વરાહપુરાણમ્

વિશ્વાન્ નરાન્ હુતો યેન નયસે સદ્ગતિં પ્રભો । અતો વૈશ્વાનરો નામ તવ વાક્યં ભવિષ્યતિ ।। ૧૮.

પ્રભુ, જેનાથી સર્વ મનુષ્યો હવન દ્વારા સદ્ માર્ગે જાય છે, તેથી તારો નામ વૈશ્વાનર રહેશે.

દ્રવિણં બલમિત્યુક્તં ધનં ચ દ્રવિણં યતઃ । દદાતિ તદ્ ભવાનેવ દ્રવિણોદાસ્તતોઽભવત્ ।। ૧૮.

ધનને બળ કહેવાય છે અને તેને દ્રવિણ પણ કહે છે; કારણ કે તું એ આપે છે, તેથી તું દ્રવિણોદા તરીકે ઓળખાશે.

તનું પાસ્યતનું પાસિ યેન ત્વં સર્વદા વિભો । તતસ્તનૂનપાન્નામ તવ વત્સ ભવિષ્યતિ ।। ૧૮.

હે મહાન, તું હંમેશા શરીર અને સૂક્ષ્મ શરીરનું રક્ષણ કરે છે; તેથી, વત્સ, તું તનૂનપાત નામે ઓળખાશે.

ભવાન્ જાતાનિ વૈ વેદ અજાતાનિ ચ યેન વૈ । અતસ્તે નામ ભવતુ જાતવેદા ઇતિ પ્રભો ।। ૧૮.

તને જન્મેલા અને અજન્મા બધાંનું જ્ઞાન છે; તેથી, પ્રભુ, તારો નામ જાતવેદા રહેશે.

નારાઃ સામાન્યતઃ પુંસો વિશેષેણ દ્વિજાતયઃ । તે શંસન્તિ યતસ્ત્વાં તુ નારાશંસસ્તતો ભવ ।। ૧૮.

પાણી સામાન્ય રીતે બધા માટે છે, પણ ખાસ કરીને દ્વિજાતિઓ માટે; તેઓ તારી સ્તુતિ કરે છે, તેથી તું નારાશંસ કહેવાશે.

અગસ્ તિરોભવેન્નિત્યં નિઃશબ્દો નિશ્ચયાત્મકઃ । અગસ્ત્વં સર્વગત્વાચ્ચ તેનાગ્નિસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૧૮.

'અગસ' એ હંમેશા છુપાયેલું, મૌન અને નિશ્ચિત સ્વરૂપ ધરાવતું છે; તું સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેથી તારો નામ અગ્નિ રહેશે.

ધ્મા પ્રપૂરણશબ્દો ય ઇધ્મા નામ પ્રકીર્ત્યતે । પૂરિતસ્યાગતિર્યેન તેનેધ્મસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૧૮.

'ધ્મા' એ ફૂંકવાનો અવાજ છે અને લાકડાને ઇધ્મા કહે છે; જ્યારે લાકડું સળગે ત્યારે તું આવે છે, તેથી તું ઇધ્મા તરીકે ઓળખાશે.

યાજ્યાન્યેતાનિ નામાનિ તવ પુત્ર મહામખે । યજન્તસ્ત્વાં નરાઃ કામૈસ્તર્પયિષ્યન્ત્યસંશયમ્ ।। ૧૮.

મહાયજ્ઞમાં આ બધા તારા નામો છે, વત્સ; મનુષ્યો ઇચ્છિત ફળ માટે તારી ઉપાસના કરશે અને નિશ્ચયે તને તૃપ્ત કરશે.

મહાતપા ઉવાચ । વિષ્ણોર્વિભૂતિમાહાત્મ્યં કથિતં તે પ્રસઙ્ગતઃ । તિથીનાં શ્રૃણુ માહાત્મ્યં કથ્યમાનં મયા નૃપ ।। ૧૯.

મહાતપાએ કહ્યું: હે રાજા, વિષ्णુની મહિમા અને મહત્તા તને સંદર્ભરૂપે કહી છે; હવે તિથિઓનું મહાત્મ્ય હું તને કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

ઇત્થંભૂતો મહાનગ્નિર્બ્રહ્મક્રોધોદ્ભવો મહાન્ । ઉવાચ દેવં બ્રહ્માણં તિથિર્મે દીયતાં વિભો । યસ્યામહં સમસ્તસ્ય જગતઃ ખ્યાતિમાપ્નુયામ્ ।। ૧૯.

આ રીતે, બ્રહ્માના ક્રોધથી જન્મેલો મહાન અગ્નિ દેવ બ્રહ્માને કહ્યું: 'હે પ્રભુ, મને એવી તિથી આપો કે જેના દ્વારા હું સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધિ મેળવો.'

બ્રહ્મોવાચ । દેવાનામથ યક્ષાણાં ગન્ધર્વાણાં ચ સત્તમ । આદૌ પ્રતિપદા યેન ત્વમુત્પન્નોઽસિ પાવક ।। ૧૯.

બ્રહ્માએ કહ્યું: દેવતાઓ, યક્ષો અને ગંધર્વોમાં, હે ઉત્તમ પાવક, તું સૌપ્રથમ પ્રતિપદા તિથીએ જન્મ્યો હતો.

ત્વત્પદાત્ પ્રતિપદં ચાન્યા સંભવિષ્યન્તિ દેવતાઃ । અતસ્તે પ્રતિપન્નામ તિથિરેષા ભવિષ્યતિ ।। ૧૯.

તમારા પગથી દરેક પગલાંએ બીજી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થશે; તેથી, આ દિવસને હવે પ્રતિપદા તરીકે ઓળખવામાં આવશે.

તસ્યાં તિથૌ હવિષ્યેણ પ્રાજાપત્યેન મૂર્તિના । હોષ્યન્તિ તેષાં પ્રીતાઃ સ્યુઃ પિતરઃ સર્વદેવતાઃ ।। ૧૯.

આ તિથિએ પ્રજાપત્ય સ્વરૂપે હવિષ્યના ભોગથી પિતૃઓ અને બધા દેવતાઓ પ્રસન્ન થઈ પૂજવામાં આવશે.

ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ મનુષ્યાઃ પશવોઽસુરાઃ । દેવાઃ સર્વે સગન્ધર્વાઃ પ્રીતાઃ સ્યુસ્તર્પિતે ત્વયિ ।। ૧૯.

માનવ, પશુ, અસુર અને બધા દેવતાઓ તથા ગંધર્વો—આ ચાર જાતિના જીવો તમને તૃપ્ત કરવાથી પ્રસન્ન થાય છે.

યશ્ચોપવાસં કુર્વીત ત્વદ્ભક્તઃ પ્રતિપદ્દિને । ક્ષીરાશનો વા વર્ત્તેત શ્રૃણુ તસ્ય ફલં મહત્ ।। ૧૯.

જે તમારી ભક્તિથી પ્રતિપદા દિવસે ઉપવાસ કરે છે અથવા માત્ર દુધ પર રહે છે, તેના માટે જે મહાન ફળ મળે છે તે હવે સાંભળો.

ચતુર્યુગાનિ ષટ્ત્રિંશત્ સ્વર્લોકેઽસૌ મહીયતે । તેજસ્વી રૂપસંપન્નો દ્રવ્યવાન્ જાયતે નરઃ ।। ૧૯.

છત્રીસ ચતુરયુગ સુધી તે સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે; એવો મનુષ્ય તેજસ્વી, સુંદર અને ધનવાન જન્મે છે.

ઇહ જન્મન્યસૌ રાજા પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે । તૂષ્ણીં બભૂવ સોપ્યગ્નિર્બ્રહ્મદત્તાશ્રયં યયૌ ।। ૧૯.

આ જ જન્મમાં તે રાજા બને છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે; એ રીતે અગ્નિ પણ મૌન રહીને બ્રહ્માએ આપેલી જગ્યા પ્રાપ્ત કરે છે.

ય ઇદં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ । અગ્નેર્જન્મ સ પાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૧૯.

જે મનુષ્ય દરરોજ વહેલી સવાર ઉઠીને અગ્નિના જન્મની આ વાર્તા સાંભળે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । એવમગ્નેઃ સમુત્પત્તિર્જાતા બ્રહ્મન્ મહાત્મનઃ । પ્રાણાપાનૌ કથં દેવાવશ્વિનૌ સંબભૂવતુઃ ।। ૨૦.

પ્રજાપાલે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, અગ્નિ મહાત્માની જન્મકથા તમે કહેલી. હવે કહો કે પ્રાણ અને અપાન રૂપે અશ્વિનીકુમારો કેવી રીતે જન્મ્યા?

મરીચિર્બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ સ્વયં બ્રહ્મા દ્વિસપ્તભિઃ । રૂપૈર્વ્યવસ્થિતસ્તેષાં મરીચિઃ શ્રેષ્ઠતામગાત્ ।। ૨૦.

મરીચિ, જે બ્રહ્માના પુત્ર છે, અને સ્વયં બ્રહ્મા, ચૌદ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા; એમાં મરીચિ સર્વોત્તમ સ્થાન પર પહોંચ્યા.

તસ્ય પુત્રો મહાતેજાઃ કશ્યપો નામ વૈ મુનિઃ । સ્વયં પ્રજાપતિઃ શ્રીમાન્ દેવતાનાં પિતાઽભવત્ ।। ૨૦.

મરીચિના પુત્ર મહાતેજસ્વી કશ્યપ મુનિ હતા; તેઓ સ્વયં પ્રજાપતિ અને દેવતાઓના પિતા બન્યા.

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ આદિત્યા દ્વાદશ પ્રભો । અદિત્યપત્યાનિ તે સર્વે આદિત્યાસ્તેન કીર્તિતાઃ ।। ૨૦.

કશ્યપના પુત્રો બાર અદિત્ય થયા, હે પ્રભુ; એ બધા અદિતિના સંતાન હોવાથી અદિત્ય કહેવાય છે.

તેષાં મધ્યે મહાતેજા માર્ત્તણ્ડો લોકવિશ્રુતઃ । નારાયણાત્મકં તેજો દ્વાદશં સંપ્રકીર્તિતમ્ ।। ૨૦.

એમાં મહાતેજસ્વી અને લોકપ્રસિદ્ધ માર્તંડ છે; બારમો અદિત્ય, જે નારાયણ સ્વરૂપ છે, એમ કહેવાય છે.

યે તે માસાસ્ત આદિત્યાઃ સ્વયં સંવત્સરો હરિઃ । એવં તે દ્વાદશાદિત્યા માર્ત્તણ્ડશ્ચ પ્રધાનવાન્ ।। ૨૦.

આ અદિત્યો પોતે જ માસ છે અને વર્ષ ભગવાન હરિ છે; એ રીતે બાર અદિત્યમાં માર્તંડ મુખ્ય છે.

તસ્ય ત્વષ્ટા દદૌ કન્યાં સંજ્ઞાં નામ મહાપ્રભામ્ । તસ્યાપત્યદ્વયં જજ્ઞે યમશ્ચ યમુના તથા ।। ૨૦.

માર્તંડને ત્વષ્ટ્રીએ પોતાની તેજસ્વી દીકરી સંજ્ઞા આપી; સંજ્ઞાથી યમ અને યમુના એમ બે સંતાન થયા.

તસ્ય તેજોઽપ્યસહતી બભૂવાશ્વી મનોજવા । સ્વાં છાયાં તત્ર સંસ્થાપ્ય સા જગમોત્તરાન્ કુરૂન્ ।। ૨૦.

સંજ્ઞા તેના પતિનું તેજ સહન ન કરી શકી, તેથી મન જેટલી ઝડપથી પોતાની છાયાને ત્યાં મૂકી, ઉત્તર કુરુઓ પાસે ગઈ.

તદ્રૂપાં તાં સવર્ણાં તુ ભેજે માર્ત્તણ્ડભાસ્કરઃ । તસ્યા અપિ દ્વયં જજ્ઞે શનિં તપતિમેવ ચ ।। ૨૦.

માર્તંડે એ છાયાને, જે સંજ્ઞા જેવી જ દેખાતી, પત્ની તરીકે સ્વીકારી; તેના પણ બે સંતાન થયા—શનિ અને તપતી.

યદા ત્વસદૃશં ભેજે પુત્રાન્ પ્રતિ નરોત્તમ । સંજ્ઞાં પ્રોવાચ ભગવાન્ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ । અસમત્વં ન કર્ત્તવ્યં સ્વેષ્વપત્યેષુ ભામિનિ ।। ૨૦.

જ્યારે સંતાનોના વિષયમાં સંજ્ઞાએ અસમાન વર્તન કર્યું, ત્યારે ભગવાને ક્રોધથી લાલ આંખે સંજ્ઞાને કહ્યું: 'તમારા પોતાના સંતાનોમાં ભેદભાવ ન કરવો, હે સુંદરિ.'

એવમુક્તા યદા સા તુ અસમત્વં વ્યરોચત । તદા યમઃ સ્વપિતરં પ્રોવાચ ભૃશદુઃખિતઃ ।। ૨૦.

આ રીતે કહેવામાં આવ્યા પછી, જ્યારે અસમાનતા સંજ્ઞાને પસંદ ન આવી, ત્યારે દુઃખી યમ પોતાના પિતાને બોલ્યો.