વરાહપુરાણમ્

તયા વિનાપિ તત્ક્ષેત્રં વાગૂનં વ્યવતિષ્ઠત । તતો ગણપતિર્વાક્યમાકાશાખ્યોઽબ્રવીત્ તદા ।। ૧૭.

ગૌરી વિના પણ એ ખેતરમાં વાણીના દેવતાઓનું રાજ્ય યથાવત્ રહ્યું. પછી આકાશ નામે ગણપતિએ ત્યાં વચન કહ્યાં.

ન મયા રહિતં કિઞ્ચિચ્છરીરં સ્થાયિ દૂરતઃ । કાલાન્તરેત્યેવમુક્ત્વા સોઽપિ નિષ્ક્રમ્ય દેહતઃ ।। ૧૭.

'મારા વિના શરીરનું કંઈ પણ દૂર રહી શકે નહીં.' એમ કહી, થોડા સમય પછી એ પણ શરીર છોડીને બહાર નીકળી ગયો.

પૃથગ્ભૂતસ્તથાપ્યેતચ્છરીરં નાપ્યનીનશત્ । વિનાકાશાખ્યતત્ત્વેન તથાપિ ન વિશીર્યતે ।। ૧૭.

એ અલગ થઈ ગયો છતાં પણ એ શરીર નાશ પામ્યું નહીં; આકાશ તત્વ વિના પણ એ વિખૂટું પડ્યું નહીં.

સુષિરૈસ્તુ વિહીનં તુ દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રં વ્યવસ્થિતમ્ । શરીરધાતવઃ સર્વે તે બ્રૂયુર્વાક્યમેવ હિ ।। ૧૭.

પછી, ખેતર સુષિરોથી રહિત છતાં યથાવત્ જોઈને, બધા શરીરનાં તત્વોએ એમ કહ્યું.

અસ્માભિર્વ્યતિરિક્તસ્ય ન શરીરસ્ય ધારણમ્ । ભવતીત્યેવમુક્ત્વા તે જહુઃ સર્વે શરીરિણઃ ।। ૧૭.

'અમારા વિના શરીર ટકી શકે નહીં.' એમ કહી, બધા તત્વોએ શરીર છોડી દીધું.

તૈર્વ્યપેતમપિ ક્ષેત્રં પુરુષેણ પ્રપાલ્યતે । તં દૃષ્ટ્વા ત્વબ્રવીત્ સ્કન્દઃ સોઽહંકારઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

એ બધાએ છોડી દીધું છતાં પણ એ ખેતર પુરુષ દ્વારા સંભાળવામાં આવતું રહ્યું. તેને જોઈને, અહંકાર તરીકે ઓળખાતા સ્કંદે કહ્યું.

મયા વિના શરીરસ્ય સંભૂતિરપિ નેષ્યતે । એવમુક્ત્વા શરીરાત્ તુ સોઽભ્યપેતઃ પૃથક્ સ્થિતઃ ।। ૧૭.

'મારા વિના તો શરીરનું સર્જન પણ શક્ય નથી.' એમ કહી, એ પણ શરીર છોડીને અલગ ઊભો રહ્યો.

તેનાક્ષતેન તત્ક્ષેત્રં વિના મુક્તવદાસ્થિતમ્ । તં દૃષ્ટ્વા કુપિતો ભાનુઃ સ આદિત્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

એના વિના પણ એ ખેતર મુક્ત જેવું યથાવત્ રહ્યું. એ જોઈને, આદિત્ય નામે ભાનુ ક્રોધિત થયો.

મયા વિના કથં ક્ષેત્રમિમં ક્ષણમપીષ્યતે । એવમુક્ત્વા પ્રયાતઃ સ તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

'મારા વિના આ ખેતર એક ક્ષણ પણ કેવી રીતે રહી શકે?' એમ કહી, એ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તતઃ કામાદિરુત્થાય ગણો માતૃવિસંજ્ઞિતઃ । ન મયા વ્યતિરિક્તસ્ય શરીરસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ । એવમુક્ત્વા સ યાતસ્તુ શરીરં તન્ન શીર્યતે ।। ૧૭.

પછી કામાદિ માતૃગણ ઉભા થયા. 'મારા વિના શરીરનું અસ્તિત્વ જ નથી.' એમ કહી, એ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તતો માયાઽબ્રવીત્કોપાત્ સા ચ દુર્ગા પ્રકીર્તિતા । ન મયાઽસ્ય વિના ભૂતિરિત્યુક્ત્વાઽન્તર્દધે પુનઃ ।। ૧૭.

પછી, દુર્ગા તરીકે ઓળખાતી માયાએ ગુસ્સામાં કહ્યું: 'મારા વિના એનું અસ્તિત્વ જ નથી.' એમ કહી, એ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

તતો દિશઃ સમુત્તસ્થુરૂચુશ્ચેદં વચો મહત્ । નાસ્માભી રહિતં કાર્યં ભવતીતિ ન સંશયઃ । ચતસ્ર આગતાઃ કાષ્ઠા અપયાતાઃ ક્ષણાત્ તદા ।। ૧૭.

પછી દિશાઓ ઊભી રહી અને કહ્યું: 'અમારા વિના કોઈ કાર્ય શક્ય જ નથી, એમાં શંકા નથી.' ચારેય દિશાઓ ક્ષણમાં આવી અને ચાલતી થઈ.

તતો ધનપતિર્વાયુર્મય્યપેતે ક્વ સંભવઃ । શરીરસ્યેતિ સોપ્યેવમુક્ત્વા મૂર્ધાનગોઽભવત્ ।। ૧૭.

પછી ધનપતિ વાયુએ કહ્યું: 'હું ન હોઉં તો શરીરનું અસ્તિત્વ ક્યાંથી રહે?' એમ કહી, એ પણ માથામાંથી વિલીન થઈ ગયો.

તતો વિષ્ણુર્મનો બ્રૂયાન્નાયં દેહો મયા વિના । ક્ષણમપ્યુત્સહેત્ સ્થાતુમિત્યુક્ત્વાઽન્તર્દધે પુનઃ ।। ૧૭.

પછી મનરૂપ વિષ્ણુએ કહ્યું: 'મારા વિના આ શરીર એક ક્ષણ પણ ટકી શકે નહીં.' એમ કહી, એ પણ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગયો.

તતો ધર્મોઽબ્રવીત્ સર્વમિદં પાલિતવાનહમ્ । ઇદાનીમપ્યુપગતે કથમેતદ્ભવિષ્યતિ ।। ૧૭.

પછી ધર્મે કહ્યું: 'હું બધું જ રક્ષ્યું છે. હવે હું ચાલ્યો જઈશ તો આ શું થશે?'

એવમુક્ત્વા ગતો ધર્મસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે । તતોબ્રવીન્મહાદેવઃ અવ્યક્તો ભૂતનાયકઃ ।। ૧૭.

એમ કહી ધર્મ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં. પછી અવ્યક્ત, ભૂતોના નેતા મહાદેવે કહ્યું.

મહત્સંજ્ઞો મયા હીનં શરીરં નો ભવેદ્ યથા । એવમુક્ત્વા ગતઃ શમ્ભુસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

'મહત્ નામે, મારા વિના, શરીર રહી શકે નહીં.' એમ કહી, શંભુ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તં દૃષ્ટ્વા પિતરશ્ચોચુસ્તન્માત્રા યાવદસ્મભિઃ । પ્રગતૈરેભિરેતચ્ચ શરીરં શીર્યતે ધ્રુવમ્ । એવમુક્ત્વા તુ તે દેહં ત્યક્ત્વાઽન્તર્દ્ધાનમાગતાઃ ।। ૧૭.

તેમને જોઈને તેમના પિતા-માતાએ કહ્યું: 'અમે અહીં રહ્યા ત્યા સુધી, અમારા કારણે આ શરીર ધીમે ધીમે ક્ષય પામ્યું છે.' આવું કહીને તેઓએ પોતપોતાનું શરીર ત્યજી દીધું અને અદૃશ્ય થઈ ગયા.

અગ્નિઃ પ્રાણો અપાનશ્ચ આકાશં સર્વધાતવઃ । ક્ષેત્રં તદ્વદહંકારો ભાનુઃ કામાદયો મયા । કાષ્ઠા વાયુર્વિષ્ણુર્ધર્મ શમ્ભુસ્તથેન્દ્રિયાર્થકાઃ ।। ૧૭.

અગ્નિ એ પ્રાણ છે, અપાન એ નીચે જતો શ્વાસ છે, આકાશ અને બધા તત્વો, શરીર, અહંકાર, સૂર્ય, ઇચ્છાઓ વગેરે બધું મારી જ કૃપાથી છે; લાકડું, પવન, વિષ્ણુ, ધર્મ, શંભુ અને ઇન્દ્રિયોના વિષય પણ.

એતૈર્મુક્તં તુ તત્ક્ષેત્રં તત્ તથૈવ વ્યવસ્થિતમ્ । સોમેન પાલ્યમાનં તુ પુરુષેણેન્દુરૂપિણા ।। ૧૭.

આ બધાથી મુક્ત થયેલું તે શરીર જેમ હતું તેમ જ રહ્યું, અને ચંદ્રરૂપ પુરુષ એટલે સોમ એ તેનું રક્ષણ કરતો રહ્યો.

એવં વ્યવસ્થિતે સોમે ષોડશાત્મન્યથાક્ષરે । પ્રાગ્વત્ તત્ર ગુણોપેતં ક્ષેત્રમુત્થાય બભ્રમ ।। ૧૭.

એ રીતે, જ્યારે સોમ, જેમાં સોળ ભાગ છે, અવિનાશી સ્થાને સ્થિર થયો, ત્યારે પહેલાંની જેમ ગુણોથી ભરેલું તે શરીર ઉઠી ને ફરવા લાગ્યું.

પ્રાગવસ્થં શરીરં તુ દૃષ્ટ્વા સર્વજ્ઞપાલિતમ્ । તાઃ ક્ષેત્રદેવતાઃ સર્વા વૈલક્ષં ભાવમાશ્રિતાઃ ।। ૧૭.

પહેલાં જેવું શરીર હતું એ જોતાં, સર્વજ્ઞ દ્વારા રક્ષિત, ત્યારે એ બધા શરીરના દેવતાઓ વિમુખ અને નિર્લિપ્ત થઈ ગયા.

તમેવં તુષ્ટુવુઃ સર્વાસ્તં દેવં પરમેશ્વરમ્ । સ્વસ્થાનમીયિષુઃ સર્વાસ્તદા નૃપતિસત્તમ ।। ૧૭.

પછી એ બધા એ પરમેશ્વર દેવની સ્તુતિ કરી અને પછી પોતપોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.

ત્વમગ્નિસ્ત્વં તથા પ્રાણસ્ત્વમપાનઃ સરસ્વતી । ત્વમાકાશં ધનાધ્યક્ષસ્ત્વં શરીરસ્ય ધાતવઃ ।। ૧૭.

તમે અગ્નિ છો, તમે પ્રાણ છો, તમે અપાન છો, તમે સરસ્વતી છો; તમે આકાશ છો, ધનની રક્ષા કરનાર છો, તમે શરીરના તત્વો છો.

અહંકારો ભવાન્ દેવ ત્વમાદિત્યોઽષ્ટકો ગણઃ । ત્વં માયા પૃથિવી દુર્ગા ત્વં દિશસ્ત્વં મરુત્પતિઃ ।। ૧૭.

હે દેવ, તમે અહંકાર છો, તમે સૂર્ય છો, આઠ દેવતાઓનો સમૂહ છો; તમે માયા છો, પૃથ્વી છો, દુર્ગા છો, દિશાઓ છો, પવનના સ્વામી છો.

ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં તથા ધર્મસ્ત્વં જિષ્ણુસ્ત્વં પરાજિતઃ । અક્ષરાર્થસ્વરૂપેણ પરમેશ્વરસંજ્ઞિતઃ ।। ૧૭.

તમે વિષ્ણુ છો, તમે ધર્મ છો, તમે વિજયી છો, તમે અપરાજિત છો; અવિનાશીનું અર્થરૂપ બનીને, તમે પરમેશ્વર તરીકે ઓળખાતા છો.

અસ્માભિરપયાતૈસ્તુ કથમેતદ્ભવિષ્યતિ । એવમત્ર શરીરં તુ ત્યક્તમસ્માભિરેવ ચ ।। ૧૭.

અમારા વિના, હવે આ શું થશે? આમ, આ શરીર અમારે ત્યજી દીધું છે.

તત્ પરં ભવતા દેવ તદવસ્થં પ્રપાલ્યતે । સ્થાનભઙ્ગો ન નઃ કાર્યઃ સ્વયં સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતે ।। ૧૭.

હે દેવ, એ પરમ અવસ્થા તમારે જ સંભાળવામાં આવે છે; અમારે અહીં કોઈ અવ્યવસ્થા કરવી જોઈએ નહીં, કેમ કે તમે જ, હે સર્જનહાર, આ બધું સ્થાપ્યું છે.

એવં સ્તુતસ્તતો દેવસ્તેષાં તોષં પરં યયૌ । ઉવાચ ચૈતાન્ ક્રીડાર્થં ભવન્તોત્પાદિતા મયા ।। ૧૭.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં દેવ ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું: 'રમણ માટે મેં તમને સર્જ્યા છે.'