વરાહપુરાણમ્

પિણ્ડીભૂતં તથા સર્વં કાઠિન્યં સમપદ્યત । સેયં પૃથ્વી મહાભાગ તેષાં વૃદ્ધતરાઽભવત્ ।। ૧૮.

એ બધું જ ગાઢ બની ગયું અને કઠિનતા પામ્યું; હે મહાભાગ્યશાળી, એ પૃથ્વી એ બધામાં સૌથી વધુ વિકસિત થઈ.

ચતુર્ણાં યોગકાઠિન્યાદેકૈકગુણવૃદ્ધિતઃ । પૃથ્વી પઞ્ચગુણા જ્ઞેયા તેઽપ્યેતસ્યાં વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૮.

ચાર તત્વોનું સંયોજન અને કઠિનતા, અને દરેક ગુણની વૃદ્ધિથી, પૃથ્વી પાંચ ગુણવાળી કહેવાય છે; અને એ બધા એમાં સ્થિર છે.

સ ચ કાઠિન્યકં કુર્વન્ બ્રહ્માણ્ડં સમપદ્યત । તસ્મિન્ નારાયણો દેવશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્ભુજઃ ।। ૧૮.

અને એ જ કઠિનતા કરતા બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું; તેમાં નારાયણ ભગવાન, ચાર સ્વરૂપ અને ચાર ભુજાવાળા, પ્રગટ થયા.

પ્રાજાપત્યેન રૂપેણ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ચિન્તયન્ નાધિગચ્છેત સૃષ્ટિં લોકપિતામહઃ ।। ૧૮.

પ્રજાપતિના રૂપમાં વિવિધ જીવોની સર્જના કરવા ઈચ્છતા જગતના પિતામહે ઘણું વિચાર્યું, પણ સર્જનનો માર્ગ તેમને મળ્યો નહીં.

તતોઽસ્ય સુમહાન્ કોપો જજ્ઞે પરમદારુણઃ । તસ્માત્ કોપાત્ સહસ્ત્રાર્ચિરુત્તસ્થૌ દહનાત્મકઃ ।। ૧૮.

પછી તેમના મનમાં અત્યંત ભયાનક અને મોટો ક્રોધ ઊભો થયો; એ ક્રોધમાંથી હજારો જ્યોતીઓથી પ્રગટતી અગ્નિસ્વરૂપ જ્વાળામય શક્તિ જન્મી.

સ તં દિધક્ષુર્બ્રહ્માણં બ્રહ્મણોક્તસ્તદા નૃપ । હવ્યં કવ્યં વહસ્વેતિ તતોઽસૌ હવ્યવાહનઃ ।। ૧૮.

તે શક્તિ બ્રહ્માને દહન કરવા ઈચ્છતી હતી, ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું: 'દેવતાઓ અને પિતૃઓ માટે હોમમાં અર્પિત વસ્તુઓ લઈ જા.' તેથી એ હવ્યો વહન કરનાર બની.

બ્રહ્માણં ક્ષુધિતઃ પ્રાયાત્ કિં કરોમિ પ્રસાધિ મામ્ । સ બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચાથ ત્રિધા તૃપ્તિમવાપ્સ્યસિ ।। ૧૮.

ભૂખ્યા અવસ્થામાં એ બ્રહ્માની પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હું શું કરું? મને તૃપ્ત કરો.' ત્યારે બ્રહ્માએ ઉત્તર આપ્યો: 'તને ત્રણ રીતે તૃપ્તિ મળશે.'

દત્તાસુ દક્ષિણાસ્વાદૌ તૃપ્તિર્ભૂત્વા યતોઽમરાન્ । નયસે દક્ષિણાભાગં દક્ષિણાગ્નિસ્તતોઽભવત્ ।। ૧૮.

યજ્ઞમાં આપવામાં આવેલી દક્ષિણાથી તને તૃપ્તિ મળે છે અને તું અમરદેવતાઓનો ભાગ પહોંચાડે છે, તેથી તું દક્ષિણાગ્નિ કહેવાય છે.

આ સમન્તાદ્ધુતં કિંચિદ્ યત્ ત્રિલોકે વિભાવસો । તદ્ વહસ્વ સુરાર્થાય તતસ્ત્વં હવ્યવાહનઃ ।। ૧૮.

ત્રણે લોકમાં જ્યાં ક્યાંય પણ અગ્નિમાં જે કંઈ અર્પિત થાય છે, એ બધું તું દેવતાઓ માટે વહન કરે છે; તેથી તારો નામ હવ્યવાહન છે.

ગૃહં શરીરમિત્યુક્તં તત્પતિસ્ત્વં યતોઽધુના । અતો વૈ ગાર્હપત્યસ્ત્વં ભવ સર્વગતો વિભો ।। ૧૮.

ઘરને શરીર કહેવાય છે અને તું હવે તેનું સ્વામી છે; તેથી, સર્વવ્યાપક પ્રભુ, તું ગારહપત્ય અગ્નિ બની જા.

વિશ્વાન્ નરાન્ હુતો યેન નયસે સદ્ગતિં પ્રભો । અતો વૈશ્વાનરો નામ તવ વાક્યં ભવિષ્યતિ ।। ૧૮.

પ્રભુ, જેનાથી સર્વ મનુષ્યો હવન દ્વારા સદ્ માર્ગે જાય છે, તેથી તારો નામ વૈશ્વાનર રહેશે.

દ્રવિણં બલમિત્યુક્તં ધનં ચ દ્રવિણં યતઃ । દદાતિ તદ્ ભવાનેવ દ્રવિણોદાસ્તતોઽભવત્ ।। ૧૮.

ધનને બળ કહેવાય છે અને તેને દ્રવિણ પણ કહે છે; કારણ કે તું એ આપે છે, તેથી તું દ્રવિણોદા તરીકે ઓળખાશે.

તનું પાસ્યતનું પાસિ યેન ત્વં સર્વદા વિભો । તતસ્તનૂનપાન્નામ તવ વત્સ ભવિષ્યતિ ।। ૧૮.

હે મહાન, તું હંમેશા શરીર અને સૂક્ષ્મ શરીરનું રક્ષણ કરે છે; તેથી, વત્સ, તું તનૂનપાત નામે ઓળખાશે.

ભવાન્ જાતાનિ વૈ વેદ અજાતાનિ ચ યેન વૈ । અતસ્તે નામ ભવતુ જાતવેદા ઇતિ પ્રભો ।। ૧૮.

તને જન્મેલા અને અજન્મા બધાંનું જ્ઞાન છે; તેથી, પ્રભુ, તારો નામ જાતવેદા રહેશે.

નારાઃ સામાન્યતઃ પુંસો વિશેષેણ દ્વિજાતયઃ । તે શંસન્તિ યતસ્ત્વાં તુ નારાશંસસ્તતો ભવ ।। ૧૮.

પાણી સામાન્ય રીતે બધા માટે છે, પણ ખાસ કરીને દ્વિજાતિઓ માટે; તેઓ તારી સ્તુતિ કરે છે, તેથી તું નારાશંસ કહેવાશે.

અગસ્ તિરોભવેન્નિત્યં નિઃશબ્દો નિશ્ચયાત્મકઃ । અગસ્ત્વં સર્વગત્વાચ્ચ તેનાગ્નિસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૧૮.

'અગસ' એ હંમેશા છુપાયેલું, મૌન અને નિશ્ચિત સ્વરૂપ ધરાવતું છે; તું સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેથી તારો નામ અગ્નિ રહેશે.

ધ્મા પ્રપૂરણશબ્દો ય ઇધ્મા નામ પ્રકીર્ત્યતે । પૂરિતસ્યાગતિર્યેન તેનેધ્મસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૧૮.

'ધ્મા' એ ફૂંકવાનો અવાજ છે અને લાકડાને ઇધ્મા કહે છે; જ્યારે લાકડું સળગે ત્યારે તું આવે છે, તેથી તું ઇધ્મા તરીકે ઓળખાશે.

યાજ્યાન્યેતાનિ નામાનિ તવ પુત્ર મહામખે । યજન્તસ્ત્વાં નરાઃ કામૈસ્તર્પયિષ્યન્ત્યસંશયમ્ ।। ૧૮.

મહાયજ્ઞમાં આ બધા તારા નામો છે, વત્સ; મનુષ્યો ઇચ્છિત ફળ માટે તારી ઉપાસના કરશે અને નિશ્ચયે તને તૃપ્ત કરશે.

મહાતપા ઉવાચ । વિષ્ણોર્વિભૂતિમાહાત્મ્યં કથિતં તે પ્રસઙ્ગતઃ । તિથીનાં શ્રૃણુ માહાત્મ્યં કથ્યમાનં મયા નૃપ ।। ૧૯.

મહાતપાએ કહ્યું: હે રાજા, વિષ्णુની મહિમા અને મહત્તા તને સંદર્ભરૂપે કહી છે; હવે તિથિઓનું મહાત્મ્ય હું તને કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

ઇત્થંભૂતો મહાનગ્નિર્બ્રહ્મક્રોધોદ્ભવો મહાન્ । ઉવાચ દેવં બ્રહ્માણં તિથિર્મે દીયતાં વિભો । યસ્યામહં સમસ્તસ્ય જગતઃ ખ્યાતિમાપ્નુયામ્ ।। ૧૯.

આ રીતે, બ્રહ્માના ક્રોધથી જન્મેલો મહાન અગ્નિ દેવ બ્રહ્માને કહ્યું: 'હે પ્રભુ, મને એવી તિથી આપો કે જેના દ્વારા હું સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધિ મેળવો.'

બ્રહ્મોવાચ । દેવાનામથ યક્ષાણાં ગન્ધર્વાણાં ચ સત્તમ । આદૌ પ્રતિપદા યેન ત્વમુત્પન્નોઽસિ પાવક ।। ૧૯.

બ્રહ્માએ કહ્યું: દેવતાઓ, યક્ષો અને ગંધર્વોમાં, હે ઉત્તમ પાવક, તું સૌપ્રથમ પ્રતિપદા તિથીએ જન્મ્યો હતો.

ત્વત્પદાત્ પ્રતિપદં ચાન્યા સંભવિષ્યન્તિ દેવતાઃ । અતસ્તે પ્રતિપન્નામ તિથિરેષા ભવિષ્યતિ ।। ૧૯.

તમારા પગથી દરેક પગલાંએ બીજી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થશે; તેથી, આ દિવસને હવે પ્રતિપદા તરીકે ઓળખવામાં આવશે.

તસ્યાં તિથૌ હવિષ્યેણ પ્રાજાપત્યેન મૂર્તિના । હોષ્યન્તિ તેષાં પ્રીતાઃ સ્યુઃ પિતરઃ સર્વદેવતાઃ ।। ૧૯.

આ તિથિએ પ્રજાપત્ય સ્વરૂપે હવિષ્યના ભોગથી પિતૃઓ અને બધા દેવતાઓ પ્રસન્ન થઈ પૂજવામાં આવશે.

ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ મનુષ્યાઃ પશવોઽસુરાઃ । દેવાઃ સર્વે સગન્ધર્વાઃ પ્રીતાઃ સ્યુસ્તર્પિતે ત્વયિ ।। ૧૯.

માનવ, પશુ, અસુર અને બધા દેવતાઓ તથા ગંધર્વો—આ ચાર જાતિના જીવો તમને તૃપ્ત કરવાથી પ્રસન્ન થાય છે.

યશ્ચોપવાસં કુર્વીત ત્વદ્ભક્તઃ પ્રતિપદ્દિને । ક્ષીરાશનો વા વર્ત્તેત શ્રૃણુ તસ્ય ફલં મહત્ ।। ૧૯.

જે તમારી ભક્તિથી પ્રતિપદા દિવસે ઉપવાસ કરે છે અથવા માત્ર દુધ પર રહે છે, તેના માટે જે મહાન ફળ મળે છે તે હવે સાંભળો.

ચતુર્યુગાનિ ષટ્ત્રિંશત્ સ્વર્લોકેઽસૌ મહીયતે । તેજસ્વી રૂપસંપન્નો દ્રવ્યવાન્ જાયતે નરઃ ।। ૧૯.

છત્રીસ ચતુરયુગ સુધી તે સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે; એવો મનુષ્ય તેજસ્વી, સુંદર અને ધનવાન જન્મે છે.

ઇહ જન્મન્યસૌ રાજા પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે । તૂષ્ણીં બભૂવ સોપ્યગ્નિર્બ્રહ્મદત્તાશ્રયં યયૌ ।। ૧૯.

આ જ જન્મમાં તે રાજા બને છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે; એ રીતે અગ્નિ પણ મૌન રહીને બ્રહ્માએ આપેલી જગ્યા પ્રાપ્ત કરે છે.

ય ઇદં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ । અગ્નેર્જન્મ સ પાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૧૯.

જે મનુષ્ય દરરોજ વહેલી સવાર ઉઠીને અગ્નિના જન્મની આ વાર્તા સાંભળે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । એવમગ્નેઃ સમુત્પત્તિર્જાતા બ્રહ્મન્ મહાત્મનઃ । પ્રાણાપાનૌ કથં દેવાવશ્વિનૌ સંબભૂવતુઃ ।। ૨૦.

પ્રજાપાલે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, અગ્નિ મહાત્માની જન્મકથા તમે કહેલી. હવે કહો કે પ્રાણ અને અપાન રૂપે અશ્વિનીકુમારો કેવી રીતે જન્મ્યા?