વરાહપુરાણમ્

એવં પ્રભાવો દેવોઽસૌ વેદવેદ્યો જનાર્દનઃ । કથિતો નૃપતે તુભ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૧૭.

હે રાજા, એ જ જનાર્દન ભગવાન, જેને વેદો દ્વારા ઓળખી શકાય છે, એનો પ્રભાવ તને કહ્યો. હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

thumb|પઞ્ચમહાભૂતાઃ પ્રજાપાલ ઉવાચ । કથમગ્નેઃ સમુત્પત્તિરશ્વિનોર્વા મહામુને । ગૌર્યા ગણપતેર્વાઽપિ નાગાનાં વા ગુહસ્ય ચ ।। ૧૮.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: હે મહામુની, અગ્નિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? અશ્વિનીકુમારો કે ગૌરી અને ગણપતિ, નાગો કે ગુહા—એ બધાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?

આદિત્યચન્દ્રમાતૄણાં દુર્ગાયા વા દિશાં તથા । ધનદસ્ય ચ વિષ્ણોર્વા ધર્મસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૧૮.

આદિત્યો, માતાઓ, દુર્ગા, દિશાઓ, ધનદેવ, વિષ્ણુ, ધર્મ અને પરમેશ્વર—એ બધાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?

શમ્ભોર્વાપિ પિતૄણાં ચ તથા ચન્દ્રમસો મુને । શરીરદેવતા હ્યેતાઃ કથં મૂર્ત્તિત્વમાગતાઃ ।। ૧૮.

શંભુ, પિતૃઓ અને ચંદ્રમાની પણ, હે મુની, કેવી રીતે શરીરધારી દેવતાઓ તરીકે પ્રગટ્તિ થઈ?

કિં ચ તાસાં મુને ભોજ્યં કા વા સંજ્ઞા તિથિશ્ચ કા । યસ્યાં યષ્ટાસ્ત્વમી પુંસાં ફલં યચ્છન્ત્યનામયમ્ । એતન્મે સરહસ્યં તુ મુને ત્વં વક્તુમર્હસિ ।। ૧૮.

અને, હે મુની, એમનું ભોજન શું છે? એમના નામ શું છે? કઈ તિથિ છે? કઈ તિથિએ, જ્યારે મનુષ્યો એમની પૂજા કરે છે, ત્યારે તેઓ નિરોગી ફળ આપે છે? આ બધું રહસ્ય તું મને સંપૂર્ણ રીતે કહેજે.

મહાતપા ઉવાચ । યોગસાધ્યઃ સ્વરૂપેણ આત્મા નારાયણાત્મકઃ । સર્વજ્ઞઃ ક્રીડતસ્તસ્ય ભોગેચ્છા ચાત્મનાત્મનિ । ક્ષોભિતેઽભૂન્મહાભૂતે એતચ્છબ્દં તદદ્ભુતમ્ ।। ૧૮.

મહાતપાએ કહ્યું: આત્મા, જે યોગ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે અને જે નારાયણમય છે, એ સર્વજ્ઞ છે. જ્યારે એ રમતમાં લીન હતો, ત્યારે એને પોતાના અંદર ભોગની ઈચ્છા જાગી. એ મહાન તત્વમાં કંપન થતાં, એક અદ્ભુત ધ્વનિ થયો.

તમપ્યપ્રીતિમત્તોયં વિકારં સમરોચયત્ । વિકુર્વતસ્તસ્ય તદા મહાનગ્નિઃ સમુત્થિતઃ । કોટિજ્વાલાપરીવારઃ શબ્દવાન્ દહનાત્મકઃ ।। ૧૮.

પછી, જ્યારે એ જળ અસંતોષથી હલનચલન થયું, ત્યારે પરિવર્તન થયું. એ પરિવર્તન દરમ્યાન, મહાન અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, જે કરોડો જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો હતો, ધ્વનિ કરતો અને દહન સ્વરૂપ ધરાવતો હતો.

અસાવપ્યતિતેજસ્વી વિકારં સમરોચયત્ । વિકુર્વતો બભૌ વહ્નેર્વાયુઃ પરમદારુણઃ । તસ્માદપિ વિકારસ્થાદાકાશં સમપદ્યત ।। ૧૮.

એ અત્યંત તેજસ્વી અગ્નિએ પણ પરિવર્તન અનુભવ્યો. એ પરિવર્તનથી અગ્નિમાંથી ભયાનક વાયુ ઉત્પન્ન થયો; અને એ પરિવર્તિત વાયુમાંથી આકાશ પ્રગટ્યું.

તચ્છબ્દલક્ષણં વ્યોમ સ ચ વાયુઃ પ્રતાપવાન્ । તચ્ચ તેજોઽમ્ભસા યુક્તં શ્લિષ્ટમન્યોન્યતસ્તદા ।। ૧૮.

એ આકાશ, જે ધ્વનિથી ઓળખાય છે, અને એ શક્તિશાળી વાયુ, અને એ અગ્નિ, જે જળ સાથે જોડાયેલો હતો—એ બધાં એકબીજામાં ભળી ગયા.

તેજસા શોષિતં તોયં વાયુના ઉગ્રગામિના । બાધિતેન તથા વ્યોમ્ના માર્ગે દત્તે તુ તત્ક્ષણાત્ ।। ૧૮.

એ જળ, અગ્નિથી સુકાઈ ગયું, અને ઉગ્ર વાયુએ ધકેલાયું, અને આકાશે પણ દબાણ કર્યું, ત્યારે તરત જ એક માર્ગ બન્યો.

પિણ્ડીભૂતં તથા સર્વં કાઠિન્યં સમપદ્યત । સેયં પૃથ્વી મહાભાગ તેષાં વૃદ્ધતરાઽભવત્ ।। ૧૮.

એ બધું જ ગાઢ બની ગયું અને કઠિનતા પામ્યું; હે મહાભાગ્યશાળી, એ પૃથ્વી એ બધામાં સૌથી વધુ વિકસિત થઈ.

ચતુર્ણાં યોગકાઠિન્યાદેકૈકગુણવૃદ્ધિતઃ । પૃથ્વી પઞ્ચગુણા જ્ઞેયા તેઽપ્યેતસ્યાં વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૮.

ચાર તત્વોનું સંયોજન અને કઠિનતા, અને દરેક ગુણની વૃદ્ધિથી, પૃથ્વી પાંચ ગુણવાળી કહેવાય છે; અને એ બધા એમાં સ્થિર છે.

સ ચ કાઠિન્યકં કુર્વન્ બ્રહ્માણ્ડં સમપદ્યત । તસ્મિન્ નારાયણો દેવશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્ભુજઃ ।। ૧૮.

અને એ જ કઠિનતા કરતા બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું; તેમાં નારાયણ ભગવાન, ચાર સ્વરૂપ અને ચાર ભુજાવાળા, પ્રગટ થયા.

પ્રાજાપત્યેન રૂપેણ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ચિન્તયન્ નાધિગચ્છેત સૃષ્ટિં લોકપિતામહઃ ।। ૧૮.

પ્રજાપતિના રૂપમાં વિવિધ જીવોની સર્જના કરવા ઈચ્છતા જગતના પિતામહે ઘણું વિચાર્યું, પણ સર્જનનો માર્ગ તેમને મળ્યો નહીં.

તતોઽસ્ય સુમહાન્ કોપો જજ્ઞે પરમદારુણઃ । તસ્માત્ કોપાત્ સહસ્ત્રાર્ચિરુત્તસ્થૌ દહનાત્મકઃ ।। ૧૮.

પછી તેમના મનમાં અત્યંત ભયાનક અને મોટો ક્રોધ ઊભો થયો; એ ક્રોધમાંથી હજારો જ્યોતીઓથી પ્રગટતી અગ્નિસ્વરૂપ જ્વાળામય શક્તિ જન્મી.

સ તં દિધક્ષુર્બ્રહ્માણં બ્રહ્મણોક્તસ્તદા નૃપ । હવ્યં કવ્યં વહસ્વેતિ તતોઽસૌ હવ્યવાહનઃ ।। ૧૮.

તે શક્તિ બ્રહ્માને દહન કરવા ઈચ્છતી હતી, ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું: 'દેવતાઓ અને પિતૃઓ માટે હોમમાં અર્પિત વસ્તુઓ લઈ જા.' તેથી એ હવ્યો વહન કરનાર બની.

બ્રહ્માણં ક્ષુધિતઃ પ્રાયાત્ કિં કરોમિ પ્રસાધિ મામ્ । સ બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચાથ ત્રિધા તૃપ્તિમવાપ્સ્યસિ ।। ૧૮.

ભૂખ્યા અવસ્થામાં એ બ્રહ્માની પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હું શું કરું? મને તૃપ્ત કરો.' ત્યારે બ્રહ્માએ ઉત્તર આપ્યો: 'તને ત્રણ રીતે તૃપ્તિ મળશે.'

દત્તાસુ દક્ષિણાસ્વાદૌ તૃપ્તિર્ભૂત્વા યતોઽમરાન્ । નયસે દક્ષિણાભાગં દક્ષિણાગ્નિસ્તતોઽભવત્ ।। ૧૮.

યજ્ઞમાં આપવામાં આવેલી દક્ષિણાથી તને તૃપ્તિ મળે છે અને તું અમરદેવતાઓનો ભાગ પહોંચાડે છે, તેથી તું દક્ષિણાગ્નિ કહેવાય છે.

આ સમન્તાદ્ધુતં કિંચિદ્ યત્ ત્રિલોકે વિભાવસો । તદ્ વહસ્વ સુરાર્થાય તતસ્ત્વં હવ્યવાહનઃ ।। ૧૮.

ત્રણે લોકમાં જ્યાં ક્યાંય પણ અગ્નિમાં જે કંઈ અર્પિત થાય છે, એ બધું તું દેવતાઓ માટે વહન કરે છે; તેથી તારો નામ હવ્યવાહન છે.

ગૃહં શરીરમિત્યુક્તં તત્પતિસ્ત્વં યતોઽધુના । અતો વૈ ગાર્હપત્યસ્ત્વં ભવ સર્વગતો વિભો ।। ૧૮.

ઘરને શરીર કહેવાય છે અને તું હવે તેનું સ્વામી છે; તેથી, સર્વવ્યાપક પ્રભુ, તું ગારહપત્ય અગ્નિ બની જા.

વિશ્વાન્ નરાન્ હુતો યેન નયસે સદ્ગતિં પ્રભો । અતો વૈશ્વાનરો નામ તવ વાક્યં ભવિષ્યતિ ।। ૧૮.

પ્રભુ, જેનાથી સર્વ મનુષ્યો હવન દ્વારા સદ્ માર્ગે જાય છે, તેથી તારો નામ વૈશ્વાનર રહેશે.

દ્રવિણં બલમિત્યુક્તં ધનં ચ દ્રવિણં યતઃ । દદાતિ તદ્ ભવાનેવ દ્રવિણોદાસ્તતોઽભવત્ ।। ૧૮.

ધનને બળ કહેવાય છે અને તેને દ્રવિણ પણ કહે છે; કારણ કે તું એ આપે છે, તેથી તું દ્રવિણોદા તરીકે ઓળખાશે.

તનું પાસ્યતનું પાસિ યેન ત્વં સર્વદા વિભો । તતસ્તનૂનપાન્નામ તવ વત્સ ભવિષ્યતિ ।। ૧૮.

હે મહાન, તું હંમેશા શરીર અને સૂક્ષ્મ શરીરનું રક્ષણ કરે છે; તેથી, વત્સ, તું તનૂનપાત નામે ઓળખાશે.

ભવાન્ જાતાનિ વૈ વેદ અજાતાનિ ચ યેન વૈ । અતસ્તે નામ ભવતુ જાતવેદા ઇતિ પ્રભો ।। ૧૮.

તને જન્મેલા અને અજન્મા બધાંનું જ્ઞાન છે; તેથી, પ્રભુ, તારો નામ જાતવેદા રહેશે.

નારાઃ સામાન્યતઃ પુંસો વિશેષેણ દ્વિજાતયઃ । તે શંસન્તિ યતસ્ત્વાં તુ નારાશંસસ્તતો ભવ ।। ૧૮.

પાણી સામાન્ય રીતે બધા માટે છે, પણ ખાસ કરીને દ્વિજાતિઓ માટે; તેઓ તારી સ્તુતિ કરે છે, તેથી તું નારાશંસ કહેવાશે.

અગસ્ તિરોભવેન્નિત્યં નિઃશબ્દો નિશ્ચયાત્મકઃ । અગસ્ત્વં સર્વગત્વાચ્ચ તેનાગ્નિસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૧૮.

'અગસ' એ હંમેશા છુપાયેલું, મૌન અને નિશ્ચિત સ્વરૂપ ધરાવતું છે; તું સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેથી તારો નામ અગ્નિ રહેશે.

ધ્મા પ્રપૂરણશબ્દો ય ઇધ્મા નામ પ્રકીર્ત્યતે । પૂરિતસ્યાગતિર્યેન તેનેધ્મસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૧૮.

'ધ્મા' એ ફૂંકવાનો અવાજ છે અને લાકડાને ઇધ્મા કહે છે; જ્યારે લાકડું સળગે ત્યારે તું આવે છે, તેથી તું ઇધ્મા તરીકે ઓળખાશે.

યાજ્યાન્યેતાનિ નામાનિ તવ પુત્ર મહામખે । યજન્તસ્ત્વાં નરાઃ કામૈસ્તર્પયિષ્યન્ત્યસંશયમ્ ।। ૧૮.

મહાયજ્ઞમાં આ બધા તારા નામો છે, વત્સ; મનુષ્યો ઇચ્છિત ફળ માટે તારી ઉપાસના કરશે અને નિશ્ચયે તને તૃપ્ત કરશે.

મહાતપા ઉવાચ । વિષ્ણોર્વિભૂતિમાહાત્મ્યં કથિતં તે પ્રસઙ્ગતઃ । તિથીનાં શ્રૃણુ માહાત્મ્યં કથ્યમાનં મયા નૃપ ।। ૧૯.

મહાતપાએ કહ્યું: હે રાજા, વિષ्णુની મહિમા અને મહત્તા તને સંદર્ભરૂપે કહી છે; હવે તિથિઓનું મહાત્મ્ય હું તને કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.