વરાહપુરાણમ્

આસીદ્ રાજા મહાબાહુરાદૌ કૃતયુગે પુરા । શ્રુતકીર્તિરિતિ ખ્યાતસ્ત્રૈલોક્યે બલવત્તરઃ ।। ૧૭.

કૃતયુગના આરંભે, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને બલવાન એવા શ્રુતકીર્તિ નામના મહાબાહુ રાજા હતા.

તસ્ય પુત્રત્વમાપેદે સુપ્રભો મણિજો ધરે । પ્રજાપાલેતિ વૈ નામ્ના શ્રુતકીર્તિર્મહાબલઃ ।। ૧૭.

હે પૃથ્વી, રત્નમાંથી જન્મેલો સુપ્રભ એ રાજાનો પુત્ર થયો; અને તે શક્તિશાળી શ્રુતકીર્તિ પ્રજાપાલા નામે પણ ઓળખાતા હતા.

સૈકસ્મિંશ્ચિદ્ દિને પ્રાયાદ્ વિપિનં શ્વાપદાકુમ્ । તત્રાપશ્યદૃષેર્ધન્યં મહદાશ્રમમણ્ડલમ્ ।। ૧૭.

એક દિવસે તે રાજા શિકાર માટે જંગલમાં ગયો અને ત્યાં તેણે એક પવિત્ર ઋષિનું મહાન આશ્રમ જોયું.

તસ્મિન્ મહાતપા નામ ઋષિઃ પરધાર્મિકઃ । તપસ્તેપે નિરાહારો જપન્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।। ૧૭.

તે આશ્રમમાં મહાતપસ નામના ઋષિ રહેતા, જે ઉન્નત ધર્મમાં સ્થિર હતા, ઉપવાસ કરીને અને સનાતન બ્રહ્મનું જપ કરતા તપ કરી રહ્યા હતા.

તત્રાસૌ પાર્થિવઃ શ્રીમાન્ પ્રવેશાય મતિં તદા । ચકાર ચાવિશદ્ રાજા પ્રજાપાલો મહાતપાઃ ।। ૧૭.

ત્યાં તે પ્રસિદ્ધ રાજા પ્રજાપાલે આશ્રમમાં પ્રવેશવાનો મનમાં વિચાર કર્યો અને મહાન તપસ્વી પાસે ગયો.

તસ્મિન્ વરાશ્રમપદે વનવૃક્ષજાત્યા ધરાપ્રસૂતોર્જિતમાર્ગજુષ્ટાઃ । લતાગૃહા ઇન્દુરવિપ્રકાશિનો નાયાસિતજ્ઞાઃ કુલભૃઙ્ગરાજાઃ ।। ૧૭.

તે ઉત્તમ આશ્રમમાં પૃથ્વીમાંથી ઉગેલા વિવિધ વૃક્ષો, સારી રીતે ચાલેલા રસ્તા, ચાંદનીમાં ઝગમગાતા લતાગૃહો અને મૌજથી ફરતા ભમરા હતા.

સુરક્તપદ્મોદરકોમલાગ્ર- નખાઙ્ગુલીભિઃ પ્રસૃતૈઃ સુરાણામ્ । વરાઙ્ગનાભિઃ પદપઙ્ક્તિમુચ્ચૈ- વિંહાય ભૂમિં ત્વપિ વૃત્રશત્રોઃ ।। ૧૭.

ત્યાં દેવકન્યાઓના ગુલાબી કમળ જેવી નાજુક આંગળીઓ અને નખોથી, તેઓ વૃક્ષોની છાયામાં પંક્તિમાં ચાલતી, જમીનને પછાડીને પણ ઇન્દ્રના વૃત્રવિરોધી કરતાં વધુ સુંદર લાગતી.

ક્વચિત્ સમીપે તમતીવ હૃષ્ટૈ- ર્નાનાદ્વિજૈઃ ષટ્ચૃરણૈશ્ચ મત્તૈઃ । વાસદ્ભિરુચ્ચૈર્વિવિધપ્રમાણાઃ શાખાઃ સુપુષ્પાઃ સમયોગયુક્તાઃ ।। ૧૭.

કેટલાક નજીકમાં અનેક પ્રકારના આનંદિત પક્ષીઓ અને મધમસ્ત છ પગવાળા જીવજંતુઓ રહેતા, અને વિવિધ કદની, ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓ એકબીજામાં જોડાઈ હતી.

કદમ્બનીપાર્જ્જુનશીલશાલ- લતાગૃહસ્થૈર્મધુરસ્વરેણ । જુષ્ટં વિહઙ્ગૈઃ સુજનપ્રયોગા નિરાકુલા કાર્યધૃતિર્યથાસ્થૈઃ ।। ૧૭.

કદંબ, નીપ, અર્જુન અને શાલ વૃક્ષોના લતાગૃહોમાં મધુર અવાજવાળા પક્ષીઓ વસતા, જે સારા લોકો સાથે સુમેળમાં રહેતા, અને ત્યાં શાંતિ અને નિયમિતતા હતી.

મખાગ્નિધૂમૈરુદિતાગ્નિહોમૈ- સ્તતઃ સમન્તાત્ ગૃહમેધિભિર્દ્વિજૈઃ । સિંહૈરિવાધર્મ્મકરી વિદારિતઃ સ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રૈર્વરમત્તકેસરૈઃ ।। ૧૭.

આશ્રમમાં સર્વત્ર યજ્ઞાગ્નિના ધૂમાડા ઉઠતા, ગૃહસ્થ અને દ્વિજ ઋષિઓ દ્વારા યજ્ઞ કરવામાં આવતો; જેમ સિંહ પાપી હાથીને ફાડી નાખે તેમ, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ તેજસ્વી અને શક્તિશાળી હતા.

એવં સ રાજા વિવિધાનુપાયાન્ વરાશ્રમે પ્રેક્ષમાણો વિવેશ । તસ્મિદ્ પ્રવિષ્ટે તુ સ તીવ્રતેજા મહાતપાઃ પુણ્યકૃતાં પ્રધાનઃ । દૃષ્ટો યથા ભાનુરનન્તભાનુઃ કૌશ્યાસને બ્રહ્મવિદાં પ્રધાનઃ ।। ૧૭.

આ રીતે રાજા તે ઉત્તમ આશ્રમના વિવિધ દ્રશ્યો જોઈને અંદર પ્રવેશ્યા; અને ત્યાં તેણે મહાન તપસ્વી, તેજસ્વી, પુણ્યશાળી, રેશમી આસન પર બેઠેલા, સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતા, બ્રહ્મજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ એવા ઋષિને જોયા.

દૃષ્ટ્વા સ રાજા વિજયી મૃગાણાં મતિં વિસસ્માર મુનેઃ પ્રસઙ્ગાત્ । ચકાર ધર્મં પ્રતિ માનસં સો અનુત્તમં પ્રાપ્ય નૃપો મુનિં સઃ ।। ૧૭.

વિજયી રાજાએ જ્યારે મૃગોમાં પોતાનું સ્થાન જોયું, ત્યારે મુનિની હાજરીથી તેની મનની ઈચ્છા ભૂલાઈ ગઈ; પણ મુનિની સાથે મળીને રાજાએ પોતાનું મન ધર્મ તરફ વાળ્યું.

સ મુનિસ્તં નૃપં દૃષ્ટ્વા પ્રજાપાલમકલ્મષમ્ । અભ્યાગતક્રિયાં ચક્રે આસનસ્વાગતાદિભિઃ ।। ૧૭.

એ મુનિએ, નિર્દોષ પ્રજાપાલક રાજાને જોઈને, તેને આસન આપવું અને સ્વાગત કરવું વગેરે આવકારની વિધિઓ કરી.

તતઃ કૃતાસનો રાજા પ્રણમ્ય ઋષિપુઙ્ગવમ્ । પપ્રચ્છ વસુધે પ્રશ્નમિમં પરમદુર્લભમ્ ।। ૧૭.

પછી, રાજા આસન પર બેસીને, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા મુનિને વંદન કરી, પૃથ્વી વિષયક આ અતિ દુર્લભ પ્રશ્ન પૂછ્યો.

ભગવન્ દુઃખસંસારમગ્નૈઃ પુમ્ભિસ્તિતીર્ષુભિઃ । યત્કાર્યં તન્મમાચક્ષ્વ પ્રણતે શંસિતવ્રત ।। ૧૭.

હે ભગવાન, પ્રસિદ્ધ વ્રત ધરાવનાર, હું આપને વંદન કરીને પૂછું છું—જે લોકો સંસારના દુઃખથી પીડાઈને તેને પાર કરવા ઈચ્છે છે, તેઓએ શું કરવું જોઈએ, કૃપા કરીને મને કહો.

મહાતપા ઉવાચ । સંસારાર્ણવમજ્જમાનમનુજૈઃ પોતઃ સ્થિરોઽતિધ્રુવઃ કાર્યઃ પૂજનદાનહોમવિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ સમં ધ્યાયનૈઃ । કીલૈઃ કીલિતમોક્ષભિઃ સુરભટૈરૂર્ધ્વં મહારજ્જુભિઃ પ્રાણાદ્યૈરધુના કુરુષ્વ નૃપતે પોતં ત્રિલોકેશ્વરમ્ ।। ૧૭.

મહાન તપસ્વીએ કહ્યું: સંસારના મહાસાગરમાં ડૂબતા લોકોને માટે, પૂજા, દાન, હવન, વિવિધ યજ્ઞો અને ધ્યાન દ્વારા મજબૂત અને વિશ્વસનીય નૌકાનું નિર્માણ કરવું જોઈએ; તેને મુક્તિના ખૂણાંથી બાંધો, પ્રાણ અને જીવનશક્તિના દોરાથી મજબૂત કરો—હે રાજા, હવે ત્રિલોકના સ્વામી ભગવાનને તમારી નૌકા બનાવો.

નારાયણં નરકહરં સુરેશં ભક્ત્યા નમસ્કુર્વતિ યો નૃપેશ । સ વીતશોકઃ પરમં વિશોકં પ્રાપ્નોતિ વિષ્ણોઃ પદમવ્યયં તત્ ।। ૧૭.

હે રાજાધિરાજ, જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક નારાયણ, જે નરકનો નાશક અને દેવોના સ્વામી છે, તેમની પૂજા કરે છે અને નમસ્કાર કરે છે, તે સર્વ શોકથી મુક્ત થઈ, પરમ શોકરહિત અને અવિનાશી વિષ્ણુપદને પ્રાપ્ત કરે છે.

નૃપ ઉવાચ । ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ કથં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ । પૂજ્યતે મોક્ષમિચ્છદ્ભિઃ પુરુષૈર્વદ તત્ત્વતઃ ।। ૧૭.

રાજાએ કહ્યું: હે ભગવાન, સર્વ ધર્મના જાણકાર, મુક્તિ ઇચ્છતા લોકો કઈ રીતે શાશ્વત વિષ્ણુની પૂજા કરે? કૃપા કરીને સાચું કહો.

મહાતપા ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ મહાપ્રાજ્ઞ યથા વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ । પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં સર્વયોગીશ્વરો હરિઃ ।। ૧૭.

મહાન તપસ્વીએ કહ્યું: હે વિદ્વાન રાજા, સાંભળો કે કેવી રીતે વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે—એ જ રીતે સર્વ યોગીઓના સ્વામી હરિ, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંને માટે પ્રસન્ન થાય છે.

સર્વે દેવાઃ સપિતરો બ્રહ્માદ્યાશ્ચાણ્ડમધ્યગાઃ । વિષ્ણોઃ સકાશાદુત્પન્ના ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ ।। ૧૭.

બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ, બ્રહ્મા અને અંડકોશમાં રહેલા બધા, વિષ્ણુમાંથી જ જન્મ્યા છે—આ વૈદિક વાણી છે.

અગ્નિસ્તથાશ્વિનૌ ગૌરી ગજવક્ત્રભુજંગમાઃ । કાર્તિકેયસ્તથાદિત્યો માતરો દુર્ગયા સહ ।। ૧૭.

અગ્નિ, અશ્વિનીકુમાર, ગૌરી, ગજમુખ, સાપો, કાર્તિકેય, સૂર્ય, માતાઓ અને દુર્ગા—

દિશો ધનપતિર્વિષ્ણુર્યમો રુદ્રઃ શશી તથા । પિતરશ્ચેતિ સંભૂતાઃ પ્રાધાન્યેન જગત્પતેઃ ।। ૧૭.

દિશાઓ, ધનના સ્વામી, વિષ્ણુ, યમ, રુદ્ર, ચંદ્ર અને પિતૃઓ—આ બધાં જગતના સ્વામીમાંથી મુખ્યરૂપે પ્રગટ થયા છે.

હિરણ્યગર્ભસ્ય તનૌ સર્વં એવ સમુદ્ભવાઃ । પૃથક્પૃથક્ તતો ગર્વં વહમાનાઃ સમન્તતઃ ।। ૧૭.

બધા હિરણ્યગર્ભના શરીરમાંથી જન્મ્યા છે; પછી દરેકે પોતપોતાની મહાનતા લઈને ચારે દિશામાં ફેલાઈ ગયા.

અહં યોગ્યસ્ત્વહં યાજ્ય ઇતિ તેષાં સ્વનો મહાન્ । શ્રૂયતે દેવસમિતૌ સાગરક્ષુબ્ધસન્નિભઃ ।। ૧૭.

તેમની સભામાં મહાન અવાજ ઉઠ્યો—સમુદ્રના ગર્જન જેવો—'માત્ર હું જ યોગ્ય છું, માત્ર મને જ પૂજવું જોઈએ.'

તેષાં વિવદમાનાનાં વહ્નિરુત્થાય પાર્થિવ । ઉવાચ માં યજસ્વેતિ ધ્યાયધ્વં મામિતિ બ્રુવન્ ।। ૧૭.

જ્યારે તેઓ વાદ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે, હે રાજા, અગ્નિ ઊભા રહીને કહ્યું: 'મારી પૂજા કરો, મારું ધ્યાન કરો.'

પ્રાજાપત્યમિદં નૂનં શરીરં મદ્વિનાકૃતમ્ । વિનાશમુપપદ્યેત યતો નાહં મહાનહમ્ ।। ૧૭.

'નિશ્ચયે, પ્રજાપતિનું આ શરીર મારા વિના નાશ પામે, કારણ કે હું મહાન છું,' એમ તેણે કહ્યું.

એવમુક્ત્વા શરીરં તુ ત્યક્ત્વા વહ્નિર્વિનિર્યયૌ । નિર્ગતેઽપિ તતસ્તસ્મિંસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।। ૧૭.

આ રીતે કહીને અગ્નિએ શરીર છોડી દીધું અને બહાર નીકળી ગયો; છતાં પણ, તેના ગયા પછી પણ તે શરીર નાશ પામ્યું નહીં.

તતોઽશ્વિનૌ મૂર્તિમન્તૌ પ્રાણાપાનૌ શરીરગૌ । આવાં પ્રધાનાવિત્યેવમૂચતુર્યાજ્યસત્તમૌ ।। ૧૭.

પછી, અશ્વિનીકુમારો, જે પ્રાણ અને અપાનરૂપે શરીરમાં વસે છે, બોલ્યા: 'અમે મુખ્ય છીએ, અમને જ શ્રેષ્ઠ માનવું જોઈએ.'

એવમુક્ત્વા શરીરં તુ વિહાય ક્વચિદાસ્થિતૌ । તયોરપિ ક્ષયં કૃત્વા ક્ષેત્રી તત્પુરમાસ્થિતઃ ।। ૧૭.

આવી રીતે કહીને, તેઓએ પણ શરીર છોડ્યું અને ક્યાંક ગયા; તેમ છતાં, તેમના ગયા પછી પણ, ક્ષેત્રજ્ઞે એ શરીરને ટકાવી રાખ્યું.