્ર ત્યાં નિવાસ કરતા હતા, ત્યારે ગૌરીએ પોતાના પિતાના દેવ સાથેના વૈરને યાદ કરીને ક્રોધ કર્યો.

ચિન્તયામાસ દક્ષસ્ય અનેનાપકૃતં પુરા । યજ્ઞો વિધ્વંસિતો યસ્માત્ તસ્માચ્ચાન્યાં તનૂમહમ્ ।। ૨૨.

તે સમયે તેણીએ વિચાર્યું કે દક્ષએ અગાઉ મારા પર અયોગ્ય વર્તન કર્યું હતું, કારણ કે તેણે યજ્ઞ નાશ કર્યો હતો. તેથી હવે હું બીજું શરીર ધારણ કરીશ.

આરાધ્ય તપસા તસ્ય ગૃહે ભૂત્વા વ્રજામ્યહમ્ । કથં ગચ્છામિ પિતરં દક્ષં ક્ષપિતબાન્ધવમ્ ।। ૨૨.

હું તપ કરીને તેના ઘરે જન્મીશ, પણ દક્ષ પિતા, જેમના કુટુંબનો વિનાશ થયો છે, ત્યાં હું કેવી રીતે જઈ શકું?