વરાહપુરાણમ્

અગ્નિસ્તથાશ્વિનૌ ગૌરી ગજવક્ત્રભુજંગમાઃ । કાર્તિકેયસ્તથાદિત્યો માતરો દુર્ગયા સહ ।। ૧૭.

અગ્નિ, અશ્વિનીકુમાર, ગૌરી, ગજમુખ, સાપો, કાર્તિકેય, સૂર્ય, માતાઓ અને દુર્ગા—

દિશો ધનપતિર્વિષ્ણુર્યમો રુદ્રઃ શશી તથા । પિતરશ્ચેતિ સંભૂતાઃ પ્રાધાન્યેન જગત્પતેઃ ।। ૧૭.

દિશાઓ, ધનના સ્વામી, વિષ્ણુ, યમ, રુદ્ર, ચંદ્ર અને પિતૃઓ—આ બધાં જગતના સ્વામીમાંથી મુખ્યરૂપે પ્રગટ થયા છે.

હિરણ્યગર્ભસ્ય તનૌ સર્વં એવ સમુદ્ભવાઃ । પૃથક્પૃથક્ તતો ગર્વં વહમાનાઃ સમન્તતઃ ।। ૧૭.

બધા હિરણ્યગર્ભના શરીરમાંથી જન્મ્યા છે; પછી દરેકે પોતપોતાની મહાનતા લઈને ચારે દિશામાં ફેલાઈ ગયા.

અહં યોગ્યસ્ત્વહં યાજ્ય ઇતિ તેષાં સ્વનો મહાન્ । શ્રૂયતે દેવસમિતૌ સાગરક્ષુબ્ધસન્નિભઃ ।। ૧૭.

તેમની સભામાં મહાન અવાજ ઉઠ્યો—સમુદ્રના ગર્જન જેવો—'માત્ર હું જ યોગ્ય છું, માત્ર મને જ પૂજવું જોઈએ.'

તેષાં વિવદમાનાનાં વહ્નિરુત્થાય પાર્થિવ । ઉવાચ માં યજસ્વેતિ ધ્યાયધ્વં મામિતિ બ્રુવન્ ।। ૧૭.

જ્યારે તેઓ વાદ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે, હે રાજા, અગ્નિ ઊભા રહીને કહ્યું: 'મારી પૂજા કરો, મારું ધ્યાન કરો.'

પ્રાજાપત્યમિદં નૂનં શરીરં મદ્વિનાકૃતમ્ । વિનાશમુપપદ્યેત યતો નાહં મહાનહમ્ ।। ૧૭.

'નિશ્ચયે, પ્રજાપતિનું આ શરીર મારા વિના નાશ પામે, કારણ કે હું મહાન છું,' એમ તેણે કહ્યું.

એવમુક્ત્વા શરીરં તુ ત્યક્ત્વા વહ્નિર્વિનિર્યયૌ । નિર્ગતેઽપિ તતસ્તસ્મિંસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

આ રીતે કહીને અગ્નિએ શરીર છોડી દીધું અને બહાર નીકળી ગયો; છતાં પણ, તેના ગયા પછી પણ તે શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તતોઽશ્વિનૌ મૂર્તિમન્તૌ પ્રાણાપાનૌ શરીરગૌ । આવાં પ્રધાનાવિત્યેવમૂચતુર્યાજ્યસત્તમૌ ।। ૧૭.

પછી, અશ્વિનીકુમારો, જે પ્રાણ અને અપાનરૂપે શરીરમાં વસે છે, બોલ્યા: 'અમે મુખ્ય છીએ, અમને જ શ્રેષ્ઠ માનવું જોઈએ.'

એવમુક્ત્વા શરીરં તુ વિહાય ક્વચિદાસ્થિતૌ । તયોરપિ ક્ષયં કૃત્વા ક્ષેત્રી તત્પુરમાસ્થિતઃ ।। ૧૭.

આવી રીતે કહીને, તેઓએ પણ શરીર છોડ્યું અને ક્યાંક ગયા; તેમ છતાં, તેમના ગયા પછી પણ, ક્ષેત્રજ્ઞે એ શરીરને ટકાવી રાખ્યું.

તતો વાગબ્રબીદ્ ગૌરી પ્રાધાન્યં મયિ સંસ્થિતમ્ । સાઽપ્યેવમુક્ત્વા ક્ષેત્રાત્ તુ નિશ્ચક્રામ બહિઃ શુભા ।। ૧૭.

પછી ગૌરીએ કહ્યું: 'મારે જ મુખ્ય સ્થાન છે.' એમ કહી, શુભ ગૌરી વધુ કંઈ ન બોલ્યા વિના એ ખેતરમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.

તયા વિનાપિ તત્ક્ષેત્રં વાગૂનં વ્યવતિષ્ઠત । તતો ગણપતિર્વાક્યમાકાશાખ્યોઽબ્રવીત્ તદા ।। ૧૭.

ગૌરી વિના પણ એ ખેતરમાં વાણીના દેવતાઓનું રાજ્ય યથાવત્ રહ્યું. પછી આકાશ નામે ગણપતિએ ત્યાં વચન કહ્યાં.

ન મયા રહિતં કિઞ્ચિચ્છરીરં સ્થાયિ દૂરતઃ । કાલાન્તરેત્યેવમુક્ત્વા સોઽપિ નિષ્ક્રમ્ય દેહતઃ ।। ૧૭.

'મારા વિના શરીરનું કંઈ પણ દૂર રહી શકે નહીં.' એમ કહી, થોડા સમય પછી એ પણ શરીર છોડીને બહાર નીકળી ગયો.

પૃથગ્ભૂતસ્તથાપ્યેતચ્છરીરં નાપ્યનીનશત્ । વિનાકાશાખ્યતત્ત્વેન તથાપિ ન વિશીર્યતે ।। ૧૭.

એ અલગ થઈ ગયો છતાં પણ એ શરીર નાશ પામ્યું નહીં; આકાશ તત્વ વિના પણ એ વિખૂટું પડ્યું નહીં.

સુષિરૈસ્તુ વિહીનં તુ દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રં વ્યવસ્થિતમ્ । શરીરધાતવઃ સર્વે તે બ્રૂયુર્વાક્યમેવ હિ ।। ૧૭.

પછી, ખેતર સુષિરોથી રહિત છતાં યથાવત્ જોઈને, બધા શરીરનાં તત્વોએ એમ કહ્યું.

અસ્માભિર્વ્યતિરિક્તસ્ય ન શરીરસ્ય ધારણમ્ । ભવતીત્યેવમુક્ત્વા તે જહુઃ સર્વે શરીરિણઃ ।। ૧૭.

'અમારા વિના શરીર ટકી શકે નહીં.' એમ કહી, બધા તત્વોએ શરીર છોડી દીધું.

તૈર્વ્યપેતમપિ ક્ષેત્રં પુરુષેણ પ્રપાલ્યતે । તં દૃષ્ટ્વા ત્વબ્રવીત્ સ્કન્દઃ સોઽહંકારઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

એ બધાએ છોડી દીધું છતાં પણ એ ખેતર પુરુષ દ્વારા સંભાળવામાં આવતું રહ્યું. તેને જોઈને, અહંકાર તરીકે ઓળખાતા સ્કંદે કહ્યું.

મયા વિના શરીરસ્ય સંભૂતિરપિ નેષ્યતે । એવમુક્ત્વા શરીરાત્ તુ સોઽભ્યપેતઃ પૃથક્ સ્થિતઃ ।। ૧૭.

'મારા વિના તો શરીરનું સર્જન પણ શક્ય નથી.' એમ કહી, એ પણ શરીર છોડીને અલગ ઊભો રહ્યો.

તેનાક્ષતેન તત્ક્ષેત્રં વિના મુક્તવદાસ્થિતમ્ । તં દૃષ્ટ્વા કુપિતો ભાનુઃ સ આદિત્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

એના વિના પણ એ ખેતર મુક્ત જેવું યથાવત્ રહ્યું. એ જોઈને, આદિત્ય નામે ભાનુ ક્રોધિત થયો.

મયા વિના કથં ક્ષેત્રમિમં ક્ષણમપીષ્યતે । એવમુક્ત્વા પ્રયાતઃ સ તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

'મારા વિના આ ખેતર એક ક્ષણ પણ કેવી રીતે રહી શકે?' એમ કહી, એ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તતઃ કામાદિરુત્થાય ગણો માતૃવિસંજ્ઞિતઃ । ન મયા વ્યતિરિક્તસ્ય શરીરસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ । એવમુક્ત્વા સ યાતસ્તુ શરીરં તન્ન શીર્યતે ।। ૧૭.

પછી કામાદિ માતૃગણ ઉભા થયા. 'મારા વિના શરીરનું અસ્તિત્વ જ નથી.' એમ કહી, એ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તતો માયાઽબ્રવીત્કોપાત્ સા ચ દુર્ગા પ્રકીર્તિતા । ન મયાઽસ્ય વિના ભૂતિરિત્યુક્ત્વાઽન્તર્દધે પુનઃ ।। ૧૭.

પછી, દુર્ગા તરીકે ઓળખાતી માયાએ ગુસ્સામાં કહ્યું: 'મારા વિના એનું અસ્તિત્વ જ નથી.' એમ કહી, એ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

તતો દિશઃ સમુત્તસ્થુરૂચુશ્ચેદં વચો મહત્ । નાસ્માભી રહિતં કાર્યં ભવતીતિ ન સંશયઃ । ચતસ્ર આગતાઃ કાષ્ઠા અપયાતાઃ ક્ષણાત્ તદા ।। ૧૭.

પછી દિશાઓ ઊભી રહી અને કહ્યું: 'અમારા વિના કોઈ કાર્ય શક્ય જ નથી, એમાં શંકા નથી.' ચારેય દિશાઓ ક્ષણમાં આવી અને ચાલતી થઈ.

તતો ધનપતિર્વાયુર્મય્યપેતે ક્વ સંભવઃ । શરીરસ્યેતિ સોપ્યેવમુક્ત્વા મૂર્ધાનગોઽભવત્ ।। ૧૭.

પછી ધનપતિ વાયુએ કહ્યું: 'હું ન હોઉં તો શરીરનું અસ્તિત્વ ક્યાંથી રહે?' એમ કહી, એ પણ માથામાંથી વિલીન થઈ ગયો.

તતો વિષ્ણુર્મનો બ્રૂયાન્નાયં દેહો મયા વિના । ક્ષણમપ્યુત્સહેત્ સ્થાતુમિત્યુક્ત્વાઽન્તર્દધે પુનઃ ।। ૧૭.

પછી મનરૂપ વિષ્ણુએ કહ્યું: 'મારા વિના આ શરીર એક ક્ષણ પણ ટકી શકે નહીં.' એમ કહી, એ પણ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગયો.

તતો ધર્મોઽબ્રવીત્ સર્વમિદં પાલિતવાનહમ્ । ઇદાનીમપ્યુપગતે કથમેતદ્ભવિષ્યતિ ।। ૧૭.

પછી ધર્મે કહ્યું: 'હું બધું જ રક્ષ્યું છે. હવે હું ચાલ્યો જઈશ તો આ શું થશે?'

એવમુક્ત્વા ગતો ધર્મસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે । તતોબ્રવીન્મહાદેવઃ અવ્યક્તો ભૂતનાયકઃ ।। ૧૭.

એમ કહી ધર્મ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં. પછી અવ્યક્ત, ભૂતોના નેતા મહાદેવે કહ્યું.

મહત્સંજ્ઞો મયા હીનં શરીરં નો ભવેદ્ યથા । એવમુક્ત્વા ગતઃ શમ્ભુસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

'મહત્ નામે, મારા વિના, શરીર રહી શકે નહીં.' એમ કહી, શંભુ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તં દૃષ્ટ્વા પિતરશ્ચોચુસ્તન્માત્રા યાવદસ્મભિઃ । પ્રગતૈરેભિરેતચ્ચ શરીરં શીર્યતે ધ્રુવમ્ । એવમુક્ત્વા તુ તે દેહં ત્યક્ત્વાઽન્તર્દ્ધાનમાગતાઃ ।। ૧૭.

તેમને જોઈને તેમના પિતા-માતાએ કહ્યું: 'અમે અહીં રહ્યા ત્યા સુધી, અમારા કારણે આ શરીર ધીમે ધીમે ક્ષય પામ્યું છે.' આવું કહીને તેઓએ પોતપોતાનું શરીર ત્યજી દીધું અને અદૃશ્ય થઈ ગયા.

અગ્નિઃ પ્રાણો અપાનશ્ચ આકાશં સર્વધાતવઃ । ક્ષેત્રં તદ્વદહંકારો ભાનુઃ કામાદયો મયા । કાષ્ઠા વાયુર્વિષ્ણુર્ધર્મ શમ્ભુસ્તથેન્દ્રિયાર્થકાઃ ।। ૧૭.

અગ્નિ એ પ્રાણ છે, અપાન એ નીચે જતો શ્વાસ છે, આકાશ અને બધા તત્વો, શરીર, અહંકાર, સૂર્ય, ઇચ્છાઓ વગેરે બધું મારી જ કૃપાથી છે; લાકડું, પવન, વિષ્ણુ, ધર્મ, શંભુ અને ઇન્દ્રિયોના વિષય પણ.