વરાહપુરાણમ્

બ્રહ્મોવાચ । દેવાનામથ યક્ષાણાં ગન્ધર્વાણાં ચ સત્તમ । આદૌ પ્રતિપદા યેન ત્વમુત્પન્નોઽસિ પાવક ।। ૧૯.

બ્રહ્માએ કહ્યું: દેવતાઓ, યક્ષો અને ગંધર્વોમાં, હે ઉત્તમ પાવક, તું સૌપ્રથમ પ્રતિપદા તિથીએ જન્મ્યો હતો.

ત્વત્પદાત્ પ્રતિપદં ચાન્યા સંભવિષ્યન્તિ દેવતાઃ । અતસ્તે પ્રતિપન્નામ તિથિરેષા ભવિષ્યતિ ।। ૧૯.

તમારા પગથી દરેક પગલાંએ બીજી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થશે; તેથી, આ દિવસને હવે પ્રતિપદા તરીકે ઓળખવામાં આવશે.

તસ્યાં તિથૌ હવિષ્યેણ પ્રાજાપત્યેન મૂર્તિના । હોષ્યન્તિ તેષાં પ્રીતાઃ સ્યુઃ પિતરઃ સર્વદેવતાઃ ।। ૧૯.

આ તિથિએ પ્રજાપત્ય સ્વરૂપે હવિષ્યના ભોગથી પિતૃઓ અને બધા દેવતાઓ પ્રસન્ન થઈ પૂજવામાં આવશે.

ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ મનુષ્યાઃ પશવોઽસુરાઃ । દેવાઃ સર્વે સગન્ધર્વાઃ પ્રીતાઃ સ્યુસ્તર્પિતે ત્વયિ ।। ૧૯.

માનવ, પશુ, અસુર અને બધા દેવતાઓ તથા ગંધર્વો—આ ચાર જાતિના જીવો તમને તૃપ્ત કરવાથી પ્રસન્ન થાય છે.

યશ્ચોપવાસં કુર્વીત ત્વદ્ભક્તઃ પ્રતિપદ્દિને । ક્ષીરાશનો વા વર્ત્તેત શ્રૃણુ તસ્ય ફલં મહત્ ।। ૧૯.

જે તમારી ભક્તિથી પ્રતિપદા દિવસે ઉપવાસ કરે છે અથવા માત્ર દુધ પર રહે છે, તેના માટે જે મહાન ફળ મળે છે તે હવે સાંભળો.

ચતુર્યુગાનિ ષટ્ત્રિંશત્ સ્વર્લોકેઽસૌ મહીયતે । તેજસ્વી રૂપસંપન્નો દ્રવ્યવાન્ જાયતે નરઃ ।। ૧૯.

છત્રીસ ચતુરયુગ સુધી તે સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે; એવો મનુષ્ય તેજસ્વી, સુંદર અને ધનવાન જન્મે છે.

ઇહ જન્મન્યસૌ રાજા પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે । તૂષ્ણીં બભૂવ સોપ્યગ્નિર્બ્રહ્મદત્તાશ્રયં યયૌ ।। ૧૯.

આ જ જન્મમાં તે રાજા બને છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે; એ રીતે અગ્નિ પણ મૌન રહીને બ્રહ્માએ આપેલી જગ્યા પ્રાપ્ત કરે છે.

ય ઇદં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ । અગ્નેર્જન્મ સ પાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૧૯.

જે મનુષ્ય દરરોજ વહેલી સવાર ઉઠીને અગ્નિના જન્મની આ વાર્તા સાંભળે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । એવમગ્નેઃ સમુત્પત્તિર્જાતા બ્રહ્મન્ મહાત્મનઃ । પ્રાણાપાનૌ કથં દેવાવશ્વિનૌ સંબભૂવતુઃ ।। ૨૦.

પ્રજાપાલે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, અગ્નિ મહાત્માની જન્મકથા તમે કહેલી. હવે કહો કે પ્રાણ અને અપાન રૂપે અશ્વિનીકુમારો કેવી રીતે જન્મ્યા?

મરીચિર્બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ સ્વયં બ્રહ્મા દ્વિસપ્તભિઃ । રૂપૈર્વ્યવસ્થિતસ્તેષાં મરીચિઃ શ્રેષ્ઠતામગાત્ ।। ૨૦.

મરીચિ, જે બ્રહ્માના પુત્ર છે, અને સ્વયં બ્રહ્મા, ચૌદ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા; એમાં મરીચિ સર્વોત્તમ સ્થાન પર પહોંચ્યા.

તસ્ય પુત્રો મહાતેજાઃ કશ્યપો નામ વૈ મુનિઃ । સ્વયં પ્રજાપતિઃ શ્રીમાન્ દેવતાનાં પિતાઽભવત્ ।। ૨૦.

મરીચિના પુત્ર મહાતેજસ્વી કશ્યપ મુનિ હતા; તેઓ સ્વયં પ્રજાપતિ અને દેવતાઓના પિતા બન્યા.

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ આદિત્યા દ્વાદશ પ્રભો । અદિત્યપત્યાનિ તે સર્વે આદિત્યાસ્તેન કીર્તિતાઃ ।। ૨૦.

કશ્યપના પુત્રો બાર અદિત્ય થયા, હે પ્રભુ; એ બધા અદિતિના સંતાન હોવાથી અદિત્ય કહેવાય છે.

તેષાં મધ્યે મહાતેજા માર્ત્તણ્ડો લોકવિશ્રુતઃ । નારાયણાત્મકં તેજો દ્વાદશં સંપ્રકીર્તિતમ્ ।। ૨૦.

એમાં મહાતેજસ્વી અને લોકપ્રસિદ્ધ માર્તંડ છે; બારમો અદિત્ય, જે નારાયણ સ્વરૂપ છે, એમ કહેવાય છે.

યે તે માસાસ્ત આદિત્યાઃ સ્વયં સંવત્સરો હરિઃ । એવં તે દ્વાદશાદિત્યા માર્ત્તણ્ડશ્ચ પ્રધાનવાન્ ।। ૨૦.

આ અદિત્યો પોતે જ માસ છે અને વર્ષ ભગવાન હરિ છે; એ રીતે બાર અદિત્યમાં માર્તંડ મુખ્ય છે.

તસ્ય ત્વષ્ટા દદૌ કન્યાં સંજ્ઞાં નામ મહાપ્રભામ્ । તસ્યાપત્યદ્વયં જજ્ઞે યમશ્ચ યમુના તથા ।। ૨૦.

માર્તંડને ત્વષ્ટ્રીએ પોતાની તેજસ્વી દીકરી સંજ્ઞા આપી; સંજ્ઞાથી યમ અને યમુના એમ બે સંતાન થયા.

તસ્ય તેજોઽપ્યસહતી બભૂવાશ્વી મનોજવા । સ્વાં છાયાં તત્ર સંસ્થાપ્ય સા જગમોત્તરાન્ કુરૂન્ ।। ૨૦.

સંજ્ઞા તેના પતિનું તેજ સહન ન કરી શકી, તેથી મન જેટલી ઝડપથી પોતાની છાયાને ત્યાં મૂકી, ઉત્તર કુરુઓ પાસે ગઈ.

તદ્રૂપાં તાં સવર્ણાં તુ ભેજે માર્ત્તણ્ડભાસ્કરઃ । તસ્યા અપિ દ્વયં જજ્ઞે શનિં તપતિમેવ ચ ।। ૨૦.

માર્તંડે એ છાયાને, જે સંજ્ઞા જેવી જ દેખાતી, પત્ની તરીકે સ્વીકારી; તેના પણ બે સંતાન થયા—શનિ અને તપતી.

યદા ત્વસદૃશં ભેજે પુત્રાન્ પ્રતિ નરોત્તમ । સંજ્ઞાં પ્રોવાચ ભગવાન્ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ । અસમત્વં ન કર્ત્તવ્યં સ્વેષ્વપત્યેષુ ભામિનિ ।। ૨૦.

જ્યારે સંતાનોના વિષયમાં સંજ્ઞાએ અસમાન વર્તન કર્યું, ત્યારે ભગવાને ક્રોધથી લાલ આંખે સંજ્ઞાને કહ્યું: 'તમારા પોતાના સંતાનોમાં ભેદભાવ ન કરવો, હે સુંદરિ.'

એવમુક્તા યદા સા તુ અસમત્વં વ્યરોચત । તદા યમઃ સ્વપિતરં પ્રોવાચ ભૃશદુઃખિતઃ ।। ૨૦.

આ રીતે કહેવામાં આવ્યા પછી, જ્યારે અસમાનતા સંજ્ઞાને પસંદ ન આવી, ત્યારે દુઃખી યમ પોતાના પિતાને બોલ્યો.

નેયં માતા ભવેત્ તાત અસ્માકં શત્રુવત્ સદા । સપત્નીવ વૃથાચારા સ્વેસ્વપત્યેષુ વત્સલા ।। ૨૦.

આ સ્ત્રી અમારું માતા કે પિતા નથી, એ તો હંમેશા અમારો દુશ્મન જેવો વર્તે છે. જેમ સાથીપત્ની ખોટું વર્તન કરે છે પણ પોતાના સંતાનો પર પ્રેમ કરે છે, એમ જ છે.

એવં યમવચઃ શ્રુત્વા સા છાયા ક્રોધમૂર્ચ્છિતા । શશાપ પ્રેતરાજસ્ત્વં ભવિષ્યસ્યચિરાદિવ ।। ૨૦.

યમના આ વચન સાંભળીને છાયા ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ અને શાપ આપ્યો: 'તમે તરત જ પ્રેતોના રાજા બની જશો.'

એવં શ્રુત્વાઽથ માર્ત્તણ્ડસ્તદા પુત્રહિતૈષયા । ઉવાચ મધ્યવર્તી ત્વં ભવિતા ધર્મપાપયોઃ । લોકપાલશ્ચ ભવિતા ત્વં પુત્ર દિવિ શોભસે ।। ૨૦.

પછી માર્દંડે, પુત્રના કલ્યાણની ઈચ્છાથી કહ્યું: 'તુ ધર્મ અને પાપ વચ્ચેનું મધ્યસ્થ બનશે અને દેવતાઓમાં લોકપાલ તરીકે આકાશમાં તેજસ્વી બનીને ઉજવાશે.'

શનિં શશાપ માર્ત્તણ્ડશ્છાયાકોપપ્રધર્ષિતઃ । ત્વં ક્રૂરદૃષ્ટિર્ભવિતા માતૃદોષેણ પુત્રક ।। ૨૦.

છાયા ના ગુસ્સાથી દુઃખી થયેલા માર્દંડે શનિને શાપ આપ્યો: 'પુત્ર, તારી નજર કઠોર રહેશે, અને એ તારી માતાની ભૂલને કારણે થશે.'

એવમુક્ત્વા સમુત્થાય યોગં ભાનુર્દિદૃક્ષયા । તામપશ્યત્ત્વસૌ સાશ્વી ઉત્તરેષુ કુરુષ્વથ ।। ૨૦.

આ રીતે કહીને ભાનુ યોગબળથી છાયાને જોવાનો પ્રયાસ કરવા ઊભા થયા, પણ એ દેખાઈ નહીં, કારણ કે એ ઘોડાની રૂપે ઉત્તર કુરુઓમાં હતી.

તતોઽશ્વરૂપં કૃત્વા સ ગત્વા તત્રોત્તરાન્ કુરૂન્ । પ્રાજાપત્યેન માર્ગેણ યુયોજાત્માનમાત્મના ।। ૨૦.

પછી એ પણ ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરીને ઉત્તર કુરુઓમાં ગયો અને પ્રજાપતિઓના માર્ગે પોતે પોતાને જોડ્યા.

તસ્યાં ત્વાષ્ટ્ર્યામશ્વરૂપ્યાં માર્ત્તણ્ડસ્તીવ્રતેજસઃ । બીજં નિર્વાપયામાસ તજ્જ્વલન્તં દ્વિધાઽપતત્ ।। ૨૦.

ત્યારે ત્વષ્ટ્રીની ઘોડા રૂપવાળી દેહમાં તેજસ્વી માર્દંડે પોતાનું બીજ છોડ્યું; એ જ્વલંત બીજ બે ભાગમાં પડી ગયું.

તત્ર પ્રાણસ્ત્વપાનશ્ચ યોનૌ ચાત્મજિતૌ પુરા । વરદાનેન ચ પુનર્મૂર્ત્તિમન્તૌ બભૂવતુઃ ।। ૨૦.

ત્યાં, અગાઉ આત્મજિત બનેલા પ્રાણ અને અપાન, દેવતાની કૃપાથી ફરીથી દેહધારી થયા.

તૌ ત્વાષ્ટ્ર્યામશ્વરૂપિણ્યાં જાતૌ યેન નરોત્તમૌ । તતસ્તાવશ્વિનૌ દેવૌ કીર્ત્ત્યેતે રવિનન્દનૌ ।। ૨૦.

એ બંને ત્વષ્ટ્રીની ઘોડા રૂપમાંથી જન્મ્યા અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ બન્યા; તેથી એ બંને દેવતાઓને અશ્વિનીકુમાર કહે છે, જે રવિના પુત્ર છે.

પ્રજાપતિઃ સ્વયં ભાનુસ્ત્વાષ્ટ્રી શક્તિઃ પરાપરા । તસ્યાઃ પ્રાગ્વચ્છરીરસ્થાવમૂર્ત્તૌ મૂર્તિમાશ્રિતૌ ।। ૨૦.

સૂર્ય સ્વયં પ્રજાપતિ છે, ત્વષ્ટ્રી એ પરમ શક્તિ છે, જે દેખાય અને ન દેખાય એમ છે; એના દેહમાં, પહેલાં જેમ, અમૂર્તે પણ રૂપ ધારણ કર્યું.