વરાહપુરાણમ્

એવં યમવચઃ શ્રુત્વા સા છાયા ક્રોધમૂર્ચ્છિતા । શશાપ પ્રેતરાજસ્ત્વં ભવિષ્યસ્યચિરાદિવ ।। ૨૦.

યમના આ વચન સાંભળીને છાયા ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ અને શાપ આપ્યો: 'તમે તરત જ પ્રેતોના રાજા બની જશો.'

એવં શ્રુત્વાઽથ માર્ત્તણ્ડસ્તદા પુત્રહિતૈષયા । ઉવાચ મધ્યવર્તી ત્વં ભવિતા ધર્મપાપયોઃ । લોકપાલશ્ચ ભવિતા ત્વં પુત્ર દિવિ શોભસે ।। ૨૦.

પછી માર્દંડે, પુત્રના કલ્યાણની ઈચ્છાથી કહ્યું: 'તુ ધર્મ અને પાપ વચ્ચેનું મધ્યસ્થ બનશે અને દેવતાઓમાં લોકપાલ તરીકે આકાશમાં તેજસ્વી બનીને ઉજવાશે.'

શનિં શશાપ માર્ત્તણ્ડશ્છાયાકોપપ્રધર્ષિતઃ । ત્વં ક્રૂરદૃષ્ટિર્ભવિતા માતૃદોષેણ પુત્રક ।। ૨૦.

છાયા ના ગુસ્સાથી દુઃખી થયેલા માર્દંડે શનિને શાપ આપ્યો: 'પુત્ર, તારી નજર કઠોર રહેશે, અને એ તારી માતાની ભૂલને કારણે થશે.'

એવમુક્ત્વા સમુત્થાય યોગં ભાનુર્દિદૃક્ષયા । તામપશ્યત્ત્વસૌ સાશ્વી ઉત્તરેષુ કુરુષ્વથ ।। ૨૦.

આ રીતે કહીને ભાનુ યોગબળથી છાયાને જોવાનો પ્રયાસ કરવા ઊભા થયા, પણ એ દેખાઈ નહીં, કારણ કે એ ઘોડાની રૂપે ઉત્તર કુરુઓમાં હતી.

તતોઽશ્વરૂપં કૃત્વા સ ગત્વા તત્રોત્તરાન્ કુરૂન્ । પ્રાજાપત્યેન માર્ગેણ યુયોજાત્માનમાત્મના ।। ૨૦.

પછી એ પણ ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરીને ઉત્તર કુરુઓમાં ગયો અને પ્રજાપતિઓના માર્ગે પોતે પોતાને જોડ્યા.

તસ્યાં ત્વાષ્ટ્ર્યામશ્વરૂપ્યાં માર્ત્તણ્ડસ્તીવ્રતેજસઃ । બીજં નિર્વાપયામાસ તજ્જ્વલન્તં દ્વિધાઽપતત્ ।। ૨૦.

ત્યારે ત્વષ્ટ્રીની ઘોડા રૂપવાળી દેહમાં તેજસ્વી માર્દંડે પોતાનું બીજ છોડ્યું; એ જ્વલંત બીજ બે ભાગમાં પડી ગયું.

તત્ર પ્રાણસ્ત્વપાનશ્ચ યોનૌ ચાત્મજિતૌ પુરા । વરદાનેન ચ પુનર્મૂર્ત્તિમન્તૌ બભૂવતુઃ ।। ૨૦.

ત્યાં, અગાઉ આત્મજિત બનેલા પ્રાણ અને અપાન, દેવતાની કૃપાથી ફરીથી દેહધારી થયા.

તૌ ત્વાષ્ટ્ર્યામશ્વરૂપિણ્યાં જાતૌ યેન નરોત્તમૌ । તતસ્તાવશ્વિનૌ દેવૌ કીર્ત્ત્યેતે રવિનન્દનૌ ।। ૨૦.

એ બંને ત્વષ્ટ્રીની ઘોડા રૂપમાંથી જન્મ્યા અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ બન્યા; તેથી એ બંને દેવતાઓને અશ્વિનીકુમાર કહે છે, જે રવિના પુત્ર છે.

પ્રજાપતિઃ સ્વયં ભાનુસ્ત્વાષ્ટ્રી શક્તિઃ પરાપરા । તસ્યાઃ પ્રાગ્વચ્છરીરસ્થાવમૂર્ત્તૌ મૂર્તિમાશ્રિતૌ ।। ૨૦.

સૂર્ય સ્વયં પ્રજાપતિ છે, ત્વષ્ટ્રી એ પરમ શક્તિ છે, જે દેખાય અને ન દેખાય એમ છે; એના દેહમાં, પહેલાં જેમ, અમૂર્તે પણ રૂપ ધારણ કર્યું.

તતસ્તાવશ્વિનૌ દેવૌ માર્ત્તણ્ડમુપતસ્થતુઃ । ઊચતુઃ સ્વરુચિં તાવત્ કિં કર્ત્તવ્યમથાવયોઃ ।। ૨૦.

પછી એ બંને અશ્વિનીકુમાર માર્દંડ પાસે ગયા અને કહ્યું: 'હવે અમારે શું કરવું?'

માર્ત્તણ્ડ ઉવાચ । પુત્રૌ પ્રજાપતિં દેવં ભક્ત્યારાધયતાં વરમ્ । નારાયણં સ વો દાતા વરં નૂનં ભવિષ્યતિ ।। ૨૦.

માર્દંડે બોલ્યા: 'પુત્રો, ભક્તિપૂર્વક પ્રજાપતિ દેવની ઉપાસના કરો; નારાયણ ચોક્કસપણે તમને ઇચ્છિત વરદાન આપશે.'

એવં તાવશ્વિનૌ પ્રોક્તૌ માર્ત્તણ્ડેન મહાત્મના । તેપતુસ્તીવ્રતપસૌ તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ । બ્રહ્મપારમયં સ્તોત્રં જપન્તૌ તુ સમાહિતૌ ।। ૨૦.

મહાન આત્માવાળા માર્દંડે એમ કહ્યું, પછી અશ્વિનીકુમારોએ કઠિન તપ કર્યું, પરમ તપસ્યા કરી, અને એકાગ્રતાપૂર્વક બ્રહ્મનું શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર જપ્યું.

તયોઃ કાલેન મહતા બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ । તુતોષ પરમપ્રીત્યા વરં ચૈતં દદૌ તયોઃ ।। ૨૦.

લાંબા સમય પછી, નારાયણ સ્વરૂપ બ્રહ્મા ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને એ બંનેને વરદાન આપ્યું.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । અશ્વિભ્યામીરિતં સ્તોત્રં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । શ્રોતુમિચ્છામ્યહં બ્રહ્મંસ્ત્વત્પ્રસાદાન્મહામુને ।। ૨૦.

પ્રજાપાલે કહ્યું: 'હું ઈચ્છું છું કે અશ્વિનીકુમારોએ જે બ્રહ્માના અવ્યક્ત જન્મના સ્તોત્રનું પઠન કર્યું, એ તમે કૃપાથી મને સંભળાવો.'

મહાતપા ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ યથા સ્તોત્રમશ્વિભ્યાં બ્રહ્મણઃ કૃતમ્ । ઈદૃશં ચ ફલં પ્રાપ્તં તયોઃ સ્તોત્રસ્ય ચાનઘ ।। ૨૦.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: 'રાજા, સાંભળો કે અશ્વિનીકુમારોએ બ્રહ્માનું સ્તોત્ર કેવી રીતે રચ્યું અને એ સ્તોત્રથી તેમને શું ફળ મળ્યું.'

વરં વરયતાં શીઘ્રં દેવૈઃ પરમદુર્લભમ્ । યેન મે વરદાનેન ચરતસ્ત્રિદિવં સુખમ્ ।। ૨૦.

'તમે એવો વર માંગો, જે દેવતાઓને પણ મળવો અઘરો હોય, અને મારા વરદાનથી તમે ત્રણેય લોકમાં સુખથી વિહાર કરી શકો.'

અશ્વિનાવૂચતુઃ । આવયોર્યજ્ઞભાગં તુ દેહિ દેવ પ્રજાપતે । સોમપત્વં ચ દેવાનાં સામાન્યત્વં ચ શાશ્વતમ્ ।। ૨૦.

અશ્વિનીકુમારોએ કહ્યું: પ્રજાપતિ દેવ, અમને યજ્ઞમાં ભાગ આપો, દેવતાઓમાં અમને સોમપાનનો અધિકાર આપો અને અમને હંમેશા દેવતાઓ જેવો સમાન હિત મળતો રહે.

બ્રહ્મોવાચ । રૂપં કાન્તિરનૌપમ્યં ભિષક્ત્વં સર્વવસ્તુષુ । સોમપત્વં ચ લોકેષુ સર્વમેતદ્ ભવિષ્યતિ ।। ૨૦.

બ્રહ્માએ કહ્યું: તમારું રૂપ અને સૌંદર્ય અનન્ય હશે, તમામ વસ્તુઓમાં ઉપચાર કરવાની શક્તિ મળશે, બધા લોકોમાં સોમપાનનો અધિકાર મળશે — આ બધું ચોક્કસ થશે.

એતત્ સર્વં દ્વિતીયાયામશ્વિભ્યાં બ્રહ્મણા પુરા । દત્તં યસ્માદતસ્તેષાં તિથીનામુત્તમા તિથિઃ ।। ૨૦.

આ બધું બ્રહ્માએ અશ્વિનીકુમારોને બહુ પહેલાં આપ્યું હતું; તેથી તિથિઓમાં તેમની તિથી સર્વોત્તમ ગણાય છે.

એતસ્યાં રૂપકામસ્તુ પુષ્પાહારો ભવેન્નરઃ । સંવત્સરં શુચિર્નિત્યં સુસ્વરૂપી ભવેન્નરઃ । અશ્વિભ્યાં યે ગુણાઃ પ્રોક્તાસ્તે તસ્યાપિ ભવન્તિ ચ ।। ૨૦.

જે દિવસે કોઈ મનુષ્ય સુંદરતા ઈચ્છે અને ફૂલ અર્પણ કરે, વર્ષભર શુદ્ધ રહે, તે હંમેશા સુંદર રૂપ પામે છે અને અશ્વિનીકુમારોના ગુણો પણ તેને મળે છે.

ય ઇદં શ્રૃણુયાન્નિત્યમશ્વિભ્યાં જન્મ ચોત્તમમ્ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પુત્રવાન્ જાયતે નરઃ ।। ૨૦.

જે મનુષ્ય અશ્વિનીકુમારોના ઉત્તમ જન્મની આ વાર્તા રોજ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ પુત્રવંત બને છે.

મહાતપા ઉવાચ । પૂર્વં પ્રજાપતિર્દેવઃ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ચિન્તયામાસ ધર્માત્મા યદા તા નાધ્યગચ્છત ।। ૨૧.

મહાતપાએ કહ્યું: પ્રારંભે પ્રજાપતિ દેવે વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાનો વિચાર કર્યો, પણ ધર્મમય મનથી વિચારતા છતાં કોઈ ઉપાય શોધી શક્યા નહીં.

તદાઽસ્ય કોપાત્ સંજજ્ઞે સ ચ રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્ । રોદનાત્ તસ્ય રુદ્રત્વં સંજાતં પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨૧.

ત્યારે તેમના ક્રોધથી તેજસ્વી રુદ્ર જન્મ્યા; તેમના રડવાથી તેમને 'રુદ્ર' નામ મળ્યું.

તસ્ય બ્રહ્મા શુભાં કન્યાં ભાર્યાર્થં મૂર્ત્તિસંભવામ્ । ગૌરી નામ્ના સ્વયં દેવી ભારતી તાં દદૌ પિતા ।। ૨૧.

બ્રહ્માએ રુદ્ર માટે સુંદર રૂપથી જન્મેલી એક પુત્રી સર્જી, જેનું નામ ગૌરી હતું; પિતા બ્રહ્માએ જ તેને રુદ્રને પત્ની તરીકે આપ્યા.

રુદ્રાયામિતદેહાય સ્વયં બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ । સ તાં લબ્ધ્વા વરારોહાં મુદા પરમયા યુતઃ ।। ૨૧.

અનન્ય શરીર ધરાવતા રુદ્રને પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ પોતે જ એ સુંદર ગૌરી આપી; અને રુદ્રે તેને પામી અત્યંત આનંદ અનુભવ્યો.

સર્ગકાલેષુ તં બ્રહ્મા તપસા પ્રત્યુવાચ હ । રુદ્ર પ્રજાઃ સૃજસ્વેતિ પૌનઃપુન્યેન ચોદિતઃ । અસમર્થોઽહમિતિ જલે નિમજ્જત મહાબલઃ ।। ૨૧.

સર્જન સમયે બ્રહ્માએ તપથી રુદ્રને કહ્યું: 'રુદ્ર, પ્રજાઓ સર્જો.' પણ રુદ્રે કહ્યું, 'હું અસમર્થ છું,' અને મહાબળવાન થઈ જળમાં વિલિન થઈ ગયા.

તપોર્થિત્વં તપોહીનઃ સ્ત્રષ્ટું શક્નોતિ ન પ્રજાઃ । એવં ચિન્ત્ય જલે મગ્નસ્તતો રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨૧.

તપના બળ વિના કોઈ પ્રજાઓ સર્જી શકતું નથી — આવું વિચારી રુદ્ર, તપના અભાવથી, જળમાં ડૂબી ગયા.

તસ્મિન્ નિમગ્ને દેવેશે તાં બ્રહ્મા કન્યકાં પુનઃ । અન્તઃશરીરગાં કૃત્વા ગૌરીં પરમશોભનામ્ ।। ૨૧.

જ્યારે દેવોના સ્વામી રુદ્ર જળમાં ડૂબેલા હતા, ત્યારે બ્રહ્માએ ફરી એ સુંદર ગૌરીને તેમની અંદર આંતરિક રૂપે પ્રવેશાડી.