વરાહપુરાણમ્

એવં સ રાજા વિવિધાનુપાયાન્ વરાશ્રમે પ્રેક્ષમાણો વિવેશ । તસ્મિદ્ પ્રવિષ્ટે તુ સ તીવ્રતેજા મહાતપાઃ પુણ્યકૃતાં પ્રધાનઃ । દૃષ્ટો યથા ભાનુરનન્તભાનુઃ કૌશ્યાસને બ્રહ્મવિદાં પ્રધાનઃ ।। ૧૭.

આ રીતે રાજા તે ઉત્તમ આશ્રમના વિવિધ દ્રશ્યો જોઈને અંદર પ્રવેશ્યા; અને ત્યાં તેણે મહાન તપસ્વી, તેજસ્વી, પુણ્યશાળી, રેશમી આસન પર બેઠેલા, સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતા, બ્રહ્મજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ એવા ઋષિને જોયા.

દૃષ્ટ્વા સ રાજા વિજયી મૃગાણાં મતિં વિસસ્માર મુનેઃ પ્રસઙ્ગાત્ । ચકાર ધર્મં પ્રતિ માનસં સો અનુત્તમં પ્રાપ્ય નૃપો મુનિં સઃ ।। ૧૭.

વિજયી રાજાએ જ્યારે મૃગોમાં પોતાનું સ્થાન જોયું, ત્યારે મુનિની હાજરીથી તેની મનની ઈચ્છા ભૂલાઈ ગઈ; પણ મુનિની સાથે મળીને રાજાએ પોતાનું મન ધર્મ તરફ વાળ્યું.

સ મુનિસ્તં નૃપં દૃષ્ટ્વા પ્રજાપાલમકલ્મષમ્ । અભ્યાગતક્રિયાં ચક્રે આસનસ્વાગતાદિભિઃ ।। ૧૭.

એ મુનિએ, નિર્દોષ પ્રજાપાલક રાજાને જોઈને, તેને આસન આપવું અને સ્વાગત કરવું વગેરે આવકારની વિધિઓ કરી.

તતઃ કૃતાસનો રાજા પ્રણમ્ય ઋષિપુઙ્ગવમ્ । પપ્રચ્છ વસુધે પ્રશ્નમિમં પરમદુર્લભમ્ ।। ૧૭.

પછી, રાજા આસન પર બેસીને, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા મુનિને વંદન કરી, પૃથ્વી વિષયક આ અતિ દુર્લભ પ્રશ્ન પૂછ્યો.

ભગવન્ દુઃખસંસારમગ્નૈઃ પુમ્ભિસ્તિતીર્ષુભિઃ । યત્કાર્યં તન્મમાચક્ષ્વ પ્રણતે શંસિતવ્રત ।। ૧૭.

હે ભગવાન, પ્રસિદ્ધ વ્રત ધરાવનાર, હું આપને વંદન કરીને પૂછું છું—જે લોકો સંસારના દુઃખથી પીડાઈને તેને પાર કરવા ઈચ્છે છે, તેઓએ શું કરવું જોઈએ, કૃપા કરીને મને કહો.

મહાતપા ઉવાચ । સંસારાર્ણવમજ્જમાનમનુજૈઃ પોતઃ સ્થિરોઽતિધ્રુવઃ કાર્યઃ પૂજનદાનહોમવિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ સમં ધ્યાયનૈઃ । કીલૈઃ કીલિતમોક્ષભિઃ સુરભટૈરૂર્ધ્વં મહારજ્જુભિઃ પ્રાણાદ્યૈરધુના કુરુષ્વ નૃપતે પોતં ત્રિલોકેશ્વરમ્ ।। ૧૭.

મહાન તપસ્વીએ કહ્યું: સંસારના મહાસાગરમાં ડૂબતા લોકોને માટે, પૂજા, દાન, હવન, વિવિધ યજ્ઞો અને ધ્યાન દ્વારા મજબૂત અને વિશ્વસનીય નૌકાનું નિર્માણ કરવું જોઈએ; તેને મુક્તિના ખૂણાંથી બાંધો, પ્રાણ અને જીવનશક્તિના દોરાથી મજબૂત કરો—હે રાજા, હવે ત્રિલોકના સ્વામી ભગવાનને તમારી નૌકા બનાવો.

નારાયણં નરકહરં સુરેશં ભક્ત્યા નમસ્કુર્વતિ યો નૃપેશ । સ વીતશોકઃ પરમં વિશોકં પ્રાપ્નોતિ વિષ્ણોઃ પદમવ્યયં તત્ ।। ૧૭.

હે રાજાધિરાજ, જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક નારાયણ, જે નરકનો નાશક અને દેવોના સ્વામી છે, તેમની પૂજા કરે છે અને નમસ્કાર કરે છે, તે સર્વ શોકથી મુક્ત થઈ, પરમ શોકરહિત અને અવિનાશી વિષ્ણુપદને પ્રાપ્ત કરે છે.

નૃપ ઉવાચ । ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ કથં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ । પૂજ્યતે મોક્ષમિચ્છદ્ભિઃ પુરુષૈર્વદ તત્ત્વતઃ ।। ૧૭.

રાજાએ કહ્યું: હે ભગવાન, સર્વ ધર્મના જાણકાર, મુક્તિ ઇચ્છતા લોકો કઈ રીતે શાશ્વત વિષ્ણુની પૂજા કરે? કૃપા કરીને સાચું કહો.

મહાતપા ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ મહાપ્રાજ્ઞ યથા વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ । પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં સર્વયોગીશ્વરો હરિઃ ।। ૧૭.

મહાન તપસ્વીએ કહ્યું: હે વિદ્વાન રાજા, સાંભળો કે કેવી રીતે વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે—એ જ રીતે સર્વ યોગીઓના સ્વામી હરિ, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંને માટે પ્રસન્ન થાય છે.

સર્વે દેવાઃ સપિતરો બ્રહ્માદ્યાશ્ચાણ્ડમધ્યગાઃ । વિષ્ણોઃ સકાશાદુત્પન્ના ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ ।। ૧૭.

બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ, બ્રહ્મા અને અંડકોશમાં રહેલા બધા, વિષ્ણુમાંથી જ જન્મ્યા છે—આ વૈદિક વાણી છે.

અગ્નિસ્તથાશ્વિનૌ ગૌરી ગજવક્ત્રભુજંગમાઃ । કાર્તિકેયસ્તથાદિત્યો માતરો દુર્ગયા સહ ।। ૧૭.

અગ્નિ, અશ્વિનીકુમાર, ગૌરી, ગજમુખ, સાપો, કાર્તિકેય, સૂર્ય, માતાઓ અને દુર્ગા—

દિશો ધનપતિર્વિષ્ણુર્યમો રુદ્રઃ શશી તથા । પિતરશ્ચેતિ સંભૂતાઃ પ્રાધાન્યેન જગત્પતેઃ ।। ૧૭.

દિશાઓ, ધનના સ્વામી, વિષ્ણુ, યમ, રુદ્ર, ચંદ્ર અને પિતૃઓ—આ બધાં જગતના સ્વામીમાંથી મુખ્યરૂપે પ્રગટ થયા છે.

હિરણ્યગર્ભસ્ય તનૌ સર્વં એવ સમુદ્ભવાઃ । પૃથક્પૃથક્ તતો ગર્વં વહમાનાઃ સમન્તતઃ ।। ૧૭.

બધા હિરણ્યગર્ભના શરીરમાંથી જન્મ્યા છે; પછી દરેકે પોતપોતાની મહાનતા લઈને ચારે દિશામાં ફેલાઈ ગયા.

અહં યોગ્યસ્ત્વહં યાજ્ય ઇતિ તેષાં સ્વનો મહાન્ । શ્રૂયતે દેવસમિતૌ સાગરક્ષુબ્ધસન્નિભઃ ।। ૧૭.

તેમની સભામાં મહાન અવાજ ઉઠ્યો—સમુદ્રના ગર્જન જેવો—'માત્ર હું જ યોગ્ય છું, માત્ર મને જ પૂજવું જોઈએ.'

તેષાં વિવદમાનાનાં વહ્નિરુત્થાય પાર્થિવ । ઉવાચ માં યજસ્વેતિ ધ્યાયધ્વં મામિતિ બ્રુવન્ ।। ૧૭.

જ્યારે તેઓ વાદ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે, હે રાજા, અગ્નિ ઊભા રહીને કહ્યું: 'મારી પૂજા કરો, મારું ધ્યાન કરો.'

પ્રાજાપત્યમિદં નૂનં શરીરં મદ્વિનાકૃતમ્ । વિનાશમુપપદ્યેત યતો નાહં મહાનહમ્ ।। ૧૭.

'નિશ્ચયે, પ્રજાપતિનું આ શરીર મારા વિના નાશ પામે, કારણ કે હું મહાન છું,' એમ તેણે કહ્યું.

એવમુક્ત્વા શરીરં તુ ત્યક્ત્વા વહ્નિર્વિનિર્યયૌ । નિર્ગતેઽપિ તતસ્તસ્મિંસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

આ રીતે કહીને અગ્નિએ શરીર છોડી દીધું અને બહાર નીકળી ગયો; છતાં પણ, તેના ગયા પછી પણ તે શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તતોઽશ્વિનૌ મૂર્તિમન્તૌ પ્રાણાપાનૌ શરીરગૌ । આવાં પ્રધાનાવિત્યેવમૂચતુર્યાજ્યસત્તમૌ ।। ૧૭.

પછી, અશ્વિનીકુમારો, જે પ્રાણ અને અપાનરૂપે શરીરમાં વસે છે, બોલ્યા: 'અમે મુખ્ય છીએ, અમને જ શ્રેષ્ઠ માનવું જોઈએ.'

એવમુક્ત્વા શરીરં તુ વિહાય ક્વચિદાસ્થિતૌ । તયોરપિ ક્ષયં કૃત્વા ક્ષેત્રી તત્પુરમાસ્થિતઃ ।। ૧૭.

આવી રીતે કહીને, તેઓએ પણ શરીર છોડ્યું અને ક્યાંક ગયા; તેમ છતાં, તેમના ગયા પછી પણ, ક્ષેત્રજ્ઞે એ શરીરને ટકાવી રાખ્યું.

તતો વાગબ્રબીદ્ ગૌરી પ્રાધાન્યં મયિ સંસ્થિતમ્ । સાઽપ્યેવમુક્ત્વા ક્ષેત્રાત્ તુ નિશ્ચક્રામ બહિઃ શુભા ।। ૧૭.

પછી ગૌરીએ કહ્યું: 'મારે જ મુખ્ય સ્થાન છે.' એમ કહી, શુભ ગૌરી વધુ કંઈ ન બોલ્યા વિના એ ખેતરમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.

તયા વિનાપિ તત્ક્ષેત્રં વાગૂનં વ્યવતિષ્ઠત । તતો ગણપતિર્વાક્યમાકાશાખ્યોઽબ્રવીત્ તદા ।। ૧૭.

ગૌરી વિના પણ એ ખેતરમાં વાણીના દેવતાઓનું રાજ્ય યથાવત્ રહ્યું. પછી આકાશ નામે ગણપતિએ ત્યાં વચન કહ્યાં.

ન મયા રહિતં કિઞ્ચિચ્છરીરં સ્થાયિ દૂરતઃ । કાલાન્તરેત્યેવમુક્ત્વા સોઽપિ નિષ્ક્રમ્ય દેહતઃ ।। ૧૭.

'મારા વિના શરીરનું કંઈ પણ દૂર રહી શકે નહીં.' એમ કહી, થોડા સમય પછી એ પણ શરીર છોડીને બહાર નીકળી ગયો.

પૃથગ્ભૂતસ્તથાપ્યેતચ્છરીરં નાપ્યનીનશત્ । વિનાકાશાખ્યતત્ત્વેન તથાપિ ન વિશીર્યતે ।। ૧૭.

એ અલગ થઈ ગયો છતાં પણ એ શરીર નાશ પામ્યું નહીં; આકાશ તત્વ વિના પણ એ વિખૂટું પડ્યું નહીં.

સુષિરૈસ્તુ વિહીનં તુ દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રં વ્યવસ્થિતમ્ । શરીરધાતવઃ સર્વે તે બ્રૂયુર્વાક્યમેવ હિ ।। ૧૭.

પછી, ખેતર સુષિરોથી રહિત છતાં યથાવત્ જોઈને, બધા શરીરનાં તત્વોએ એમ કહ્યું.

અસ્માભિર્વ્યતિરિક્તસ્ય ન શરીરસ્ય ધારણમ્ । ભવતીત્યેવમુક્ત્વા તે જહુઃ સર્વે શરીરિણઃ ।। ૧૭.

'અમારા વિના શરીર ટકી શકે નહીં.' એમ કહી, બધા તત્વોએ શરીર છોડી દીધું.

તૈર્વ્યપેતમપિ ક્ષેત્રં પુરુષેણ પ્રપાલ્યતે । તં દૃષ્ટ્વા ત્વબ્રવીત્ સ્કન્દઃ સોઽહંકારઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

એ બધાએ છોડી દીધું છતાં પણ એ ખેતર પુરુષ દ્વારા સંભાળવામાં આવતું રહ્યું. તેને જોઈને, અહંકાર તરીકે ઓળખાતા સ્કંદે કહ્યું.

મયા વિના શરીરસ્ય સંભૂતિરપિ નેષ્યતે । એવમુક્ત્વા શરીરાત્ તુ સોઽભ્યપેતઃ પૃથક્ સ્થિતઃ ।। ૧૭.

'મારા વિના તો શરીરનું સર્જન પણ શક્ય નથી.' એમ કહી, એ પણ શરીર છોડીને અલગ ઊભો રહ્યો.

તેનાક્ષતેન તત્ક્ષેત્રં વિના મુક્તવદાસ્થિતમ્ । તં દૃષ્ટ્વા કુપિતો ભાનુઃ સ આદિત્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

એના વિના પણ એ ખેતર મુક્ત જેવું યથાવત્ રહ્યું. એ જોઈને, આદિત્ય નામે ભાનુ ક્રોધિત થયો.

મયા વિના કથં ક્ષેત્રમિમં ક્ષણમપીષ્યતે । એવમુક્ત્વા પ્રયાતઃ સ તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

'મારા વિના આ ખેતર એક ક્ષણ પણ કેવી રીતે રહી શકે?' એમ કહી, એ પણ ચાલ્યો ગયો, છતાં શરીર નાશ પામ્યું નહીં.