વરાહપુરાણમ્

તસ્મિન્ સ્થિતસ્ય તપસિ રાજ્ઞો વૈ ચક્રવર્ત્તિનઃ । ઉપેયાન્નારદસ્તત્ર દિદૃક્ષુર્ધર્મચારિણમ્ ।। ૨.

જ્યારે એ ચક્રવર્તી રાજા તપમાં લીન હતા, ત્યારે ધર્મનિષ્ઠને જોવા માટે નારદ ત્યાં આવ્યા.

સ દૃષ્ટ્વા નારદં વ્યોમ્નિ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ । અભ્યુત્થાનેન રાજેન્દ્ર ઉત્તસ્થૌ હર્ષિતસ્તદા ।। ૨.

રાજાએ આકાશમાં નારદને જોયા, જે સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રકાશમાન હતા. ત્યારે રાજા આનંદથી ઊભા થયા અને તેમનું સ્વાગત કર્યું.

તસ્યાસનં ચ પાદ્યં ચ સમ્યક્ તસ્ય નિવેદ્ય વૈ । સ્વાગતાદિભિરાલાપૈઃ પરસ્પરમવોચતામ્ । કથાન્તે નારદં રાજા પપ્રચ્છ બ્રહ્મવાદિનમ્ ।। ૨.

તેમને યોગ્ય રીતે આસન અને પાદ્ય અર્પણ કર્યા. સ્વાગત અને અન્ય મીઠા વચનોથી બંનેએ પરસ્પર વાતચીત કરી. વાતચીતના અંતે રાજાએ બ્રહ્મજ્ઞાની નારદને પ્રશ્ન કર્યો.

પ્રિયવ્રત ઉવાચ । ભગવન્ કિઞ્ચિદાશ્ચર્યમેતસ્મિન્ કૃતસંજ્ઞિતે । યુગે દૃષ્ટં શ્રુતં વાઽપિ તન્મે કથય નારદ ।। ૨.

પ્રિયવ્રતે કહ્યું: હે ભગવન, આ કૃતયુગમાં તમે કંઈક અજાયબી જોઈ કે સાંભળી હોય તો મને કહો, હે નારદ.

નારદ ઉવાચ । આશ્ચર્યમેકં દૃષ્ટં મે તચ્છૃણુષ્વ પ્રિયવ્રત । હ્યસ્તનેઽહનિ રાજેન્દ્ર શ્વેતાખ્યં ગતવાનહમ્ । દ્વીપં તત્ર સરો દૃષ્ટં ફુલ્લપઙ્કજમાલિનમ્ ।। ૨.

નારદે કહ્યું: એક અજાયબી મેં જોઈ છે, એ સાંભળો, હે પ્રિયવ્રત. ગઈકાલે, હે રાજા, હું શ્વેત નામના દ્વીપે ગયો હતો, ત્યાં ફૂલેલા કમળોથી શોભિત સરોવર જોયું.

સરસસ્તસ્ય તીરે તુ કુમારીં પૃથુલોચનામ્ । દૃષ્ટ્વાઽહં વિસ્મયાપન્નસ્તાં કન્યામાયતેક્ષણામ્ ।। ૨.

એ સરોવરનાં કિનારે મેં પહોળી આંખોવાળી એક કન્યાને જોઈ. લાંબી સુંદર આંખોવાળી એ કન્યાને જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થયો.

પૃષ્ટવાનસ્મિ રાજેન્દ્ર તદા મધુરભાષિણીમ્ । કાઽસિ ભદ્રે કથં વાઽસિ કિં વા કાર્યમિહ ત્વયા । કર્ત્તવ્યં ચારુસર્વાઙ્ગિ તન્મમાચક્ષ્વ શોભને ।। ૨.

હું એ મીઠા બોલતી કન્યાને પૂછ્યું: 'હે સુમને, તું કોણ છે? અહીં કેમ છે? તારો હેતુ શું છે? હે સુંદરાંગી, તું શું કરવા ઇચ્છે છે, મને કહો.'

એવમુક્તા મયા સા હિ માં દૃષ્ટ્વાઽનિમિષેક્ષણા । સ્મૃત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતા યાવત્ તાવન્મે જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।। ૨.

મારે એમ પૂછતાં એ કન્યા મને નિરંતર જોઈ રહી અને સ્મરણમાં તલિન રહી, ત્યાં સુધી હું ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરું ત્યાં સુધી એ ચૂપ રહી.

વિસ્મૃતં સર્વવેદાશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હ । યોગશાસ્ત્રાણિ શિક્ષાશ્ચ વેદાનાં સ્મૃતયસ્તથા ।। ૨.

મારે બધાં વેદો, બધા શાસ્ત્રો, યોગશાસ્ત્રો અને વેદોની સ્મૃતિઓ બધું જ ભૂલી ગયું.

સર્વં દૃષ્ટ્વૈવ મે રાજન્ કુમાર્યાઽપહૃતં ક્ષણાત્ । તતોઽહં વિસ્મયાર્વિષ્ટશ્ચિન્તાશોકસમન્વિતઃ ।। ૨.

હે રાજન, મેં બધું જોઈ લીધું અને તરત જ તે કન્યાએ બધું લઈ લીધું. પછી હું આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને ચિંતામાં તથા દુઃખમાં ડૂબી ગયો.

તામેવ શરણં ગત્વા યાવત્ પશ્યામિ પાર્થિવ । તાવદ્ દિવ્યઃ પુમાંસ્તસ્યાઃ શરીરે સમદૃશ્યત ।। ૨.

હું એ કન્યાની શરણમાં ગયો અને જ્યારે હું તેને જોઈ રહ્યો હતો, એ સમયે એના શરીરમાં એક દિવ્ય પુરુષ દેખાયો.

તસ્યાપિ પંસો હૃદયે ત્વપરસ્તસ્ય ચોરસિ । અન્યો રક્તેક્ષણઃ શ્રીમાન્ દ્વાદશાદિત્યસન્નિભઃ ।। ૨.

એના હૃદયમાં બીજો પુરુષ હતો અને એના છાતી પર ત્રીજો — તેજસ્વી, લાલ આંખોવાળો અને બાર સૂર્ય જેટલો તેજ ધરાવતો.

એવં દૃષ્ટ્વા પુમાંસોઽત્ર ત્રયઃ કન્યાશરીરગાઃ । ક્ષણેન તત્ર કન્યૈકા ન તાન્ પશ્યામિ સુવ્રત ।। ૨.

હું એ રીતે કન્યાના શરીરમાં ત્રણ પુરુષોને જોયા, પણ થોડી જ વારમાં માત્ર કન્યા જ રહી ગઈ, એ પુરુષો મને દેખાયા નહીં.

તતઃ પૃષ્ટા મયા દેવી સા કુમારી કથં મમ । વેદા નષ્ટા મમાચક્ષ્વ ભદ્રે તન્નાશકારણમ્ ।। ૨.

પછી મેં એ દેવી, એ કન્યાને પૂછ્યું: 'મારા વેદો કેમ ગુમ થઈ ગયા? હે શુભે, કૃપા કરીને મને એ ગુમાવાનું કારણ કહો.'

કન્યોવાચ । માતાઽહં સર્વવેદાનાં સાવિત્રી નામ નામતઃ । માં ન જાનાસિ યેન ત્વં તતો વેદા હૃતાસ્તવ ।। ૨.

કન્યાએ કહ્યું: 'હું બધા વેદોની માતા છું, મારું નામ સાવિત્રી છે. તું મને ઓળખ્યું નહીં, એથી તારા વેદો તારી પાસે નથી રહ્યા.'

એવમુક્તે તયા રાજન્ વિસ્મયેન તપોધન । પૃષ્ટા ક એતે પુરુષા એતત્કથય શોભને

એવું તેણે કહ્યું ત્યારે, હે રાજન, હું આશ્ચર્ય અને તપથી ભરેલો, પૂછ્યું: 'આ પુરુષો કોણ છે? હે સુંદરે, મને કહો.'

કન્યોવાચ ય એષ મચ્છરીરસ્થઃ સર્વાઙ્ગૈશ્ચારુલોચનઃ । એષ ઋગ્વેદનામા તુ દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ । વહ્નિભૂતો દહત્યાશુ પાપાન્યુચ્ચારણાદનુ ।। ૨.

કન્યાએ કહ્યું: 'જે મારા શરીરમાં છે, સુંદર આંખો અને સર્વાંગવાળો, એ ભગવાન નારાયણ છે, જેને ઋગ્વેદ કહે છે. એ અગ્નિરૂપે પાપોને જલદી ભસ્મ કરી નાખે છે, જયારે તેનો જાપ થાય છે.'

એતસ્ય હૃદયે યોઽયં દૃષ્ટ આસીત્ ત્વયાત્મજઃ । સ યજુર્વેદરૂપેણ સ્થિતો બ્રહ્મા મહાબલઃ ।। ૨.

'એના હૃદયમાં જે તું જોઈ રહ્યો હતો, હે પુત્ર, એ મહાબળવાન બ્રહ્મા છે, જે યજુર્વેદના રૂપે સ્થિત છે.'

તસ્યાપ્યુરસિ સંવિષ્ટો ય એષ શુચિરુજ્જ્વલઃ । સ સામવેદનામા તુ રુદ્રરૂપી વ્યવસ્થિતઃ । એષ આદિત્યવત્ પાપાન્યાશુ નાશયતે સ્મૃતઃ ।। ૨.

'એના છાતી પર જે શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે, એ સામવેદરૂપે રુદ્ર છે. એ સૂર્યની જેમ પાપોને તરત નાશ કરે છે.'

એતે ત્રયો મહાવેદા બ્રહ્મન્ દેવાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । એતે વર્ણા અકારાદ્યાઃ સવનાન્યત્ર વૈ દ્વિજ ।। ૨.

'આ ત્રણેય મહાવેદ છે, હે બ્રાહ્મણ, અને ત્રણ દેવતાઓ તરીકે ઓળખાય છે. આ 'અ'થી શરૂ થતા અક્ષરો અને યજ્ઞક્રિયાઓ છે, હે દ્વિજ.'

એતત્સર્વં સમાસેન કથિતં તે દ્વિજોત્તમ । ગૃહાણ વેદાન્ શાસ્ત્રાણિ સર્વજ્ઞત્વં ચ નારદ ।। ૨.

'આ બધું હું તને સંક્ષિપ્તમાં કહી દીધું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ. હવે તું વેદો, શાસ્ત્રો અને સર્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર, હે નારદ.'

એતસ્મિન્ વેદસરસિ સ્નાનં કુરુ મહાવ્રત । કૃતે સ્નાનેઽન્યજન્મીયં યેન સ્મરસિ સત્તમ ।। ૨.

'આ વેદસરોવર માં તું સ્નાન કર, હે મહાવ્રતી. અહીં સ્નાન કરવાથી તને તારા પૂર્વ જન્મોની યાદ આવશે, હે શ્રેષ્ઠ.'

એવમુક્ત્વા તિરોભાવં ગતા કન્યા નરાધિપ । અહં તત્ર કૃતસ્નાનસ્ત્વાં દિદૃક્ષુરિહાગતઃ ।। ૨.

આ રીતે કહીને એ કન્યા અદૃશ્ય થઈ ગઈ, હે રાજા. હું ત્યાં સ્નાન કરીને તને મળવા માટે અહીં આવ્યો છું.

પ્રિયવ્રત ઉવાચ । અન્યસ્મિન્ ભગવન્ જન્મન્યાસીદ્ યત્ તદ્ વિચેષ્ટિતમ્ । સર્વં કથય દેવર્ષે મહત્ કૌતૂહલં હિ મે ।। ૩.

પ્રિયવ્રતે કહ્યું: 'હે ભગવન, મારા પૂર્વ જન્મમાં જે કંઈ બન્યું હતું, એ બધું મને કહો. મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે, હે દેવર્ષિ.'

નાદરદ ઉવાચ । સ્નાતસ્ય મમ રાજેન્દ્ર તસ્મિન્ વેદસરસ્યથ । સાવિત્ર્યાશ્ચ વચઃ શ્રુત્વા તસ્મિન્ જન્મસહસ્ત્રકમ્ । સ્મરણં તત્ક્ષણાજ્જાતં શ્રૃણુ જન્માન્તરં મમ ।। ૩.

નારદે કહ્યું: 'હે રાજે, જ્યારે મેં એ વેદસરોવર માં સ્નાન કર્યું અને સાવિત્રીના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે જ મને હજારો જન્મોની યાદ આવી. હવે મારા પૂર્વ જન્મની વાત સાંભળ.'

અસ્ત્યવન્તીપુરં રાજંસ્તત્રાહં પ્રાગ્ દ્વિજોત્તમઃ । નામ્ના સારસ્વતઃ પૂર્વં વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।। ૩.

'હે રાજા, અવંતીપુર નામનું એક શહેર છે, ત્યાં હું પહેલાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો, નામ સારસ્વત, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતો.'

બહુભૃત્યપરીવારો બહુધાન્યશ્ચ પાર્થિવ । અન્યસ્મિન્ કૃતસંજ્ઞે તુ યુગે પરમબુદ્ધિમાન્ ।। ૩.

'હું ઘણા ભૃત્યોોથી ઘેરાયેલો અને ઘણું અનાજ ધરાવતો હતો, હે રાજા. એ પહેલાંના કૃતયુગમાં હું ઉત્તમ બુદ્ધિ ધરાવતો હતો.'

તતો ધ્યાતં મયૈકાન્તે કિમનેન કરોમ્યહમ્ । દ્વન્દ્વેન સર્વમેતદ્ધિ ન્યસ્ત્વા પુત્રેષુ યામ્યહમ્ । તપસે ધૃતસંકલ્પઃ સરઃ સારસ્વતં દ્રુતમ્ ।। ૩.

પછી એકાંતમાં ધ્યાન કરીને મેં વિચાર્યું, 'આ બધું હું શું કરું?' બધું મારા પુત્રોને સોંપીને, તપ માટે મજબૂત સંકલ્પ કરીને, હું ઝડપથી સારસ્વત સરોવર તરફ ગયો.

એવં ચિન્ત્ય મયા ઇષ્ટઃ કર્મકાણ્ડેન કેશવઃ । શ્રાદ્ધૈશ્ચ પિતરો દેવા યજ્ઞૈશ્ચાન્યે તથા જનાઃ ।। ૩.

આ રીતે વિચાર કરીને, મેં કેશવની પૂજા વિધિપૂર્વક કરી, પિતૃઓને શ્રાદ્ધથી, દેવતાઓને અને બીજા લોકો માટે યજ્ઞોથી તૃપ્ત કર્યા.