વરાહપુરાણમ્

તત્ર દાક્ષાયણીપુત્રાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ । વસવોઽષ્ટૌ ચ રુદ્રાશ્ચ આદિત્યા મરુતસ્તથા ।। ૨૧.

ત્યાં દક્ષના બધા પુત્રો, દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સહિત, આઠ વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો અને મરુતો જન્મ્યા.

સાઽપિ દક્ષાય સુશ્રોણી ગૌરી દત્તાથ બ્રહ્મણા । દુહિતૃત્વે પુરા યા હિ રુદ્રેણોઢા મહાત્મના ।। ૨૧.

સુંદર કટિ ધરાવતી ગૌરીને બ્રહ્માએ દક્ષને પુત્રીરૂપે આપી; જે અગાઉ મહાત્મા રુદ્રની પત્ની હતી.

સા ચ દાક્ષાયણી દેવી પુનર્ભૂતા નૃપોત્તમ । તતો દક્ષઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા દૌહિત્રાન્ સ્વાન્ સ વૃદ્ધિકૃત્ । દૃષ્ટ્વા યજ્ઞમથારેભે પ્રીણનાય પ્રજાપતિઃ ।। ૨૧.

એ દક્ષાયણી દેવી ફરી જન્મી, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ; પછી દક્ષ આનંદિત થઈ પોતાના દોહિત્રો વધતા જોયા અને યજ્ઞ શરૂ કર્યો, પ્રજાપતિને પ્રસન્ન કરવા.

તત્ર બ્રહ્મસુતાઃ સર્વે મરીચ્યાદય એવ ચ । ચક્રુરાર્ત્ત્વિજ્યકં કર્મ્મ સ્વે સ્વે માર્ગે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૨૧.

ત્યાં બ્રહ્માના બધા પુત્રો, મરીચિથી શરૂ કરીને, દરેકે પોતાના માર્ગે યજ્ઞકર્મ અને ઋત્વિજનું કાર્ય કર્યું.

બ્રહ્મા સ્વયં મરીચ્યસ્તુ બભૂવાઽન્યે તથાપરે । અત્રિસ્તુ યજ્ઞકર્મસ્થ આગ્નીધ્રસ્ત્વઙ્ગિરા ભવત્ ।। ૨૧.

બ્રહ્મા પોતે, મરીચિ અને અન્યોએ પોતાના સ્થાન લીધાં; અત્રિ યજ્ઞકર્મમાં લાગ્યા અને અગ્નીધ્ર અંગિરા બન્યા.

હોતા પુલસ્ત્યસ્ત્વભવદુદ્ગાતા પુલહોઽભવત્ । ક્રતૌ ક્રતુસ્તુ પ્રસ્તોતા તદા યજ્ઞે મહાતપાઃ ।। ૨૧.

પુલસ્ત્યે યજ્ઞમાં હોતા બન્યા, પુલહ ઉદગાતા થયા, અને કૃતુએ પ્રસ્તોતાની ભૂમિકા ભજવી. એ મહાન તપસ્વી કૃતુએ યજ્ઞમાં પ્રસ્તાવના પાઠ કર્યા.

પ્રતિહર્તા પ્રચેતાસ્તુ તસ્મિન્ ક્રતુવરે બભૌ । સુબ્રહ્મણ્યો વસિષ્ઠસ્તુ સનકાદ્યાઃ સભાસદઃ । તત્ર યાજ્યઃ સ્વયં બ્રહ્મા સ ચ ઇજ્યસ્તુ પૂજ્યતે ।। ૨૧.

પ્રચેતાએ એ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞમાં પ્રતિહર્તા તરીકે કામ કર્યું. સુબ્રહ્મણ્ય અને વસિષ્ઠ પણ હાજર હતા, અને સનકાદિ મુનિઓ સભ્ય તરીકે બેઠેલા. ત્યાં સ્વયં બ્રહ્મા યજમાન હતા અને સૌએ તેમની પૂજા કરી.

પૂજ્યા દક્ષસ્ય દૌહિત્રા રુદ્રાદિત્યાઙ્ગિરાદયઃ । પ્રત્યક્ષપિતરસ્તે હિ તૈઃ પ્રીતૈઃ પ્રીયતે જગત્ ।। ૨૧.

દક્ષના દોહિત્રો, એટલે કે રુદ્ર, આદિત્ય, અંગિરસ અને અન્ય દેવતાઓ પૂજનીય ગણાયા. એ જ પ્રત્યક્ષ પિતૃઓ છે, અને તેમને પ્રસન્ન કરવાથી આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે.

તત્ર ભાગાર્થિનો દેવા આદિત્યા વસવસ્તથા । વિશ્વેદેવાઃ સપિતરો ગન્ધર્વાદ્યા મરુદ્ગણાઃ ।। ૨૧.

ત્યાં યજ્ઞના ભાગ મેળવવા ઇચ્છનાર દેવતાઓમાં આદિત્ય, વસુ, વિશ્વદેવ, પિતૃ, ગંધર્વ અને અન્ય, તેમજ મરુદગણો પણ સામેલ હતા.

જગૃહુર્યજ્ઞભાગાન્ સ્વાન્ યાવત્ તે હવિષોર્પિતાન્ । તાવત્કાલં જલાત્ સદ્ય ઉત્તસ્થૌ બ્રહ્મણઃ પુનઃ ।। ૨૧.

જ્યાં સુધી હવન ચાલતું રહ્યું, ત્યાં સુધી દરેક દેવતાએ પોતપોતાનો યજ્ઞભાગ પ્રાપ્ત કર્યો. એ સમયે જ બ્રહ્મા ફરીથી પાણીમાંથી બહાર આવ્યા.

રુદ્રઃ કોપોદ્ભવો યસ્તુ પૂર્વં મગ્નો મહાજલે । સ સહસ્ત્રાર્કસંકાશો નિશ્ચક્રામ જલાત્ તતઃ ।। ૨૧.

જે રુદ્ર previously ક્રોધથી જન્મ્યા હતા અને મહાજળમાં ડૂબેલા હતા, તેઓ એ સમયે હજારો સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવીને પાણીમાંથી બહાર આવ્યા.

સર્વજ્ઞાનમયો દેવઃ સર્વદેવમયોઽમલઃ । પ્રત્યક્ષદર્શી સર્વસ્ય જગતસ્તપસા બભૌ ।। ૨૧.

એ દેવતા સર્વજ્ઞાનથી ભરપૂર, સર્વદેવમય અને નિર્મળ હતા. પોતાના તપના બળે, આખા જગતને સ્પષ્ટ જોઈને, પ્રગટ થયા.

તસ્મિંસ્તુ કાલે પઞ્ચાનાં જાતઃ સર્ગો નરોત્તમ । દિવ્યાનાં પૃથિવીસ્થાનાં ચતુર્ણામરજાતિનામ્ ।। ૨૧.

એ સમયે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, પાંચ પ્રકારની સર્જના થઈ—દિવ્ય જીવ અને પૃથ્વી પર વસતા ચાર વર્ણના લોકોનું સર્જન થયું.

રૌદ્રસર્ગસ્ય સંભૂતિસ્તદા સદ્યોઽપિ જાયતે । ઇદાનીં રુદ્રસર્ગં ત્વં શ્રૃણુ પાર્થિવસત્તમ ।। ૨૧.

ત્યારે જ રૌદ્ર સર્જન તત્કાળ પ્રગટ થયું. હવે, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તું રુદ્રના સર્જનનું વર્ણન સાંભળ.

દશવર્ષસહસ્ત્રાણિ તપશ્ચીર્ત્વા મહજ્જલે । પ્રતિબુદ્ધો યદા રુદ્રસ્તદા ચોર્વોં સકાનનામ્ । દૃષ્ટ્વા સસ્યવતીં રમ્યાં મનુષ્યપશુસંકુલામ્ ।। ૨૧.

દસ હજાર વર્ષ સુધી મહાજળમાં તપ કર્યા પછી, જ્યારે રુદ્ર જાગ્યા, ત્યારે તેમણે ધરતીને વનો સાથે, સુંદર, પાકથી ભરપૂર અને માનવ-પશુઓથી ગૂંજી રહેલી જોઈ.

શુશ્રાવ ચ તદા શબ્દાનૃત્વિજાં દક્ષસદ્મનિ । આશ્રમે યજ્ઞિનાં ચોચ્ચૈર્યોગસ્થૈરિતિ કીર્ત્તિતમ્ ।। ૨૧.

એ સમયે રુદ્રે દક્ષના ગૃહમાં યજ્ઞકર્મ કરતા ઋત્વિજોના અવાજો અને યજ્ઞીઓના આશ્રમમાં ઊંચા સ્વરે યોગસ્થ અવાજો સાંભળ્યા, જેમ કે વિદ્વાનો કહે છે.

તતઃ શ્રુત્વા મહાતેજાઃ સર્વજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ । ચુકોપ સુભૃશં દેવો વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૨૧.

આ સાંભળીને, મહાતેજસ્વી અને સર્વજ્ઞ પરમેશ્વર દેવ ખૂબ જ ક્રોધિત થયા અને એમણે આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.

અહં પૂર્વં તુ કવિના સૃષ્ટઃ સર્વાત્મના વિભુઃ । પ્રજાઃ સૃજસ્વેતિ તદા વાક્યમેતત્ તથોક્તવાન્ ।। ૨૧.

હું પહેલાં કવિ દ્વારા સર્વવ્યાપી રૂપે સર્જાયો હતો, અને મને કહ્યું હતું—'પ્રજાઓનું સર્જન કર.' એ વચન સાચું હતું.

ઇદાનીં કેન તત્કર્મ કૃતં સૃષ્ટ્યાદિવર્ણનમ્ । એવમુક્ત્વા ભૃશં કોપાન્નનાદ પરમેશ્વરઃ ।। ૨૧.

હવે આ સર્જન અને તેની શરૂઆતનું વર્ણન કોણે કર્યું? આમ કહીને પરમેશ્વરે ભારે ક્રોધથી ગર્જના કરી.

તસ્ય નાનદતો જ્વાલાઃ શ્રોત્રેભ્યો નિર્યયુસ્તદા । તત્ર ભૂતાનિ વેતાલા ઉચ્છ્રુષ્માઃ પ્રેતપૂતનાઃ ।। ૨૧.

જ્યારે તેમણે ગર્જના કરી, ત્યારે તેમના કાનમાંથી જ્વાળાઓ નીકળી. એમાંથી વિવિધ ભૂત, વેતાળ, ઉગ્ર આત્માઓ, પ્રેત અને પિશાચો ઉત્પન્ન થયા.

કૂષ્માણ્ડા યાતુધાનાશ્ચ સર્વે પ્રજ્વલિતાનનાઃ । ઉત્તસ્થુઃ કોટિશસ્તત્ર નાનાપ્રહરણાવૃતાઃ ।। ૨૧.

કૂષ્માંડ અને યાતુધાન પણ, અગ્નિ જેવી ચહેરાવાળા, લાખો સંખ્યામાં વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ ઊભા થયા.

તે દૃષ્ટ્વા ભૂતસંઘાતા વિવિધાયુધપાણયઃ । સસર્જ વેદવિદ્યાઙ્ગં રથં પરમશોભનમ્ ।। ૨૧.

એ વિવિધ શસ્ત્રો ધરાવતાં ભૂતગણોને જોઈ, તેમણે વેદ અને વિદ્યા-અંગોથી યુક્ત એક અતિ સુંદર રથ સર્જ્યો.

તસ્મિન્નૃગાદયસ્ત્વશ્વાસ્ત્રિતત્ત્વં ચ ત્રિવેણુકમ્ । ત્રિપૂજકં ત્રિષવણં ધર્માક્ષં મારુતધ્વનિમ્ ।। ૨૧.

એ રથ પર ઋગ્વેદ વગેરે, ઘોડા, ત્રૈતવ, ત્રિવેણી, ત્રિપુજા, ત્રણ વખત સોમપાન, ધર્મયુક્ત પાશા અને પવનની ધ્વનિ હતી.

અહોરાત્રે પતાકે દ્વે ધર્માધર્મે તુ દણ્ડકે । શકટં સર્વવિદ્યાશ્ચ સ્વયં બ્રહ્માદિસારથિઃ ।। ૨૧.

દિવસ અને રાત એના બે ધ્વજ છે, ધર્મ અને અધર્મ એના બે દંડ છે; એનું રથ એટલે સર્વ જ્ઞાન, અને બ્રહ્મા સહીત બધા દેવતાઓ પોતે એના સારથી છે.

ગાયત્રી ચ ધનુસ્તસ્ય ઓઙ્કારો ગુણ એવ ચ । સ્વરાઃ સપ્ત શરાસ્તસ્ય દેવદેવસ્ય સુવ્રત ।। ૨૧.

ગાયત્રી એનું ધનુષ છે, ઓમ એ ધનુષની ડોરી છે, અને એ દેવોના દેવના સાત સ્વર એના બાણ છે, હે સદ્ગુણવાન.

એવં કૃત્વા સ સામગ્રીં દેવદેવઃ પ્રતાપવાન્ । જગામ દક્ષયજ્ઞાય કોપાદ્ રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨૧.

આ રીતે બધું તૈયાર કરીને, તેજસ્વી દેવાધિદેવ રુદ્ર ગુસ્સાથી દક્ષના યજ્ઞમાં પહોંચ્યા.

ગચ્છતસ્તસ્ય દેવસ્ય અમ્બરાઙ્ગિરસં નયત્ । ઋત્વિજાં મન્ત્રનિચયો નષ્ટો રુદ્રાગમે તદા ।। ૨૧.

જ્યારે એ દેવ આકાશમાં અંજીરસો સાથે આગળ વધ્યા, ત્યારે રુદ્રના આગમનથી યજ્ઞકર્તાઓના બધા મંત્રો ગુમ થઈ ગયા.

વિપરીતમિદં દૃષ્ટ્વા તદા સર્વે ચ ઋત્વિજઃ । ઊચુઃ સંનહ્યતાં દેવા મહદ્ વો ભયમાગતમ્ ।। ૨૧.

આ ઉલટફેર જોઈને બધા યજ્ઞકર્તાઓએ કહ્યું: 'દેવતાઓ, શસ્ત્રો ધારણ કરો; તમારે પર મોટું સંકટ આવી પડ્યું છે.'

કશ્ચિદાયાતિ બલવાનસુરો બ્રહ્મનિર્મિતઃ । યજ્ઞભાગાર્થમેતસ્મિન્ ક્રતૌ પરમદુર્લભમ્ ।। ૨૧.

'કોઈ શક્તિશાળી અસુર, જે બ્રહ્માએ સર્જ્યો છે, એ અહીં યજ્ઞના ભાગ માટે આવી રહ્યો છે, જે આ યજ્ઞમાં બહુ જ દુર્લભ છે.'