વરાહપુરાણમ્

પરમેષ્ઠિગુણૈર્યુક્તો લઘુવદ્ભીતિતઃ પુરા । નમસ્કં કુરુતે મોઘં પૃથિવ્યાં પદ્મજઃ સ્વયમ્ ।। ૨૧.

'પરમેશ્વરના ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં, પહેલાં ડરના કારણે, કમળથી જન્મેલા સ્વયંભૂએ પણ પૃથ્વી પર વ્યર્થ વંદન કર્યા હતા.'

એવમુક્ત્વા ગરુત્મન્તમારુરોહ હરિસ્તદા । શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ ।। ૨૧.

આ રીતે કહ્યા પછી, પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા, શંખ, ચક્ર અને ગદા હાથમાં ધરનાર, લોકોના રક્ષક શ્રીહરિએ ત્યારે ગરુડ પર આરોહણ કર્યું.

તતો હરિહરં યુદ્ધમભવલ્લોમહર્ષણમ્ । રુદ્રઃ પાશુપતાસ્ત્રેણ વિવ્યાધ હરિમોજસા । હરિર્નારાયણાસ્ત્રેણ રુદ્રં વિવ્યાધ કોપવાન્ ।। ૨૧.

પછી હરિ અને હર વચ્ચે રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું. રુદ્રે પાશુપત અસ્ત્રથી શ્રીહરિને જોરથી ઘાયલ કર્યા, અને ક્રોધિત હરિએ નારાયણ અસ્ત્રથી રુદ્રને ઘાયલ કર્યા.

નારાયણં પાશુપતમુભેઽસ્ત્રે વ્યોમ્નિ રોષિતે । યુયુધાતે ભૃશં દિવ્યં પરસ્પરજિઘાંસયા । દિવ્યં વર્ષસહસ્ત્રં તુ તયોર્યુદ્ધમભૂત્ તદા ।। ૨૧.

ક્રોધથી છોડાયેલા નારાયણ અને પાશુપત બંને અસ્ત્રો આકાશમાં અથડાયા. બંને પરસ્પર વિનાશ કરવા માટે ભયંકર રીતે લડ્યા અને તેમનું દિવ્ય યુદ્ધ હજાર વર્ષ સુધી ચાલ્યું.

તત્રૈકં મુકુટોદ્બદ્ધં મૂર્દ્ધન્યં જટજાલકમ્ । એકં પ્રધ્માપયચ્છઙ્ખમન્યડુમરુકં શુભમ્ ।। ૨૧.

ત્યાં, એકના માથા પર જટાવાળું મુકુટ બંધાયેલું હતું; એકે શંખ ફૂંક્યો અને બીજાએ સુંદર ડમરુ વગાડ્યો.

એકં ખઙ્ગકરં તત્ર તથાઽન્યં દણ્ડધારિણમ્ । એકં કૌસ્તુભદીપ્તાઙ્ગમન્યં ભૂતિવિભૂષિતમ્ ।। ૨૧.

એકના હાથમાં તલવાર હતી, બીજાએ દંડ પકડી રાખ્યો હતો; એકનું શરીર કૌસ્તુભ મણિથી ઝગમગતું હતું અને બીજું ભસ્મથી શોભિત હતું.

એકં ગદાં ભ્રામયતિ દ્વિતીયં દણ્ડમેવ ચ । એકં શોભતિ કણ્ઠસ્થૈર્મણિભિસ્ત્વસ્થિભિઃ પરમ્ । એકં પીતામ્બરં તત્ર દ્વિતીયં સર્પમેખલમ્ ।। ૨૧.

એક ગદા ફેરવી રહ્યો હતો, બીજાએ દંડ પકડી રાખ્યો હતો; એકના ગળામાં મણિ ઝગમગતા હતા, બીજાના ગળામાં હાડકાં હતા; એક પીળા વસ્ત્રમાં હતો, બીજાએ સાપની કમરપટ્ટી પહેરી હતી.

એવં તૌ સ્પર્દ્ધિનાવસ્ત્રૌ રૌદ્રનારાયણાત્મકૌ । અન્યોઽન્યાતિશયોપેતૌ તદાલોક્ય પિતામહઃ ।। ૨૧.

આ રીતે, બંને રુદ્ર અને નારાયણ સ્વરૂપે, એકબીજા કરતાં વધુ શક્તિશાળી અને સ્પર્ધાત્મક, ત્યાં પિતામહ બ્રહ્માએ જોયા.

ઉવાચ શામ્યતામસ્ત્રૌ સ્વસ્વભાવેન સુવ્રતૌ । એવં તે બ્રહ્મણા ચોક્તૌ શાન્તભાવં પ્રજગ્મતુઃ ।। ૨૧.

ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે સજ્જનો, દરેકે પોતપોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે અસ્ત્રો પાછા ખેંચો.' બ્રહ્માના આ શબ્દો સાંભળીને બંને શાંત થઈ ગયા.

તથા વિષ્ણુહરૌ બ્રહ્મા વાક્યમેતદુવાચ હ । ઉભૌ હરિહરૌ દેવૌ લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યથઃ ।। ૨૧.

પછી બ્રહ્માએ વિષ્ણુ અને હરિને કહ્યું: 'હે હરિ અને હરા, તમે બંને દેવતા તરીકે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ થશો.'

અયં ચ યજ્ઞો વિધ્વસ્તઃ સંપૂર્ણત્વં ગમિષ્યતિ । દક્ષસ્ય ખ્યાતિમાઁલ્લોકઃ સંતત્યાઽયં ભવિષ્યતિ ।। ૨૧.

'આ યજ્ઞ ભંગ થયો હોવા છતાં પૂર્ણ થશે; દક્ષ અને તેની વંશ દ્વારા જગતને ખ્યાતિ મળશે.'

એવમુક્ત્વા હરિહરૌ તદા લોકપિતામહઃ । બ્રહ્મા લોકાનુવાચેદં રુદ્રભાગોઽસ્ય દીયતામ્ ।। ૨૧.

આ રીતે હરિ અને હરિને કહીને, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ સભામાં કહ્યું: 'રુદ્રનો ભાગ તેને આપો.'

રુદ્રભાગો જ્યેષ્ઠભાગ ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ । સ્તુતિં ચ દેવાઃ કુરુત રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિ નઃ ।। ૨૧.

'રુદ્રનો ભાગ સર્વોપરી છે — આવું વૈદિક શ્રુતિ કહે છે. હે દેવતાઓ, આપણા પરમેશ્વર રુદ્રની સ્તુતિ કરો.'

ભગનેત્રહરં દેવં પૂષ્ણો દન્તવિનાશનમ્ । સ્તુતિં કુરુતમા શીઘ્રં ગીતૈરેતૈસ્તુ નામભિઃ । યેનાયં વઃ પ્રસન્નાત્મા વરદત્વં ભજેત હ ।। ૨૧.

'જે દેવ ભગાના નેત્ર અને પૂષણના દાંત નષ્ટ કર્યા, તેની તમે તરત જ આ નામોથી સ્તુતિ કરો, જેથી તે પ્રસન્ન થઈને તમને વરદાન આપે.'

એવમુક્તાસ્તુ તે દેવાઃ સ્તોત્રં શંભોર્મહાત્મનઃ । ચક્રુઃ પરમયા ભક્ત્યા નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે ।। ૨૧.

આ રીતે કહેવામાં આવતા, દેવોએ પરમ ભક્તિથી મહાત્મા શંભુની સ્તુતિ કરી અને સ્વયંભૂને વંદન કર્યું.

દેવા ઊચુઃ । નમો વિષમનેત્રાય નમસ્તે ત્ર્યમ્બકાય ચ । નમઃ સહસ્ત્રનેત્રાય નમસ્તે શૂલપાણયે ।। ૨૧.

દેવોએ કહ્યું: 'ક્રૂર નેત્ર ધરાવનારને નમસ્કાર, ત્ર્યંબકને નમસ્કાર; હજારો આંખ ધરાવનારને નમસ્કાર, ત્રિશૂલ પકડી રહેનારને નમસ્કાર.'

નમઃ ખટ્વાઙ્ગહસ્તાય નમો દણ્ડભૃતે કરે । ત્વં દેવ હુતભુગ્જ્વાલાકોટિભાનુસમપ્રભઃ ।। ૨૧.

'ખટ્વાંગ પકડી રહેનારને નમસ્કાર, હાથમાં દંડ ધરાવનારને નમસ્કાર; હે દેવ, તમારી તેજસ્વિતા લાખો સૂર્ય અને અગ્નિ જેટલી છે.'

અદર્શનેઽનયદ્ દેવ મૂઢવિજ્ઞાનતોઽધુના । કૃતમસ્માભિરેવેશ તદત્ર ક્ષમ્યતાં પ્રભો ।। ૨૧.

'હે દેવ, અજ્ઞાન અને સમજશક્તિના અભાવે અમે ખોટું કર્યું છે; હે પ્રભુ, આ દોષ માટે અમને માફ કરો.'

નમસ્ત્રિનેત્રાર્ત્તિહરાય શંભો ત્રિશૂલપાણે વિકૃતાસ્યરૂપ । સમસ્તદેવેશ્વર શુદ્ધભાવ પ્રસીદ રુદ્રાચ્યુત સર્વભાવ ।। ૨૧.

'ત્રણેત્ર, દુઃખ દૂર કરનાર શંભુ, ત્રિશૂલધારી, ભયંકર મુખવાળો, સર્વ દેવોના સ્વામી, શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવનાર, હે રુદ્ર, અવિનાશી અને સર્વવ્યાપક, કૃપા કરો.'

પૂષ્ણોઽસ્ય દન્તાન્તક ભીમરૂપ પ્રલમ્બભોગીન્દ્રલુલન્તકણ્ઠ । વિશાલદેહાચ્યુત નીલકણ્ઠ પ્રસીદ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે ।। ૨૧.

હે ભૂષણ, તારા ભયાનક દાંત અને ભયજનક રૂપ છે, તારા ગળે પ્રલંબ નામનો ભયાનક સાપ છે, તારો દેહ વિશાળ છે, હે અચ્યૂત, હે નિલકંઠ, સર્વના સ્વામી, જગતના સ્વરૂપ, કૃપા કર.

ભગાક્ષિસંસ્ફોટનદક્ષકર્મા ગૃહાણ ભાગં મખતઃ પ્રધાનમ્ । પ્રસીદ દેવેશ્વર નીલકણ્ઠ પ્રપાહિ નઃ સર્વગુણોપપન્ન ।। ૨૧.

હે ભગના સમાન તેજસ્વી આંખો ધરાવનારા, દક્ષના યજ્ઞના મુખ્ય ભાગને સ્વીકાર, હે દેવોના સ્વામી, હે નિલકંઠ, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, અમારે પર કૃપા કર અને અમને રક્ષા કર.

સિતાઙ્ગરાગાપ્રતિપન્નમૂર્ત્તે કપાલધારિંસ્ત્રિપુરઘ્ન દેવ । પ્રપાહિ નઃ સર્વભયેષુ ચૈવ ઉમાપતે પુષ્કરનાલજન્મ ।। ૨૧.

હે દેવ, તારા અંગ પર સફેદ ચંદન છે, તું કપાળ ધારણ કરનાર અને ત્રિપુરનો વિનાશક છે, હે ઉમાપતિ, કમળના ડાંગરમાંથી જન્મેલા, અમને સર્વ ભયોમાંથી બચાવ.

પશ્યામ તે દેહગતાન્ સુરેશ સર્ગાદયો વેદવરાનનન્ત । સાઙ્ગાન્ સવિદ્યાન્ સપદક્રમાંશ્ચ સર્વાન્ નિલીનાંસ્ત્વયિ દેવદેવ ।। ૨૧.

હે દેવતાઓના સ્વામી, અમે તારા દેહમાં સર્જનના આરંભ અને વેદો, તેમનાં અંગો, જ્ઞાન અને પદો બધું જ તારી અંદર વિલય પામેલું જોઈ રહ્યા છીએ, હે દેવોના દેવ.

ભવ શર્વ મહાદેવ પિનાકિન્ રુદ્ર તે હર । નતાઃ સ્મ સર્વે વિશ્વેશ ત્રાહિ નઃ પરમેશ્વર ।। ૨૧.

હે ભવ, શર્વ, મહાદેવ, પિનાકધારી, રુદ્ર, હર, અમે બધા તને વંદન કરીએ છીએ, હે વિશ્વના સ્વામી, હે પરમેશ્વર, અમને રક્ષા કર.

ઇત્થં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્દેવદેવો મહેશ્વરઃ । તુતોષ સર્વદેવાનાં વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૨૧.

આ રીતે દેવતાઓએ સ્તુતિ કરતાં મહાદેવ, દેવોના દેવ મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા અને સર્વ દેવતાઓને કહ્યું.

રુદ્ર ઉવાચ । ભગસ્ય નેત્રં ભવતુ પૂષ્ણો દન્તાસ્તથા મખઃ । દક્ષસ્યાચ્છિદ્રતાં યાતુ યજ્ઞશ્ચાપ્યદિતેઃ સુતાઃ । પશુભાવં તથા ચાપિ અપનેષ્યામિ વો સુરાઃ ।। ૨૧.

રુદ્રે કહ્યું: હવે ભગની આંખ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય, ભૂષણના દાંત પણ પાછા મળે, દક્ષનો યજ્ઞ સંપૂર્ણ થાય, અદિતિના પુત્રો પોતાનું સ્થાન મેળવે અને હે દેવો, હું તમારો પશુભાવ દૂર કરી દઈશ.

મદ્દર્શનેન યો જાતઃ પશુભાવો દિવૌકસામ્ । સ મયાઽપહૃતઃ સદ્યઃ પતિત્વં વો ભવિષ્યતિ ।। ૨૧.

મારી દર્શનથી જે પશુભાવ દેવોમાં આવ્યો હતો, તે હું હવે દૂર કરી દીધો છે; હવે તમે તરત જ એમાંથી મુક્ત થશો.

અહં ચ સર્વવિદ્યાનાં પતિરાદ્યઃ સનાતનઃ । અહં વૈ પતિભાવેન પશુમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।। ૨૧.

હું સર્વ વિદ્યા નો શાશ્વત અને મૂળ સ્વામી છું; હું પશુઓમાં પણ પતિ તરીકે સ્થિત છું.

અતઃ પશુપતિર્નામ મમ લોકે ભવિષ્યતિ । યે માં યજન્તિ તેષાં સ્યાદ્ દીક્ષા પાશુપતી ભવેત્ ।। ૨૧.

આથી, જગતમાં મારું નામ પશુપતિ રહેશે; જે લોકો મારી ઉપાસના કરશે, તેમને પશુપતિ દીક્ષા મળશે.