વરાહપુરાણમ્

કૂષ્માણ્ડા યાતુધાનાશ્ચ સર્વે પ્રજ્વલિતાનનાઃ । ઉત્તસ્થુઃ કોટિશસ્તત્ર નાનાપ્રહરણાવૃતાઃ ।। ૨૧.

કૂષ્માંડ અને યાતુધાન પણ, અગ્નિ જેવી ચહેરાવાળા, લાખો સંખ્યામાં વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ ઊભા થયા.

તે દૃષ્ટ્વા ભૂતસંઘાતા વિવિધાયુધપાણયઃ । સસર્જ વેદવિદ્યાઙ્ગં રથં પરમશોભનમ્ ।। ૨૧.

એ વિવિધ શસ્ત્રો ધરાવતાં ભૂતગણોને જોઈ, તેમણે વેદ અને વિદ્યા-અંગોથી યુક્ત એક અતિ સુંદર રથ સર્જ્યો.

તસ્મિન્નૃગાદયસ્ત્વશ્વાસ્ત્રિતત્ત્વં ચ ત્રિવેણુકમ્ । ત્રિપૂજકં ત્રિષવણં ધર્માક્ષં મારુતધ્વનિમ્ ।। ૨૧.

એ રથ પર ઋગ્વેદ વગેરે, ઘોડા, ત્રૈતવ, ત્રિવેણી, ત્રિપુજા, ત્રણ વખત સોમપાન, ધર્મયુક્ત પાશા અને પવનની ધ્વનિ હતી.

અહોરાત્રે પતાકે દ્વે ધર્માધર્મે તુ દણ્ડકે । શકટં સર્વવિદ્યાશ્ચ સ્વયં બ્રહ્માદિસારથિઃ ।। ૨૧.

દિવસ અને રાત એના બે ધ્વજ છે, ધર્મ અને અધર્મ એના બે દંડ છે; એનું રથ એટલે સર્વ જ્ઞાન, અને બ્રહ્મા સહીત બધા દેવતાઓ પોતે એના સારથી છે.

ગાયત્રી ચ ધનુસ્તસ્ય ઓઙ્કારો ગુણ એવ ચ । સ્વરાઃ સપ્ત શરાસ્તસ્ય દેવદેવસ્ય સુવ્રત ।। ૨૧.

ગાયત્રી એનું ધનુષ છે, ઓમ એ ધનુષની ડોરી છે, અને એ દેવોના દેવના સાત સ્વર એના બાણ છે, હે સદ્ગુણવાન.

એવં કૃત્વા સ સામગ્રીં દેવદેવઃ પ્રતાપવાન્ । જગામ દક્ષયજ્ઞાય કોપાદ્ રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨૧.

આ રીતે બધું તૈયાર કરીને, તેજસ્વી દેવાધિદેવ રુદ્ર ગુસ્સાથી દક્ષના યજ્ઞમાં પહોંચ્યા.

ગચ્છતસ્તસ્ય દેવસ્ય અમ્બરાઙ્ગિરસં નયત્ । ઋત્વિજાં મન્ત્રનિચયો નષ્ટો રુદ્રાગમે તદા ।। ૨૧.

જ્યારે એ દેવ આકાશમાં અંજીરસો સાથે આગળ વધ્યા, ત્યારે રુદ્રના આગમનથી યજ્ઞકર્તાઓના બધા મંત્રો ગુમ થઈ ગયા.

વિપરીતમિદં દૃષ્ટ્વા તદા સર્વે ચ ઋત્વિજઃ । ઊચુઃ સંનહ્યતાં દેવા મહદ્ વો ભયમાગતમ્ ।। ૨૧.

આ ઉલટફેર જોઈને બધા યજ્ઞકર્તાઓએ કહ્યું: 'દેવતાઓ, શસ્ત્રો ધારણ કરો; તમારે પર મોટું સંકટ આવી પડ્યું છે.'

કશ્ચિદાયાતિ બલવાનસુરો બ્રહ્મનિર્મિતઃ । યજ્ઞભાગાર્થમેતસ્મિન્ ક્રતૌ પરમદુર્લભમ્ ।। ૨૧.

'કોઈ શક્તિશાળી અસુર, જે બ્રહ્માએ સર્જ્યો છે, એ અહીં યજ્ઞના ભાગ માટે આવી રહ્યો છે, જે આ યજ્ઞમાં બહુ જ દુર્લભ છે.'

એવમુક્તાસ્તતો દેવા ઊચુર્માતામહં તદા । દક્ષ તાત કિમત્રાસ્મત્કાર્યં બ્રૂહિ વિવક્ષિતમ્ ।। ૨૧.

આ રીતે સાંભળીને, દેવોએ પોતાના પિતામહને કહ્યું: 'દક્ષ, હે પિતાશ્રી, અહીં અમારે શું કરવું? આપ શું ઈચ્છો છો તે કહો.'

દક્ષ ઉવાચ । ગૃહ્યન્તાં દ્રુતમસ્ત્રાણિ સંગ્રામોઽત્ર વિધીયતામ્ । એવમુક્તે તદા દેવૈર્વિવિધાયુધધારિભિઃ । રુદ્રસ્યાનુચરૈઃ સાર્ધં મહદ્યુદ્ધં પ્રવર્તિતમ્ ।। ૨૧.

દક્ષએ કહ્યું: 'ઝડપી શસ્ત્રો ઉઠાવો, અહીં યુદ્ધની તૈયારી કરો.' દક્ષના આ શબ્દો પછી, વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરીને દેવોએ રુદ્રના અનુયાયીઓ સાથે મહાયુદ્ધ શરૂ કર્યું.

તત્ર વેતાલભૂતાનિ કૂષ્માણ્ડા ગ્રહપૂતનાઃ । યુયુધુર્લોકપાલૈશ્ચ નાનાશસ્ત્રધરાણિ ચ ।। ૨૧.

ત્યાં વેતાળ, ભૂત, કુસ્માંડા, ગ્રહો અને પૂતના, બધા જાતજાતના શસ્ત્રો લઈને લોકપાલો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

દેવા રૌદ્રાણિ ભૂતાનિ નિરસન્તો યમાલયમ્ । ચિક્ષિપુઃ સાયકાન્ ઘોરાનસીંશ્ચ સપરશ્વધાન્ ।। ૨૧.

દેવતાઓએ ભયાનક ભૂતોને યમલોક તરફ હાંકી કાઢ્યા અને ભયાનક બાણો, તલવાર અને કુહાડા ફેંક્યા.

ભૂતાન્યપિ મૃધે ધોરાણ્યુલ્મુકૈરસ્થિભિઃ શરૈઃ । જગ્મુર્દેવાન્ મૃધે રોષાદ્ રુદ્રસ્ય પુરતો બલાત્ ।। ૨૧.

ભૂતોએ પણ યુદ્ધમાં ગુસ્સાથી, રુદ્રની સામે, અગ્નિ જેવી લાકડીઓ, હાડકાં અને બાણોથી દેવતાઓ પર જોરદાર હુમલો કર્યો.

તતસ્તસ્મિન્ મહારૌદ્રે સંગ્રામે ભીમરૂપિણિ । રુદ્રો ભગસ્ય નેત્રે તુ બિભેદૈકેષુણા મૃધે ।। ૨૧.

પછી એ ભયાનક અને ભયાવહ યુદ્ધમાં, રુદ્રે એક જ બાણથી ભગાના આંખો ભેદી નાખ્યા.

રુદ્રસ્ય શરપાતેન નષ્ટનેત્રં ભગં તદા । દૃષ્ટ્વાઽસ્ય ક્રોધાત્ તેજસ્વી પૂષા રુદ્રમયોધયત્ ।। ૨૧.

જ્યારે રુદ્રના બાણવર્ષાથી ભગાની આંખો નષ્ટ થઈ ગઈ, ત્યારે તેજસ્વી પુષાણ ગુસ્સાથી રુદ્ર સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

સૃજન્તમિષુજાલાનિ પૂષણં તુ મહામૃધે । દૃષ્ટ્વા રુદ્રોઽસ્ય દન્તાંસ્તુ ચકર્ષં પરવીરહા ।। ૨૧.

મહાયુદ્ધમાં પુષાણ બાણોની વરસાત કરતા જોઈ, શત્રુવિનાશક રુદ્રે તેના દાંત ખેંચી કાઢ્યા.

તસ્ય દન્તાંસ્તદા દૃષ્ટ્વા પૂષ્ણો રુદ્રેણ પાતિતાન્ । દુદ્રુવુઃ વસવો દિક્ષુ રુદ્રાસ્ત્વેકાદશ દ્રુતમ્ ।। ૨૧.

પુષાણના દાંત રુદ્રે તોડી નાખ્યા તે જોઈ, વસુઓ ચારે દિશામાં ભાગી ગયા અને અગિયાર રુદ્રો પણ ઝડપથી દૂર થઈ ગયા.

તાન્ ભગ્નાન્ સહસા દિક્ષુ દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુઃ પ્રતાપવાન્ । આદિત્યાવરજો વાક્યમુવાચ સ્વબલં તદા ।। ૨૧.

તેમને અચાનક હરાવાઈને દિશાદિશામાં ભાગતા જોઈ, તેજસ્વી વિષ્ણુ, સૂર્યના નાના ભાઈએ, પોતાના સૈનિકોને કહ્યું:

ક્વ યાત પૌરુષં ત્યક્ત્વા દર્પં માહાત્મ્યમેવ ચ । વ્યવસાયં કુલં ભૂતિં કથં ન સ્મર્યતે દ્રુતમ્ ।। ૨૧.

'તમારી પુરુષાઈ ક્યાં ગઈ? ગર્વ અને મહિમા કેમ છોડ્યા? તમારો સંકલ્પ, વંશ અને યશ તમે ઝડપથી કેમ યાદ નથી કરતા?'

પરમેષ્ઠિગુણૈર્યુક્તો લઘુવદ્ભીતિતઃ પુરા । નમસ્કં કુરુતે મોઘં પૃથિવ્યાં પદ્મજઃ સ્વયમ્ ।। ૨૧.

'પરમેશ્વરના ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં, પહેલાં ડરના કારણે, કમળથી જન્મેલા સ્વયંભૂએ પણ પૃથ્વી પર વ્યર્થ વંદન કર્યા હતા.'

એવમુક્ત્વા ગરુત્મન્તમારુરોહ હરિસ્તદા । શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ ।। ૨૧.

આ રીતે કહ્યા પછી, પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા, શંખ, ચક્ર અને ગદા હાથમાં ધરનાર, લોકોના રક્ષક શ્રીહરિએ ત્યારે ગરુડ પર આરોહણ કર્યું.

તતો હરિહરં યુદ્ધમભવલ્લોમહર્ષણમ્ । રુદ્રઃ પાશુપતાસ્ત્રેણ વિવ્યાધ હરિમોજસા । હરિર્નારાયણાસ્ત્રેણ રુદ્રં વિવ્યાધ કોપવાન્ ।। ૨૧.

પછી હરિ અને હર વચ્ચે રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું. રુદ્રે પાશુપત અસ્ત્રથી શ્રીહરિને જોરથી ઘાયલ કર્યા, અને ક્રોધિત હરિએ નારાયણ અસ્ત્રથી રુદ્રને ઘાયલ કર્યા.

નારાયણં પાશુપતમુભેઽસ્ત્રે વ્યોમ્નિ રોષિતે । યુયુધાતે ભૃશં દિવ્યં પરસ્પરજિઘાંસયા । દિવ્યં વર્ષસહસ્ત્રં તુ તયોર્યુદ્ધમભૂત્ તદા ।। ૨૧.

ક્રોધથી છોડાયેલા નારાયણ અને પાશુપત બંને અસ્ત્રો આકાશમાં અથડાયા. બંને પરસ્પર વિનાશ કરવા માટે ભયંકર રીતે લડ્યા અને તેમનું દિવ્ય યુદ્ધ હજાર વર્ષ સુધી ચાલ્યું.

તત્રૈકં મુકુટોદ્બદ્ધં મૂર્દ્ધન્યં જટજાલકમ્ । એકં પ્રધ્માપયચ્છઙ્ખમન્યડુમરુકં શુભમ્ ।। ૨૧.

ત્યાં, એકના માથા પર જટાવાળું મુકુટ બંધાયેલું હતું; એકે શંખ ફૂંક્યો અને બીજાએ સુંદર ડમરુ વગાડ્યો.

એકં ખઙ્ગકરં તત્ર તથાઽન્યં દણ્ડધારિણમ્ । એકં કૌસ્તુભદીપ્તાઙ્ગમન્યં ભૂતિવિભૂષિતમ્ ।। ૨૧.

એકના હાથમાં તલવાર હતી, બીજાએ દંડ પકડી રાખ્યો હતો; એકનું શરીર કૌસ્તુભ મણિથી ઝગમગતું હતું અને બીજું ભસ્મથી શોભિત હતું.

એકં ગદાં ભ્રામયતિ દ્વિતીયં દણ્ડમેવ ચ । એકં શોભતિ કણ્ઠસ્થૈર્મણિભિસ્ત્વસ્થિભિઃ પરમ્ । એકં પીતામ્બરં તત્ર દ્વિતીયં સર્પમેખલમ્ ।। ૨૧.

એક ગદા ફેરવી રહ્યો હતો, બીજાએ દંડ પકડી રાખ્યો હતો; એકના ગળામાં મણિ ઝગમગતા હતા, બીજાના ગળામાં હાડકાં હતા; એક પીળા વસ્ત્રમાં હતો, બીજાએ સાપની કમરપટ્ટી પહેરી હતી.

એવં તૌ સ્પર્દ્ધિનાવસ્ત્રૌ રૌદ્રનારાયણાત્મકૌ । અન્યોઽન્યાતિશયોપેતૌ તદાલોક્ય પિતામહઃ ।। ૨૧.

આ રીતે, બંને રુદ્ર અને નારાયણ સ્વરૂપે, એકબીજા કરતાં વધુ શક્તિશાળી અને સ્પર્ધાત્મક, ત્યાં પિતામહ બ્રહ્માએ જોયા.

ઉવાચ શામ્યતામસ્ત્રૌ સ્વસ્વભાવેન સુવ્રતૌ । એવં તે બ્રહ્મણા ચોક્તૌ શાન્તભાવં પ્રજગ્મતુઃ ।। ૨૧.

ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે સજ્જનો, દરેકે પોતપોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે અસ્ત્રો પાછા ખેંચો.' બ્રહ્માના આ શબ્દો સાંભળીને બંને શાંત થઈ ગયા.