વરાહપુરાણમ્

તામેવ શરણં ગત્વા યાવત્ પશ્યામિ પાર્થિવ । તાવદ્ દિવ્યઃ પુમાંસ્તસ્યાઃ શરીરે સમદૃશ્યત ।। ૨.

હું એ કન્યાની શરણમાં ગયો અને જ્યારે હું તેને જોઈ રહ્યો હતો, એ સમયે એના શરીરમાં એક દિવ્ય પુરુષ દેખાયો.

તસ્યાપિ પંસો હૃદયે ત્વપરસ્તસ્ય ચોરસિ । અન્યો રક્તેક્ષણઃ શ્રીમાન્ દ્વાદશાદિત્યસન્નિભઃ ।। ૨.

એના હૃદયમાં બીજો પુરુષ હતો અને એના છાતી પર ત્રીજો — તેજસ્વી, લાલ આંખોવાળો અને બાર સૂર્ય જેટલો તેજ ધરાવતો.

એવં દૃષ્ટ્વા પુમાંસોઽત્ર ત્રયઃ કન્યાશરીરગાઃ । ક્ષણેન તત્ર કન્યૈકા ન તાન્ પશ્યામિ સુવ્રત ।। ૨.

હું એ રીતે કન્યાના શરીરમાં ત્રણ પુરુષોને જોયા, પણ થોડી જ વારમાં માત્ર કન્યા જ રહી ગઈ, એ પુરુષો મને દેખાયા નહીં.

તતઃ પૃષ્ટા મયા દેવી સા કુમારી કથં મમ । વેદા નષ્ટા મમાચક્ષ્વ ભદ્રે તન્નાશકારણમ્ ।। ૨.

પછી મેં એ દેવી, એ કન્યાને પૂછ્યું: 'મારા વેદો કેમ ગુમ થઈ ગયા? હે શુભે, કૃપા કરીને મને એ ગુમાવાનું કારણ કહો.'

કન્યોવાચ । માતાઽહં સર્વવેદાનાં સાવિત્રી નામ નામતઃ । માં ન જાનાસિ યેન ત્વં તતો વેદા હૃતાસ્તવ ।। ૨.

કન્યાએ કહ્યું: 'હું બધા વેદોની માતા છું, મારું નામ સાવિત્રી છે. તું મને ઓળખ્યું નહીં, એથી તારા વેદો તારી પાસે નથી રહ્યા.'

એવમુક્તે તયા રાજન્ વિસ્મયેન તપોધન । પૃષ્ટા ક એતે પુરુષા એતત્કથય શોભને

એવું તેણે કહ્યું ત્યારે, હે રાજન, હું આશ્ચર્ય અને તપથી ભરેલો, પૂછ્યું: 'આ પુરુષો કોણ છે? હે સુંદરે, મને કહો.'

કન્યોવાચ ય એષ મચ્છરીરસ્થઃ સર્વાઙ્ગૈશ્ચારુલોચનઃ । એષ ઋગ્વેદનામા તુ દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ । વહ્નિભૂતો દહત્યાશુ પાપાન્યુચ્ચારણાદનુ ।। ૨.

કન્યાએ કહ્યું: 'જે મારા શરીરમાં છે, સુંદર આંખો અને સર્વાંગવાળો, એ ભગવાન નારાયણ છે, જેને ઋગ્વેદ કહે છે. એ અગ્નિરૂપે પાપોને જલદી ભસ્મ કરી નાખે છે, જયારે તેનો જાપ થાય છે.'

એતસ્ય હૃદયે યોઽયં દૃષ્ટ આસીત્ ત્વયાત્મજઃ । સ યજુર્વેદરૂપેણ સ્થિતો બ્રહ્મા મહાબલઃ ।। ૨.

'એના હૃદયમાં જે તું જોઈ રહ્યો હતો, હે પુત્ર, એ મહાબળવાન બ્રહ્મા છે, જે યજુર્વેદના રૂપે સ્થિત છે.'

તસ્યાપ્યુરસિ સંવિષ્ટો ય એષ શુચિરુજ્જ્વલઃ । સ સામવેદનામા તુ રુદ્રરૂપી વ્યવસ્થિતઃ । એષ આદિત્યવત્ પાપાન્યાશુ નાશયતે સ્મૃતઃ ।। ૨.

'એના છાતી પર જે શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે, એ સામવેદરૂપે રુદ્ર છે. એ સૂર્યની જેમ પાપોને તરત નાશ કરે છે.'

એતે ત્રયો મહાવેદા બ્રહ્મન્ દેવાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । એતે વર્ણા અકારાદ્યાઃ સવનાન્યત્ર વૈ દ્વિજ ।। ૨.

'આ ત્રણેય મહાવેદ છે, હે બ્રાહ્મણ, અને ત્રણ દેવતાઓ તરીકે ઓળખાય છે. આ 'અ'થી શરૂ થતા અક્ષરો અને યજ્ઞક્રિયાઓ છે, હે દ્વિજ.'

એતત્સર્વં સમાસેન કથિતં તે દ્વિજોત્તમ । ગૃહાણ વેદાન્ શાસ્ત્રાણિ સર્વજ્ઞત્વં ચ નારદ ।। ૨.

'આ બધું હું તને સંક્ષિપ્તમાં કહી દીધું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ. હવે તું વેદો, શાસ્ત્રો અને સર્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર, હે નારદ.'

એતસ્મિન્ વેદસરસિ સ્નાનં કુરુ મહાવ્રત । કૃતે સ્નાનેઽન્યજન્મીયં યેન સ્મરસિ સત્તમ ।। ૨.

'આ વેદસરોવર માં તું સ્નાન કર, હે મહાવ્રતી. અહીં સ્નાન કરવાથી તને તારા પૂર્વ જન્મોની યાદ આવશે, હે શ્રેષ્ઠ.'

એવમુક્ત્વા તિરોભાવં ગતા કન્યા નરાધિપ । અહં તત્ર કૃતસ્નાનસ્ત્વાં દિદૃક્ષુરિહાગતઃ ।। ૨.

આ રીતે કહીને એ કન્યા અદૃશ્ય થઈ ગઈ, હે રાજા. હું ત્યાં સ્નાન કરીને તને મળવા માટે અહીં આવ્યો છું.

પ્રિયવ્રત ઉવાચ । અન્યસ્મિન્ ભગવન્ જન્મન્યાસીદ્ યત્ તદ્ વિચેષ્ટિતમ્ । સર્વં કથય દેવર્ષે મહત્ કૌતૂહલં હિ મે ।। ૩.

પ્રિયવ્રતે કહ્યું: 'હે ભગવન, મારા પૂર્વ જન્મમાં જે કંઈ બન્યું હતું, એ બધું મને કહો. મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે, હે દેવર્ષિ.'

નાદરદ ઉવાચ । સ્નાતસ્ય મમ રાજેન્દ્ર તસ્મિન્ વેદસરસ્યથ । સાવિત્ર્યાશ્ચ વચઃ શ્રુત્વા તસ્મિન્ જન્મસહસ્ત્રકમ્ । સ્મરણં તત્ક્ષણાજ્જાતં શ્રૃણુ જન્માન્તરં મમ ।। ૩.

નારદે કહ્યું: 'હે રાજે, જ્યારે મેં એ વેદસરોવર માં સ્નાન કર્યું અને સાવિત્રીના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે જ મને હજારો જન્મોની યાદ આવી. હવે મારા પૂર્વ જન્મની વાત સાંભળ.'

અસ્ત્યવન્તીપુરં રાજંસ્તત્રાહં પ્રાગ્ દ્વિજોત્તમઃ । નામ્ના સારસ્વતઃ પૂર્વં વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।। ૩.

'હે રાજા, અવંતીપુર નામનું એક શહેર છે, ત્યાં હું પહેલાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો, નામ સારસ્વત, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતો.'

બહુભૃત્યપરીવારો બહુધાન્યશ્ચ પાર્થિવ । અન્યસ્મિન્ કૃતસંજ્ઞે તુ યુગે પરમબુદ્ધિમાન્ ।। ૩.

'હું ઘણા ભૃત્યોોથી ઘેરાયેલો અને ઘણું અનાજ ધરાવતો હતો, હે રાજા. એ પહેલાંના કૃતયુગમાં હું ઉત્તમ બુદ્ધિ ધરાવતો હતો.'

તતો ધ્યાતં મયૈકાન્તે કિમનેન કરોમ્યહમ્ । દ્વન્દ્વેન સર્વમેતદ્ધિ ન્યસ્ત્વા પુત્રેષુ યામ્યહમ્ । તપસે ધૃતસંકલ્પઃ સરઃ સારસ્વતં દ્રુતમ્ ।। ૩.

પછી એકાંતમાં ધ્યાન કરીને મેં વિચાર્યું, 'આ બધું હું શું કરું?' બધું મારા પુત્રોને સોંપીને, તપ માટે મજબૂત સંકલ્પ કરીને, હું ઝડપથી સારસ્વત સરોવર તરફ ગયો.

એવં ચિન્ત્ય મયા ઇષ્ટઃ કર્મકાણ્ડેન કેશવઃ । શ્રાદ્ધૈશ્ચ પિતરો દેવા યજ્ઞૈશ્ચાન્યે તથા જનાઃ ।। ૩.

આ રીતે વિચાર કરીને, મેં કેશવની પૂજા વિધિપૂર્વક કરી, પિતૃઓને શ્રાદ્ધથી, દેવતાઓને અને બીજા લોકો માટે યજ્ઞોથી તૃપ્ત કર્યા.

તતોઽહં નિર્ગતો રાજંસ્તપસે ધૃતમાનસઃ । સારસ્વતં નામ સરો યદેતત્ પુષ્કરં સ્મૃતમ્ ।। ૩.

પછી, હે રાજા, હું તપ માટે મન મૂકીને, જે સરોવર સારસ્વત તરીકે ઓળખાય છે અને પુષ્કર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, ત્યાં ગયો.

તત્ર ગત્વા મયા વિષ્ણુઃ પુરાણઃ પુરુષઃ શિવઃ । આરાધિતો મયા ભક્ત્યા જપં નારાયણાત્મકમ્ ।। ૩.

ત્યાં જઈને, મેં ભક્તિપૂર્વક નારાયણ સ્વરૂપ જપ કરીને, પ્રાચીન અને કલ્યાણકારી વિષ્ણુની આરાધના કરી.

બ્રહ્મપારમયં રાજન્ જપતા પરમં સ્તવમ્ । તતો મે ભગવાંસ્તુષ્ટઃ પ્રત્યક્ષત્વં જગામ હ ।। ૩.

હે રાજા, બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડનાર શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રનું જપ કરતાં, ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થયા અને મને સીધા દર્શન આપ્યા.

પ્રિયવ્રત ઉવાચ । કીદૃશં બ્રહ્મપારં તુ શ્રોતુમિચ્છામિ સત્તમ । કથયસ્વ પ્રસાદેન દેવર્ષે સુપ્રસન્નધીઃ ।। ૩.

પ્રિયવ્રતએ કહ્યું: 'એ બ્રહ્મપર સ્તોત્ર કયું છે? હે શ્રેષ્ઠ, હું એ સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે દેવર્ષિ, કૃપા કરીને સ્પષ્ટ મનથી મને કહો.'

નારદ ઉવાચ । પરં પરાણામમૃતં પુરાણં પારં પરં વિષ્ણુમનન્તવીર્યમ્ । નમામિ નિત્યં પુરુષં પુરાણં પરાયણં પારગતં પરાણામ્ ।। ૩.

નારદે કહ્યું: 'હું હંમેશા પરમ, અમરતા આપનાર, પ્રાચીન, સર્વોચ્ચ, અનંત શક્તિ ધરાવનારા વિષ્ણુને નમન કરું છું, જે શાશ્વત પુરુષ છે, પ્રાચીન આશ્રય છે અને સર્વોચ્ચને પણ પાર કરી ગયા છે.'

પુરાતનં ત્વપ્રતિમં પુરાણં પરાપરં પારગમુગ્રતેજસમ્ । ગમ્ભીરગમ્ભીરધિયાં પ્રધાનં નતોઽસ્મિ દેવં હરિમીશિતારમ્ ।। ૩.

હું હરિ ભગવાનને નમન કરું છું, જે પ્રાચીન, અનન્ય, પ્રાથમિક, પર અને અપર, સર્વને પાર કરનાર, તેજસ્વી, અને ઊંડા વિચારવાળાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

પરાત્પરં ચાપરમં પ્રધાનં પરાસ્પદં શુદ્ધપદં વિશાલમ્ । પરાત્પરેશં પુરુષં પુરાણં નારાયણં સ્તૌમિ વિશુદ્ધભાવઃ ।। ૩.

હું શુદ્ધ હૃદયથી નારાયણનું સ્તવન કરું છું, જે સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ, શ્રેષ્ઠ, મુખ્ય, શુદ્ધ સ્થાન, વિશાળ, સર્વોચ્ચના પણ સ્વામી અને પ્રાચીન પુરુષ છે.

પુરા પુરં શૂન્યમિદં સસર્જ્જ તદા સ્થિતત્વાત્ પુરુષઃ પ્રધાનઃ । જને પ્રસિદ્ધઃ શરણં મમાસ્તુ નારાયણો વીતમલઃ પુરાણઃ ।। ૩.

પહેલાં જ્યારે જગત ખાલી હતું, ત્યારે એમણે તેને સર્જ્યું; પછી મુખ્ય પુરુષ તરીકે સ્થિર રહ્યા. લોકોમાં પ્રસિદ્ધ એવા, શુદ્ધ અને પ્રાચીન નારાયણ મારા આશ્રય બનો.

પારં પરં વિષ્ણુમપારરૂપં પુરાતનં નીતિમતાં પ્રધાનમ્ । ધૃતક્ષમં શાન્તિધરં ક્ષિતીશં શુભં સદા સ્તૌમિ મહાનુભાવમ્ ।। ૩.

હું હંમેશા વિષ્ણુનું સ્તવન કરું છું, જે સર્વોચ્ચ, અનંત રૂપ ધરાવનાર, પ્રાચીન, જ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ, ધીરજવાળા, શાંતિના ધારક, પૃથ્વીના સ્વામી અને સદા શુભ અને મહાન મહિમાવાળા છે.

સહસ્ત્રમૂર્ધાનમનન્તપાદ- મનેકબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્ । ક્ષરાક્ષરં ક્ષીરસમુદ્રનિદ્રં નારાયણં સ્તૌમ્યમૃતં પરેશમ્ ।। ૩.

હું અમર પરમેશ્વર નારાયણનું સ્તવન કરું છું, જેમના હજાર મસ્તક છે, અનંત પગ છે, અનેક હાથ છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય જેમની આંખ છે, ક્ષર અને અક્ષર સ્વરૂપ છે અને દૂધના સમુદ્રમાં શયન કરે છે.