વરાહપુરાણમ્

માર્ત્તણ્ડ ઉવાચ । પુત્રૌ પ્રજાપતિં દેવં ભક્ત્યારાધયતાં વરમ્ । નારાયણં સ વો દાતા વરં નૂનં ભવિષ્યતિ ।। ૨૦.

માર્દંડે બોલ્યા: 'પુત્રો, ભક્તિપૂર્વક પ્રજાપતિ દેવની ઉપાસના કરો; નારાયણ ચોક્કસપણે તમને ઇચ્છિત વરદાન આપશે.'

એવં તાવશ્વિનૌ પ્રોક્તૌ માર્ત્તણ્ડેન મહાત્મના । તેપતુસ્તીવ્રતપસૌ તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ । બ્રહ્મપારમયં સ્તોત્રં જપન્તૌ તુ સમાહિતૌ ।। ૨૦.

મહાન આત્માવાળા માર્દંડે એમ કહ્યું, પછી અશ્વિનીકુમારોએ કઠિન તપ કર્યું, પરમ તપસ્યા કરી, અને એકાગ્રતાપૂર્વક બ્રહ્મનું શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર જપ્યું.

તયોઃ કાલેન મહતા બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ । તુતોષ પરમપ્રીત્યા વરં ચૈતં દદૌ તયોઃ ।। ૨૦.

લાંબા સમય પછી, નારાયણ સ્વરૂપ બ્રહ્મા ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને એ બંનેને વરદાન આપ્યું.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । અશ્વિભ્યામીરિતં સ્તોત્રં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । શ્રોતુમિચ્છામ્યહં બ્રહ્મંસ્ત્વત્પ્રસાદાન્મહામુને ।। ૨૦.

પ્રજાપાલે કહ્યું: 'હું ઈચ્છું છું કે અશ્વિનીકુમારોએ જે બ્રહ્માના અવ્યક્ત જન્મના સ્તોત્રનું પઠન કર્યું, એ તમે કૃપાથી મને સંભળાવો.'

મહાતપા ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ યથા સ્તોત્રમશ્વિભ્યાં બ્રહ્મણઃ કૃતમ્ । ઈદૃશં ચ ફલં પ્રાપ્તં તયોઃ સ્તોત્રસ્ય ચાનઘ ।। ૨૦.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: 'રાજા, સાંભળો કે અશ્વિનીકુમારોએ બ્રહ્માનું સ્તોત્ર કેવી રીતે રચ્યું અને એ સ્તોત્રથી તેમને શું ફળ મળ્યું.'

વરં વરયતાં શીઘ્રં દેવૈઃ પરમદુર્લભમ્ । યેન મે વરદાનેન ચરતસ્ત્રિદિવં સુખમ્ ।। ૨૦.

'તમે એવો વર માંગો, જે દેવતાઓને પણ મળવો અઘરો હોય, અને મારા વરદાનથી તમે ત્રણેય લોકમાં સુખથી વિહાર કરી શકો.'

અશ્વિનાવૂચતુઃ । આવયોર્યજ્ઞભાગં તુ દેહિ દેવ પ્રજાપતે । સોમપત્વં ચ દેવાનાં સામાન્યત્વં ચ શાશ્વતમ્ ।। ૨૦.

અશ્વિનીકુમારોએ કહ્યું: પ્રજાપતિ દેવ, અમને યજ્ઞમાં ભાગ આપો, દેવતાઓમાં અમને સોમપાનનો અધિકાર આપો અને અમને હંમેશા દેવતાઓ જેવો સમાન હિત મળતો રહે.

બ્રહ્મોવાચ । રૂપં કાન્તિરનૌપમ્યં ભિષક્ત્વં સર્વવસ્તુષુ । સોમપત્વં ચ લોકેષુ સર્વમેતદ્ ભવિષ્યતિ ।। ૨૦.

બ્રહ્માએ કહ્યું: તમારું રૂપ અને સૌંદર્ય અનન્ય હશે, તમામ વસ્તુઓમાં ઉપચાર કરવાની શક્તિ મળશે, બધા લોકોમાં સોમપાનનો અધિકાર મળશે — આ બધું ચોક્કસ થશે.

એતત્ સર્વં દ્વિતીયાયામશ્વિભ્યાં બ્રહ્મણા પુરા । દત્તં યસ્માદતસ્તેષાં તિથીનામુત્તમા તિથિઃ ।। ૨૦.

આ બધું બ્રહ્માએ અશ્વિનીકુમારોને બહુ પહેલાં આપ્યું હતું; તેથી તિથિઓમાં તેમની તિથી સર્વોત્તમ ગણાય છે.

એતસ્યાં રૂપકામસ્તુ પુષ્પાહારો ભવેન્નરઃ । સંવત્સરં શુચિર્નિત્યં સુસ્વરૂપી ભવેન્નરઃ । અશ્વિભ્યાં યે ગુણાઃ પ્રોક્તાસ્તે તસ્યાપિ ભવન્તિ ચ ।। ૨૦.

જે દિવસે કોઈ મનુષ્ય સુંદરતા ઈચ્છે અને ફૂલ અર્પણ કરે, વર્ષભર શુદ્ધ રહે, તે હંમેશા સુંદર રૂપ પામે છે અને અશ્વિનીકુમારોના ગુણો પણ તેને મળે છે.

ય ઇદં શ્રૃણુયાન્નિત્યમશ્વિભ્યાં જન્મ ચોત્તમમ્ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પુત્રવાન્ જાયતે નરઃ ।। ૨૦.

જે મનુષ્ય અશ્વિનીકુમારોના ઉત્તમ જન્મની આ વાર્તા રોજ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ પુત્રવંત બને છે.

મહાતપા ઉવાચ । પૂર્વં પ્રજાપતિર્દેવઃ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ચિન્તયામાસ ધર્માત્મા યદા તા નાધ્યગચ્છત ।। ૨૧.

મહાતપાએ કહ્યું: પ્રારંભે પ્રજાપતિ દેવે વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાનો વિચાર કર્યો, પણ ધર્મમય મનથી વિચારતા છતાં કોઈ ઉપાય શોધી શક્યા નહીં.

તદાઽસ્ય કોપાત્ સંજજ્ઞે સ ચ રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્ । રોદનાત્ તસ્ય રુદ્રત્વં સંજાતં પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨૧.

ત્યારે તેમના ક્રોધથી તેજસ્વી રુદ્ર જન્મ્યા; તેમના રડવાથી તેમને 'રુદ્ર' નામ મળ્યું.

તસ્ય બ્રહ્મા શુભાં કન્યાં ભાર્યાર્થં મૂર્ત્તિસંભવામ્ । ગૌરી નામ્ના સ્વયં દેવી ભારતી તાં દદૌ પિતા ।। ૨૧.

બ્રહ્માએ રુદ્ર માટે સુંદર રૂપથી જન્મેલી એક પુત્રી સર્જી, જેનું નામ ગૌરી હતું; પિતા બ્રહ્માએ જ તેને રુદ્રને પત્ની તરીકે આપ્યા.

રુદ્રાયામિતદેહાય સ્વયં બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ । સ તાં લબ્ધ્વા વરારોહાં મુદા પરમયા યુતઃ ।। ૨૧.

અનન્ય શરીર ધરાવતા રુદ્રને પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ પોતે જ એ સુંદર ગૌરી આપી; અને રુદ્રે તેને પામી અત્યંત આનંદ અનુભવ્યો.

સર્ગકાલેષુ તં બ્રહ્મા તપસા પ્રત્યુવાચ હ । રુદ્ર પ્રજાઃ સૃજસ્વેતિ પૌનઃપુન્યેન ચોદિતઃ । અસમર્થોઽહમિતિ જલે નિમજ્જત મહાબલઃ ।। ૨૧.

સર્જન સમયે બ્રહ્માએ તપથી રુદ્રને કહ્યું: 'રુદ્ર, પ્રજાઓ સર્જો.' પણ રુદ્રે કહ્યું, 'હું અસમર્થ છું,' અને મહાબળવાન થઈ જળમાં વિલિન થઈ ગયા.

તપોર્થિત્વં તપોહીનઃ સ્ત્રષ્ટું શક્નોતિ ન પ્રજાઃ । એવં ચિન્ત્ય જલે મગ્નસ્તતો રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨૧.

તપના બળ વિના કોઈ પ્રજાઓ સર્જી શકતું નથી — આવું વિચારી રુદ્ર, તપના અભાવથી, જળમાં ડૂબી ગયા.

તસ્મિન્ નિમગ્ને દેવેશે તાં બ્રહ્મા કન્યકાં પુનઃ । અન્તઃશરીરગાં કૃત્વા ગૌરીં પરમશોભનામ્ ।। ૨૧.

જ્યારે દેવોના સ્વામી રુદ્ર જળમાં ડૂબેલા હતા, ત્યારે બ્રહ્માએ ફરી એ સુંદર ગૌરીને તેમની અંદર આંતરિક રૂપે પ્રવેશાડી.

પુનઃ સિસૃક્ષુર્ભગવાનસૃજત્ સપ્ત માનસાન્ । દક્ષં ચ તેષામારભ્ય પ્રજાઃ સમ્યગ્ વ્યવર્દ્ધિતાઃ ।। ૨૧.

પછી ભગવાને ફરી સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી, દક્ષથી શરૂ કરીને સાત માનસપુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા અને તેમની દ્વારા પ્રજાઓ વધતી ગઈ.

તત્ર દાક્ષાયણીપુત્રાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ । વસવોઽષ્ટૌ ચ રુદ્રાશ્ચ આદિત્યા મરુતસ્તથા ।। ૨૧.

ત્યાં દક્ષના બધા પુત્રો, દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સહિત, આઠ વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો અને મરુતો જન્મ્યા.

સાઽપિ દક્ષાય સુશ્રોણી ગૌરી દત્તાથ બ્રહ્મણા । દુહિતૃત્વે પુરા યા હિ રુદ્રેણોઢા મહાત્મના ।। ૨૧.

સુંદર કટિ ધરાવતી ગૌરીને બ્રહ્માએ દક્ષને પુત્રીરૂપે આપી; જે અગાઉ મહાત્મા રુદ્રની પત્ની હતી.

સા ચ દાક્ષાયણી દેવી પુનર્ભૂતા નૃપોત્તમ । તતો દક્ષઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા દૌહિત્રાન્ સ્વાન્ સ વૃદ્ધિકૃત્ । દૃષ્ટ્વા યજ્ઞમથારેભે પ્રીણનાય પ્રજાપતિઃ ।। ૨૧.

એ દક્ષાયણી દેવી ફરી જન્મી, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ; પછી દક્ષ આનંદિત થઈ પોતાના દોહિત્રો વધતા જોયા અને યજ્ઞ શરૂ કર્યો, પ્રજાપતિને પ્રસન્ન કરવા.

તત્ર બ્રહ્મસુતાઃ સર્વે મરીચ્યાદય એવ ચ । ચક્રુરાર્ત્ત્વિજ્યકં કર્મ્મ સ્વે સ્વે માર્ગે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૨૧.

ત્યાં બ્રહ્માના બધા પુત્રો, મરીચિથી શરૂ કરીને, દરેકે પોતાના માર્ગે યજ્ઞકર્મ અને ઋત્વિજનું કાર્ય કર્યું.

બ્રહ્મા સ્વયં મરીચ્યસ્તુ બભૂવાઽન્યે તથાપરે । અત્રિસ્તુ યજ્ઞકર્મસ્થ આગ્નીધ્રસ્ત્વઙ્ગિરા ભવત્ ।। ૨૧.

બ્રહ્મા પોતે, મરીચિ અને અન્યોએ પોતાના સ્થાન લીધાં; અત્રિ યજ્ઞકર્મમાં લાગ્યા અને અગ્નીધ્ર અંગિરા બન્યા.

હોતા પુલસ્ત્યસ્ત્વભવદુદ્ગાતા પુલહોઽભવત્ । ક્રતૌ ક્રતુસ્તુ પ્રસ્તોતા તદા યજ્ઞે મહાતપાઃ ।। ૨૧.

પુલસ્ત્યે યજ્ઞમાં હોતા બન્યા, પુલહ ઉદગાતા થયા, અને કૃતુએ પ્રસ્તોતાની ભૂમિકા ભજવી. એ મહાન તપસ્વી કૃતુએ યજ્ઞમાં પ્રસ્તાવના પાઠ કર્યા.

પ્રતિહર્તા પ્રચેતાસ્તુ તસ્મિન્ ક્રતુવરે બભૌ । સુબ્રહ્મણ્યો વસિષ્ઠસ્તુ સનકાદ્યાઃ સભાસદઃ । તત્ર યાજ્યઃ સ્વયં બ્રહ્મા સ ચ ઇજ્યસ્તુ પૂજ્યતે ।। ૨૧.

પ્રચેતાએ એ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞમાં પ્રતિહર્તા તરીકે કામ કર્યું. સુબ્રહ્મણ્ય અને વસિષ્ઠ પણ હાજર હતા, અને સનકાદિ મુનિઓ સભ્ય તરીકે બેઠેલા. ત્યાં સ્વયં બ્રહ્મા યજમાન હતા અને સૌએ તેમની પૂજા કરી.

પૂજ્યા દક્ષસ્ય દૌહિત્રા રુદ્રાદિત્યાઙ્ગિરાદયઃ । પ્રત્યક્ષપિતરસ્તે હિ તૈઃ પ્રીતૈઃ પ્રીયતે જગત્ ।। ૨૧.

દક્ષના દોહિત્રો, એટલે કે રુદ્ર, આદિત્ય, અંગિરસ અને અન્ય દેવતાઓ પૂજનીય ગણાયા. એ જ પ્રત્યક્ષ પિતૃઓ છે, અને તેમને પ્રસન્ન કરવાથી આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે.

તત્ર ભાગાર્થિનો દેવા આદિત્યા વસવસ્તથા । વિશ્વેદેવાઃ સપિતરો ગન્ધર્વાદ્યા મરુદ્ગણાઃ ।। ૨૧.

ત્યાં યજ્ઞના ભાગ મેળવવા ઇચ્છનાર દેવતાઓમાં આદિત્ય, વસુ, વિશ્વદેવ, પિતૃ, ગંધર્વ અને અન્ય, તેમજ મરુદગણો પણ સામેલ હતા.