વરાહપુરાણમ્

તસ્ય પુત્રો મહાતેજાઃ કશ્યપો નામ વૈ મુનિઃ । સ્વયં પ્રજાપતિઃ શ્રીમાન્ દેવતાનાં પિતાઽભવત્ ।। ૨૦.

મરીચિના પુત્ર મહાતેજસ્વી કશ્યપ મુનિ હતા; તેઓ સ્વયં પ્રજાપતિ અને દેવતાઓના પિતા બન્યા.

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ આદિત્યા દ્વાદશ પ્રભો । અદિત્યપત્યાનિ તે સર્વે આદિત્યાસ્તેન કીર્તિતાઃ ।। ૨૦.

કશ્યપના પુત્રો બાર અદિત્ય થયા, હે પ્રભુ; એ બધા અદિતિના સંતાન હોવાથી અદિત્ય કહેવાય છે.

તેષાં મધ્યે મહાતેજા માર્ત્તણ્ડો લોકવિશ્રુતઃ । નારાયણાત્મકં તેજો દ્વાદશં સંપ્રકીર્તિતમ્ ।। ૨૦.

એમાં મહાતેજસ્વી અને લોકપ્રસિદ્ધ માર્તંડ છે; બારમો અદિત્ય, જે નારાયણ સ્વરૂપ છે, એમ કહેવાય છે.

યે તે માસાસ્ત આદિત્યાઃ સ્વયં સંવત્સરો હરિઃ । એવં તે દ્વાદશાદિત્યા માર્ત્તણ્ડશ્ચ પ્રધાનવાન્ ।। ૨૦.

આ અદિત્યો પોતે જ માસ છે અને વર્ષ ભગવાન હરિ છે; એ રીતે બાર અદિત્યમાં માર્તંડ મુખ્ય છે.

તસ્ય ત્વષ્ટા દદૌ કન્યાં સંજ્ઞાં નામ મહાપ્રભામ્ । તસ્યાપત્યદ્વયં જજ્ઞે યમશ્ચ યમુના તથા ।। ૨૦.

માર્તંડને ત્વષ્ટ્રીએ પોતાની તેજસ્વી દીકરી સંજ્ઞા આપી; સંજ્ઞાથી યમ અને યમુના એમ બે સંતાન થયા.

તસ્ય તેજોઽપ્યસહતી બભૂવાશ્વી મનોજવા । સ્વાં છાયાં તત્ર સંસ્થાપ્ય સા જગમોત્તરાન્ કુરૂન્ ।। ૨૦.

સંજ્ઞા તેના પતિનું તેજ સહન ન કરી શકી, તેથી મન જેટલી ઝડપથી પોતાની છાયાને ત્યાં મૂકી, ઉત્તર કુરુઓ પાસે ગઈ.

તદ્રૂપાં તાં સવર્ણાં તુ ભેજે માર્ત્તણ્ડભાસ્કરઃ । તસ્યા અપિ દ્વયં જજ્ઞે શનિં તપતિમેવ ચ ।। ૨૦.

માર્તંડે એ છાયાને, જે સંજ્ઞા જેવી જ દેખાતી, પત્ની તરીકે સ્વીકારી; તેના પણ બે સંતાન થયા—શનિ અને તપતી.

યદા ત્વસદૃશં ભેજે પુત્રાન્ પ્રતિ નરોત્તમ । સંજ્ઞાં પ્રોવાચ ભગવાન્ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ । અસમત્વં ન કર્ત્તવ્યં સ્વેષ્વપત્યેષુ ભામિનિ ।। ૨૦.

જ્યારે સંતાનોના વિષયમાં સંજ્ઞાએ અસમાન વર્તન કર્યું, ત્યારે ભગવાને ક્રોધથી લાલ આંખે સંજ્ઞાને કહ્યું: 'તમારા પોતાના સંતાનોમાં ભેદભાવ ન કરવો, હે સુંદરિ.'

એવમુક્તા યદા સા તુ અસમત્વં વ્યરોચત । તદા યમઃ સ્વપિતરં પ્રોવાચ ભૃશદુઃખિતઃ ।। ૨૦.

આ રીતે કહેવામાં આવ્યા પછી, જ્યારે અસમાનતા સંજ્ઞાને પસંદ ન આવી, ત્યારે દુઃખી યમ પોતાના પિતાને બોલ્યો.

નેયં માતા ભવેત્ તાત અસ્માકં શત્રુવત્ સદા । સપત્નીવ વૃથાચારા સ્વેસ્વપત્યેષુ વત્સલા ।। ૨૦.

આ સ્ત્રી અમારું માતા કે પિતા નથી, એ તો હંમેશા અમારો દુશ્મન જેવો વર્તે છે. જેમ સાથીપત્ની ખોટું વર્તન કરે છે પણ પોતાના સંતાનો પર પ્રેમ કરે છે, એમ જ છે.

એવં યમવચઃ શ્રુત્વા સા છાયા ક્રોધમૂર્ચ્છિતા । શશાપ પ્રેતરાજસ્ત્વં ભવિષ્યસ્યચિરાદિવ ।। ૨૦.

યમના આ વચન સાંભળીને છાયા ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ અને શાપ આપ્યો: 'તમે તરત જ પ્રેતોના રાજા બની જશો.'

એવં શ્રુત્વાઽથ માર્ત્તણ્ડસ્તદા પુત્રહિતૈષયા । ઉવાચ મધ્યવર્તી ત્વં ભવિતા ધર્મપાપયોઃ । લોકપાલશ્ચ ભવિતા ત્વં પુત્ર દિવિ શોભસે ।। ૨૦.

પછી માર્દંડે, પુત્રના કલ્યાણની ઈચ્છાથી કહ્યું: 'તુ ધર્મ અને પાપ વચ્ચેનું મધ્યસ્થ બનશે અને દેવતાઓમાં લોકપાલ તરીકે આકાશમાં તેજસ્વી બનીને ઉજવાશે.'

શનિં શશાપ માર્ત્તણ્ડશ્છાયાકોપપ્રધર્ષિતઃ । ત્વં ક્રૂરદૃષ્ટિર્ભવિતા માતૃદોષેણ પુત્રક ।। ૨૦.

છાયા ના ગુસ્સાથી દુઃખી થયેલા માર્દંડે શનિને શાપ આપ્યો: 'પુત્ર, તારી નજર કઠોર રહેશે, અને એ તારી માતાની ભૂલને કારણે થશે.'

એવમુક્ત્વા સમુત્થાય યોગં ભાનુર્દિદૃક્ષયા । તામપશ્યત્ત્વસૌ સાશ્વી ઉત્તરેષુ કુરુષ્વથ ।। ૨૦.

આ રીતે કહીને ભાનુ યોગબળથી છાયાને જોવાનો પ્રયાસ કરવા ઊભા થયા, પણ એ દેખાઈ નહીં, કારણ કે એ ઘોડાની રૂપે ઉત્તર કુરુઓમાં હતી.

તતોઽશ્વરૂપં કૃત્વા સ ગત્વા તત્રોત્તરાન્ કુરૂન્ । પ્રાજાપત્યેન માર્ગેણ યુયોજાત્માનમાત્મના ।। ૨૦.

પછી એ પણ ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરીને ઉત્તર કુરુઓમાં ગયો અને પ્રજાપતિઓના માર્ગે પોતે પોતાને જોડ્યા.

તસ્યાં ત્વાષ્ટ્ર્યામશ્વરૂપ્યાં માર્ત્તણ્ડસ્તીવ્રતેજસઃ । બીજં નિર્વાપયામાસ તજ્જ્વલન્તં દ્વિધાઽપતત્ ।। ૨૦.

ત્યારે ત્વષ્ટ્રીની ઘોડા રૂપવાળી દેહમાં તેજસ્વી માર્દંડે પોતાનું બીજ છોડ્યું; એ જ્વલંત બીજ બે ભાગમાં પડી ગયું.

તત્ર પ્રાણસ્ત્વપાનશ્ચ યોનૌ ચાત્મજિતૌ પુરા । વરદાનેન ચ પુનર્મૂર્ત્તિમન્તૌ બભૂવતુઃ ।। ૨૦.

ત્યાં, અગાઉ આત્મજિત બનેલા પ્રાણ અને અપાન, દેવતાની કૃપાથી ફરીથી દેહધારી થયા.

તૌ ત્વાષ્ટ્ર્યામશ્વરૂપિણ્યાં જાતૌ યેન નરોત્તમૌ । તતસ્તાવશ્વિનૌ દેવૌ કીર્ત્ત્યેતે રવિનન્દનૌ ।। ૨૦.

એ બંને ત્વષ્ટ્રીની ઘોડા રૂપમાંથી જન્મ્યા અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ બન્યા; તેથી એ બંને દેવતાઓને અશ્વિનીકુમાર કહે છે, જે રવિના પુત્ર છે.

પ્રજાપતિઃ સ્વયં ભાનુસ્ત્વાષ્ટ્રી શક્તિઃ પરાપરા । તસ્યાઃ પ્રાગ્વચ્છરીરસ્થાવમૂર્ત્તૌ મૂર્તિમાશ્રિતૌ ।। ૨૦.

સૂર્ય સ્વયં પ્રજાપતિ છે, ત્વષ્ટ્રી એ પરમ શક્તિ છે, જે દેખાય અને ન દેખાય એમ છે; એના દેહમાં, પહેલાં જેમ, અમૂર્તે પણ રૂપ ધારણ કર્યું.

તતસ્તાવશ્વિનૌ દેવૌ માર્ત્તણ્ડમુપતસ્થતુઃ । ઊચતુઃ સ્વરુચિં તાવત્ કિં કર્ત્તવ્યમથાવયોઃ ।। ૨૦.

પછી એ બંને અશ્વિનીકુમાર માર્દંડ પાસે ગયા અને કહ્યું: 'હવે અમારે શું કરવું?'

માર્ત્તણ્ડ ઉવાચ । પુત્રૌ પ્રજાપતિં દેવં ભક્ત્યારાધયતાં વરમ્ । નારાયણં સ વો દાતા વરં નૂનં ભવિષ્યતિ ।। ૨૦.

માર્દંડે બોલ્યા: 'પુત્રો, ભક્તિપૂર્વક પ્રજાપતિ દેવની ઉપાસના કરો; નારાયણ ચોક્કસપણે તમને ઇચ્છિત વરદાન આપશે.'

એવં તાવશ્વિનૌ પ્રોક્તૌ માર્ત્તણ્ડેન મહાત્મના । તેપતુસ્તીવ્રતપસૌ તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ । બ્રહ્મપારમયં સ્તોત્રં જપન્તૌ તુ સમાહિતૌ ।। ૨૦.

મહાન આત્માવાળા માર્દંડે એમ કહ્યું, પછી અશ્વિનીકુમારોએ કઠિન તપ કર્યું, પરમ તપસ્યા કરી, અને એકાગ્રતાપૂર્વક બ્રહ્મનું શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર જપ્યું.

તયોઃ કાલેન મહતા બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ । તુતોષ પરમપ્રીત્યા વરં ચૈતં દદૌ તયોઃ ।। ૨૦.

લાંબા સમય પછી, નારાયણ સ્વરૂપ બ્રહ્મા ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને એ બંનેને વરદાન આપ્યું.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । અશ્વિભ્યામીરિતં સ્તોત્રં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । શ્રોતુમિચ્છામ્યહં બ્રહ્મંસ્ત્વત્પ્રસાદાન્મહામુને ।। ૨૦.

પ્રજાપાલે કહ્યું: 'હું ઈચ્છું છું કે અશ્વિનીકુમારોએ જે બ્રહ્માના અવ્યક્ત જન્મના સ્તોત્રનું પઠન કર્યું, એ તમે કૃપાથી મને સંભળાવો.'

મહાતપા ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ યથા સ્તોત્રમશ્વિભ્યાં બ્રહ્મણઃ કૃતમ્ । ઈદૃશં ચ ફલં પ્રાપ્તં તયોઃ સ્તોત્રસ્ય ચાનઘ ।। ૨૦.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: 'રાજા, સાંભળો કે અશ્વિનીકુમારોએ બ્રહ્માનું સ્તોત્ર કેવી રીતે રચ્યું અને એ સ્તોત્રથી તેમને શું ફળ મળ્યું.'

વરં વરયતાં શીઘ્રં દેવૈઃ પરમદુર્લભમ્ । યેન મે વરદાનેન ચરતસ્ત્રિદિવં સુખમ્ ।। ૨૦.

'તમે એવો વર માંગો, જે દેવતાઓને પણ મળવો અઘરો હોય, અને મારા વરદાનથી તમે ત્રણેય લોકમાં સુખથી વિહાર કરી શકો.'

અશ્વિનાવૂચતુઃ । આવયોર્યજ્ઞભાગં તુ દેહિ દેવ પ્રજાપતે । સોમપત્વં ચ દેવાનાં સામાન્યત્વં ચ શાશ્વતમ્ ।। ૨૦.

અશ્વિનીકુમારોએ કહ્યું: પ્રજાપતિ દેવ, અમને યજ્ઞમાં ભાગ આપો, દેવતાઓમાં અમને સોમપાનનો અધિકાર આપો અને અમને હંમેશા દેવતાઓ જેવો સમાન હિત મળતો રહે.

બ્રહ્મોવાચ । રૂપં કાન્તિરનૌપમ્યં ભિષક્ત્વં સર્વવસ્તુષુ । સોમપત્વં ચ લોકેષુ સર્વમેતદ્ ભવિષ્યતિ ।। ૨૦.

બ્રહ્માએ કહ્યું: તમારું રૂપ અને સૌંદર્ય અનન્ય હશે, તમામ વસ્તુઓમાં ઉપચાર કરવાની શક્તિ મળશે, બધા લોકોમાં સોમપાનનો અધિકાર મળશે — આ બધું ચોક્કસ થશે.