વરાહપુરાણમ્

એવં વ્યવસ્થિતે સોમે ષોડશાત્મન્યથાક્ષરે । પ્રાગ્વત્ તત્ર ગુણોપેતં ક્ષેત્રમુત્થાય બભ્રમ ।। ૧૭.

એ રીતે, જ્યારે સોમ, જેમાં સોળ ભાગ છે, અવિનાશી સ્થાને સ્થિર થયો, ત્યારે પહેલાંની જેમ ગુણોથી ભરેલું તે શરીર ઉઠી ને ફરવા લાગ્યું.

પ્રાગવસ્થં શરીરં તુ દૃષ્ટ્વા સર્વજ્ઞપાલિતમ્ । તાઃ ક્ષેત્રદેવતાઃ સર્વા વૈલક્ષં ભાવમાશ્રિતાઃ ।। ૧૭.

પહેલાં જેવું શરીર હતું એ જોતાં, સર્વજ્ઞ દ્વારા રક્ષિત, ત્યારે એ બધા શરીરના દેવતાઓ વિમુખ અને નિર્લિપ્ત થઈ ગયા.

તમેવં તુષ્ટુવુઃ સર્વાસ્તં દેવં પરમેશ્વરમ્ । સ્વસ્થાનમીયિષુઃ સર્વાસ્તદા નૃપતિસત્તમ ।। ૧૭.

પછી એ બધા એ પરમેશ્વર દેવની સ્તુતિ કરી અને પછી પોતપોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.

ત્વમગ્નિસ્ત્વં તથા પ્રાણસ્ત્વમપાનઃ સરસ્વતી । ત્વમાકાશં ધનાધ્યક્ષસ્ત્વં શરીરસ્ય ધાતવઃ ।। ૧૭.

તમે અગ્નિ છો, તમે પ્રાણ છો, તમે અપાન છો, તમે સરસ્વતી છો; તમે આકાશ છો, ધનની રક્ષા કરનાર છો, તમે શરીરના તત્વો છો.

અહંકારો ભવાન્ દેવ ત્વમાદિત્યોઽષ્ટકો ગણઃ । ત્વં માયા પૃથિવી દુર્ગા ત્વં દિશસ્ત્વં મરુત્પતિઃ ।। ૧૭.

હે દેવ, તમે અહંકાર છો, તમે સૂર્ય છો, આઠ દેવતાઓનો સમૂહ છો; તમે માયા છો, પૃથ્વી છો, દુર્ગા છો, દિશાઓ છો, પવનના સ્વામી છો.

ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં તથા ધર્મસ્ત્વં જિષ્ણુસ્ત્વં પરાજિતઃ । અક્ષરાર્થસ્વરૂપેણ પરમેશ્વરસંજ્ઞિતઃ ।। ૧૭.

તમે વિષ્ણુ છો, તમે ધર્મ છો, તમે વિજયી છો, તમે અપરાજિત છો; અવિનાશીનું અર્થરૂપ બનીને, તમે પરમેશ્વર તરીકે ઓળખાતા છો.

અસ્માભિરપયાતૈસ્તુ કથમેતદ્ભવિષ્યતિ । એવમત્ર શરીરં તુ ત્યક્તમસ્માભિરેવ ચ ।। ૧૭.

અમારા વિના, હવે આ શું થશે? આમ, આ શરીર અમારે ત્યજી દીધું છે.

તત્ પરં ભવતા દેવ તદવસ્થં પ્રપાલ્યતે । સ્થાનભઙ્ગો ન નઃ કાર્યઃ સ્વયં સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતે ।। ૧૭.

હે દેવ, એ પરમ અવસ્થા તમારે જ સંભાળવામાં આવે છે; અમારે અહીં કોઈ અવ્યવસ્થા કરવી જોઈએ નહીં, કેમ કે તમે જ, હે સર્જનહાર, આ બધું સ્થાપ્યું છે.

એવં સ્તુતસ્તતો દેવસ્તેષાં તોષં પરં યયૌ । ઉવાચ ચૈતાન્ ક્રીડાર્થં ભવન્તોત્પાદિતા મયા ।। ૧૭.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં દેવ ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું: 'રમણ માટે મેં તમને સર્જ્યા છે.'

કૃતકૃત્યસ્ય મે કિં નુ ભવદ્ભિર્વિપ્રયોજનમ્ । તથાપિ દદ્મિ વો રૂપે દ્વે દ્વે પ્રત્યેકશોઽધુના ।। ૧૭.

મારે જે કરવું હતું તે થઈ ગયું છે, તો હવે તમારો મારો શું વિયોગ? છતાં, હવે હું દરેકને બે-બે રૂપ આપું છું.

ભૂતકાર્યેષ્વમૂર્તેન દેવલોકે તુ મૂર્તિના । તિષ્ઠધ્વમપિ કાલાન્તે લયં ત્વાવિશત દ્રુતમ્ ।। ૧૭.

ભૂતપ્રાણીઓના કાર્યોમાં, નિરૂપરૂપ રહો; દેવલોકમાં, રૂપ સાથે રહો. અને સમયના અંતે, ઝડપથી લયમાં પ્રવેશો.

શરીરાણિ પુનર્નૈવં કર્ત્તવ્યોઽહમિતિ ક્વચિત્ । મૂર્ત્તીનાં ચ તથા તુભ્યં દદ્મિ નામાનિ વોઽધુના ।। ૧૭.

હવે પછી, હું ફરીથી કયારેય શરીર બનાવવાનો નથી; અને હવે હું તમને તમારી મૂર્તિઓ માટે નામ પણ આપું છું.

અગ્નેર્વૈશ્વાનરો નામ પ્રાણાપાનૌ તથાશ્વિનૌ । ભવિષ્યતિ તથા ગૌરી હિમશૈલસુતા તથા ।। ૧૭.

અગ્નિનું નામ વૈશ્વાનર થશે; પ્રાણ અને અપાન એ અશ્વિનીકુમારો હશે; ગૌરી અને હિમપર્વતની પુત્રી પણ એમ જ ઓળખાશે.

પૃથિવ્યાદિગણસ્ત્વેષ ગજવક્ત્રો ભવિષ્યતિ । શરીરધાતવશ્ચેમે નાનાભૂતાનિ એવ તુ । અહંકારસ્તથા સ્કન્દઃ કાર્ત્તિકેયો ભવિષ્યતિ ।। ૧૭.

પૃથ્વીથી શરૂ થતો આ સમૂહ ગજવક્ત્ર બનશે; આ શરીરના તત્વો વિવિધ જીવરૂપે રહેશે; અને અહંકાર સ્કંદ, એટલે કાર્તિકેય, બનશે.

ભાનુશ્ચાદિત્યરૂપોઽસૌ મૂર્ત્તામૂર્ત્ત ચ ચક્ષુષી । કામાદ્યોઽયં ગણો ભૂયો માતૃરૂપો ભવિષ્યતિ ।। ૧૭.

ભાનુ, એટલે સૂર્ય, રૂપ અને નિરૂપરૂપ બંને રીતે આંખરૂપ રહેશે; અને કામથી શરૂ થતો આ સમૂહ ફરીથી માતૃરૂપે પ્રગટશે.

શરીરમાયા દુર્ગૈષા કારણાન્તે ભવિષ્યતિ । દશ કન્યા ભવિષ્યન્તિ કાષ્ઠાસ્ત્વેતાસ્તુ વારુણાઃ ।। ૧૭.

આ શરીર માયાથી બનેલું છે અને એ દુર્ગમ કિલ્લા જેવું છે; વિશ્વના અંતે પણ એ ટકી રહેશે. દસ કન્યાઓ થશે, અને એ બધાં રૂપો વરુણના જ સ્વરૂપ છે.

અયં વાયુર્ધનેશસ્તુ કારણાન્તે ભવિષ્યતિ । અયં મનો વિષ્ણુનામા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૧૭.

આ વાયુ છે, અને એ ધનનો સ્વામી પણ છે; વિશ્વના અંતે એ પણ રહેશે. આ મન છે, જેને વિષ્ણુ કહે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ધર્મોઽપિ યમનામા ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । મહત્તત્ત્વં ચ ભગવાન્ મહાદેવો ભવિષ્યતિ ।। ૧૭.

ધર્મ પણ યમ નામે ઓળખાશે, એમાં પણ કોઈ શંકા નથી. મહત્તત્વ, એટલે મહાન તત્વ, એ મહાદેવ સ્વરૂપે પ્રગટ થશે.

ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પિતરો ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ । અયં સોમઃ સ્વયં ભૂત્વા યામિત્રં સર્વદામરાઃ ।। ૧૭.

ઇન્દ્રિયોના વિષયો, એ બધા પિતૃરૂપે જાણીતા થશે, એમાં શંકા નથી. આ સોમ, પોતે સ્વરૂપ ધારણ કરીને, સદા બધા અમર દેવતાઓનો સાથી રહેશે.

એવં વેદાન્તપુરુષઃ પ્રોક્તો નારાયણાત્મકઃ । સ્વસ્થાને દેવતાઃ સર્વા દેવસ્તુ વિરરામ હ ।। ૧૭.

આ રીતે, જે પુરુષ વેદાંતમાં વર્ણવાયો છે, જે નારાયણમય છે, એનું વર્ણન થયું. બધા દેવતાઓ પોતાના સ્થાન પર સ્થિર રહ્યા અને ભગવાને વિશ્રામ લીધો.

એવં પ્રભાવો દેવોઽસૌ વેદવેદ્યો જનાર્દનઃ । કથિતો નૃપતે તુભ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૧૭.

હે રાજા, એ જ જનાર્દન ભગવાન, જેને વેદો દ્વારા ઓળખી શકાય છે, એનો પ્રભાવ તને કહ્યો. હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

thumb|પઞ્ચમહાભૂતાઃ પ્રજાપાલ ઉવાચ । કથમગ્નેઃ સમુત્પત્તિરશ્વિનોર્વા મહામુને । ગૌર્યા ગણપતેર્વાઽપિ નાગાનાં વા ગુહસ્ય ચ ।। ૧૮.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: હે મહામુની, અગ્નિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? અશ્વિનીકુમારો કે ગૌરી અને ગણપતિ, નાગો કે ગુહા—એ બધાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?

આદિત્યચન્દ્રમાતૄણાં દુર્ગાયા વા દિશાં તથા । ધનદસ્ય ચ વિષ્ણોર્વા ધર્મસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૧૮.

આદિત્યો, માતાઓ, દુર્ગા, દિશાઓ, ધનદેવ, વિષ્ણુ, ધર્મ અને પરમેશ્વર—એ બધાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?

શમ્ભોર્વાપિ પિતૄણાં ચ તથા ચન્દ્રમસો મુને । શરીરદેવતા હ્યેતાઃ કથં મૂર્ત્તિત્વમાગતાઃ ।। ૧૮.

શંભુ, પિતૃઓ અને ચંદ્રમાની પણ, હે મુની, કેવી રીતે શરીરધારી દેવતાઓ તરીકે પ્રગટ્તિ થઈ?

કિં ચ તાસાં મુને ભોજ્યં કા વા સંજ્ઞા તિથિશ્ચ કા । યસ્યાં યષ્ટાસ્ત્વમી પુંસાં ફલં યચ્છન્ત્યનામયમ્ । એતન્મે સરહસ્યં તુ મુને ત્વં વક્તુમર્હસિ ।। ૧૮.

અને, હે મુની, એમનું ભોજન શું છે? એમના નામ શું છે? કઈ તિથિ છે? કઈ તિથિએ, જ્યારે મનુષ્યો એમની પૂજા કરે છે, ત્યારે તેઓ નિરોગી ફળ આપે છે? આ બધું રહસ્ય તું મને સંપૂર્ણ રીતે કહેજે.

મહાતપા ઉવાચ । યોગસાધ્યઃ સ્વરૂપેણ આત્મા નારાયણાત્મકઃ । સર્વજ્ઞઃ ક્રીડતસ્તસ્ય ભોગેચ્છા ચાત્મનાત્મનિ । ક્ષોભિતેઽભૂન્મહાભૂતે એતચ્છબ્દં તદદ્ભુતમ્ ।। ૧૮.

મહાતપાએ કહ્યું: આત્મા, જે યોગ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે અને જે નારાયણમય છે, એ સર્વજ્ઞ છે. જ્યારે એ રમતમાં લીન હતો, ત્યારે એને પોતાના અંદર ભોગની ઈચ્છા જાગી. એ મહાન તત્વમાં કંપન થતાં, એક અદ્ભુત ધ્વનિ થયો.

તમપ્યપ્રીતિમત્તોયં વિકારં સમરોચયત્ । વિકુર્વતસ્તસ્ય તદા મહાનગ્નિઃ સમુત્થિતઃ । કોટિજ્વાલાપરીવારઃ શબ્દવાન્ દહનાત્મકઃ ।। ૧૮.

પછી, જ્યારે એ જળ અસંતોષથી હલનચલન થયું, ત્યારે પરિવર્તન થયું. એ પરિવર્તન દરમ્યાન, મહાન અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, જે કરોડો જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો હતો, ધ્વનિ કરતો અને દહન સ્વરૂપ ધરાવતો હતો.

અસાવપ્યતિતેજસ્વી વિકારં સમરોચયત્ । વિકુર્વતો બભૌ વહ્નેર્વાયુઃ પરમદારુણઃ । તસ્માદપિ વિકારસ્થાદાકાશં સમપદ્યત ।। ૧૮.

એ અત્યંત તેજસ્વી અગ્નિએ પણ પરિવર્તન અનુભવ્યો. એ પરિવર્તનથી અગ્નિમાંથી ભયાનક વાયુ ઉત્પન્ન થયો; અને એ પરિવર્તિત વાયુમાંથી આકાશ પ્રગટ્યું.

તચ્છબ્દલક્ષણં વ્યોમ સ ચ વાયુઃ પ્રતાપવાન્ । તચ્ચ તેજોઽમ્ભસા યુક્તં શ્લિષ્ટમન્યોન્યતસ્તદા ।। ૧૮.

એ આકાશ, જે ધ્વનિથી ઓળખાય છે, અને એ શક્તિશાળી વાયુ, અને એ અગ્નિ, જે જળ સાથે જોડાયેલો હતો—એ બધાં એકબીજામાં ભળી ગયા.