વરાહપુરાણમ્

વર્જ્યસ્તુ કુર્વતા શ્રાદ્ધં ક્રોધોઽધ્વગમમં ત્વરા । ભોક્તુરપ્યત્ર વિપ્રેન્દ્ર ત્રયમેતન્ન સંશયઃ ।। ૧૪.

શ્રાદ્ધ કરતી વખતે ક્રોધ, મુસાફરી અને ઉતાવળ ટાળવી જોઈએ; આ ત્રણેય વાતો ભોજન કરનાર માટે પણ લાગુ પડે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

વિશ્વેદેવાઃ સપિતરસ્તથા માતામહા દ્વિજ । કુલં ચાપ્યાયતે પુંસાં સર્વં શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વતામ્ ।। ૧૪.

વિશ્વદેવો, પિતૃઓ, માતાના પિતૃઓ અને સમગ્ર કુળ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે કરનાર વ્યક્તિથી તૃપ્ત થાય છે, હે દ્વિજ.

સોમાધારઃ પિતૃગણો યોગાધારશ્ચ ચન્દ્રમાઃ । શ્રાદ્ધં યોગિનિયુક્તં તુ તસ્મદ્ વિપ્રેન્દ્ર શસ્યતે ।। ૧૪.

પિતૃઓનો સમૂહ સોમથી પોષાય છે અને ચંદ્ર યોગનો આધાર છે; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યોગપૂર્વક કરેલું શ્રાદ્ધ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

સહસ્ત્રસ્યાપિ વિપ્રાણાં યોગી ચેત્ પુરતઃ સ્થિતઃ । સર્વાન્ ભોક્તૄંસ્તારયતિ યજમાનં તથા દ્વિજ ।। ૧૪.

હજારો બ્રાહ્મણો હોય છતાં જો એક યોગી તેમની સામે ઉભો હોય, તો તે બધા ભોજન કરનારાઓ અને યજમાનને પણ પાર ઉતારે છે, હે દ્વિજ.

મહ્યં સનત્કુમારેણ પૂર્વકલ્પે દ્વિજોત્તમ । કથિતં વાયુના ચાપિ દેવાનાં શંભુના તથા ।। ૧૪.

મને આ વાત સંતકુમારે, પૂર્વકપલમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને વાયુએ તથા દેવોમાં શંભુએ પણ કહી હતી.

ઋષીણાં શક્તિપુત્રેણ તથા મૈત્રેયસંજ્ઞિતે । ભવિષ્યતિ ક્રમાદ્ યાવન્ મયા તે કથિતં દ્વિજ ।। ૧૪.

અને ઋષિઓના પુત્ર, જેનું નામ મૈત્રેય છે, તેણે પણ મને કહ્યું; જેમ ક્રમશઃ થવાનું છે, તેમ મેં તને કહ્યુ છે, હે દ્વિજ.

) ઇયં સર્વપુરાણેષુ સામાન્યા પૈતૃકી ક્રિયા । એતત્ ક્રમાત્ કર્મકાણ્ડં જ્ઞાત્વા મુચ્યેત બન્ધનાત્ ।। ૧૪.

આ સર્વ પુરાણોમાં સામાન્ય પિતૃક્રિયા છે; આ ક્રમ જાણીને કર્મબંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.

એતદાશ્રિત્ય નિર્વાણં ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ । પ્રાપ્તા ગૌરમુખેદાનીં ત્વમપ્યેવં પરો ભવ ।। ૧૪.

આને આધાર બનાવીને, દૃઢ સંકલ્પવાળા ઋષિઓએ મોક્ષ મેળવ્યો છે; હવે, ગૌમુખ માર્ગે, તું પણ આવું શ્રેષ્ઠ બન.

ઇતિ તે કથિતં ભક્ત્યા પૃચ્છતો દ્વિજસત્તમ । પિતૄન્ યષ્ટ્વા હરિં ધ્યાયેદ્ યસ્તસ્ય કિમતઃ પરમ્ । ન તસ્માત્ પરતઃ પિત્ર્યં તન્ત્રમસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।। ૧૪.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું પૂછ્યું તે પ્રમાણે ભક્તિપૂર્વક મેં તને કહ્યુ; પિતૃઓનું પૂજન કરીને, હરિનું ધ્યાન કરવું — આથી વધુ બીજું શું છે? આ પિતૃક્રિયા કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી, એ નિશ્ચિત છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એતચ્છ્રુત્વા તદા ધાત્રિ પિતૃતન્ત્રં મહામુનિઃ । સંસ્મારિતો જન્મશતં માર્કણ્ડેયેન ધીમતા ।। ૧૫.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એ સાંભળીને, ધર્તિ, મહાન ઋષિ માર્કંડેયે, તારી યાદ અપાવવાથી, પિતૃઓનાં કર્મો અને પોતાની પાંખે જન્મોની વાતો યાદ કરી.

ધરણ્યુવાચ । ભગવન્ ગૌરમુખઃ કોઽસૌ અન્યજન્મનિ કઃ સ્મૃતઃ । કથં ચ સ્મૃતવાન્ સ્મૃત્વા કિં ચકાર ચ સત્તમઃ ।। ૧૫.

ધરાએ પૂછ્યું: ભગવાન, આ ગૌરમુખ કોણ છે? એ પેહલા જન્મમાં કોના રૂપે હતો? અને એણે કેમ બધું યાદ કર્યું અને પછી એ મહાન પુરુષે શું કર્યું?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ભૃગુરાસીત્ સ્વયં સાક્ષાદન્યસ્મિન્ બ્રહ્મ જન્મનિ । તદન્વયાત્મજસ્ત્વેષ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।। ૧૫.

શ્રીવરાહે કહ્યું: બીજા જન્મમાં એ ભૃગુ જ હતો, બ્રહ્મા. અને આ મહાન ઋષિ માર્કંડેય એના વંશજ છે.

પુત્રૈસ્તુ બોધિતા યૂયં સુગતિં પ્રાપ્સ્યથેતિ યત્ । પ્રાગુક્તં બ્રહ્મણા તેન માર્કણ્ડેયેન બોધિતઃ ।। ૧૫.

બ્રહ્માએ પહેલાં કહ્યું હતું કે, તમારે તમારા પુત્રો દ્વારા જાગૃતિ મળશે અને શુભ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થશે; એ જ વાત માર્કંડેયને યાદ અપાઈ.

સસ્માર સર્વજન્માનિ સ્મૃત્વા ચૈવ તુ યત્કૃતમ્ । તચ્છૃણુષ્વ વરારોહે કથયામિ સમાસતઃ ।। ૧૫.

એણે પોતાના બધા જન્મો યાદ કર્યા અને જે જે કર્યું હતું એ પણ યાદ આવ્યું. હે સુંદર ધર્તિ, હવે તું સાંભળ, હું તને ટૂંકમાં કહું છું.

એવં શ્રાદ્ધવિધાનેન દ્વાદશાબ્દં તતઃ પિતૄન્ । ઇષ્ટ્વા પશ્ચાદ્ધરેઃ સ્તોત્રં સ મુનિસ્તૂપચક્રમે ।। ૧૫.

એ રીતે, એ ઋષિએ બાર વર્ષ સુધી પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધવિધિ કરી અને પછી હરિના સ્તોત્રોનું પઠન શરૂ કર્યું.

પ્રભાસં નામ યત્તીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ । તત્ર દૈત્યાન્તકં દેવં સ્તોતું ગૌરમુખઃ સ્થિતઃ ।। ૧૫.

ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા પ્રભાસ તીર્થ પર, ગૌરમુખ ત્યાં દૈત્યવિનાશક દેવની સ્તુતિ કરવા ઊભો રહ્યો.

ગૌરમુખ ઉવાચ । સ્તોષ્યે મહેન્દ્રં રિપુદર્પહં શિવં નારાયણં બ્રહ્મવિદાં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આદિત્યચન્દ્રાશ્વિયુગસ્થમાદ્યં પુરાતનં દૈત્યહરં સદા હરિમ્ ।। ૧૫.

ગૌરમુખે કહ્યું: હું મહેન્દ્ર, દુશ્મનોના અહંકારને દહન કરનાર, શિવ, નારાયણ, બ્રહ્મજ્ઞાનીઓના આધાર, સૂર્ય-ચંદ્ર-અશ્વિનીકુમારો સાથે રહેનાર, પ્રાચીન દૈત્યહર હરિની સ્તુતિ કરું છું.

ચકાર માત્સ્યં વપુરાત્મનો યઃ પુરાકૃતં વેદવિનાશકાલે । મહામહીધૃગ્વપુરગ્રપુચ્છ - છટાહવાર્ચ્ચિઃ સુરશત્રુહાદ્યઃ ।। ૧૫.

જે એ સમયે, વેદો નાશ પામ્યા ત્યારે, માછલીનું રૂપ ધારણ કર્યું, વિશાળ શરીરે ધરતીને ધારણ કરી, જેના પૂંછડાની જ્યોત વીજળી જેવી તેજસ્વી હતી, અને દેવોના દુશ્મનોનો પહેલો વિનાશક હતો—

તથાબ્ધિમન્થાનકૃતે ગિરીન્દ્રં દધાર યઃ કૌર્મ્મવપુઃ પુરાણમ્ । હિતેચ્છયા યઃ પુરુષઃ પુરાણઃ પ્રપાતુ માં દૈત્યહરઃ સુરેશઃ ।। ૧૫.

અને, સમુદ્રમંથન માટે, એ પ્રાચીન પુરુષે કચ્છપનું રૂપ ધારણ કરી, મહાપર્વતને ધારણ કર્યો; સદાય કલ્યાણ ઇચ્છનાર એ દેવ, દૈત્યહર, અમને રક્ષા કરે.

મહાવરાહઃ સતતં પૃથિવ્યાસ્ તલાત્તલં પ્રાવિશદ્ યો મહાત્મા । યજ્ઞાઙ્ગસંજ્ઞઃ સુરસિદ્ધવન્દ્યઃ સ પાતુ માં દૈત્યહરઃ પુરાણઃ ।। ૧૫.

મહાવરાહ, જે સદા પૃથ્વીના તળમાંથી તળમાં પ્રવેશતો રહ્યો, યજ્ઞમૂર્તિ તરીકે ઓળખાય છે, દેવો અને સિદ્ધો દ્વારા પૂજાય છે—એ પ્રાચીન દૈત્યહર અમને રક્ષા કરે.

નૃસિંહરૂપી ચ ભવત્યજસ્ત્રં યુગે યુગે યોગિવરોગ્રભીમઃ । કરાલવક્ત્રઃ કનકાગ્રવર્ચા રત્નાશયોઽસ્માનસુરાન્તકોઽવ્યાત્ ।। ૧૫.

જે યુગે યુગે અવિનાશી નરસિંહ રૂપે અવતરે છે, યોગીઓમાં ભયંકર, ભયાનક મુખ અને સોનાની જેમ તેજ ધરાવનાર, રત્નમય અને અસુરવિનાશક છે—એ અમને રક્ષા કરે.

બલેર્મખધ્વંસકૃતે મહાત્મા સ્વાં ગૂઢતાં યોગવપુઃસ્વરૂપઃ । સ દણ્ડકાષ્ઠાઽજિનલક્ષણઃ પુનઃ ક્ષિતિં ચ પદા ક્રાન્તવાન્ યઃ સ પાતુ ।। ૧૫.

મહાત્મા, જે બલિના યજ્ઞનો વિનાશ કરવા, પોતાનું ગુપ્ત યોગરૂપ ધારણ કરે છે, દંડ, લાકડી અને મૃગચર્મ ધારણ કરે છે અને ફરીથી પગથી ધરતીને માપે છે—એ અમને રક્ષા કરે.

ત્રિઃસપ્તકૃત્વો જગતીં જિગાય જિત્વા દદૌ કશ્યપાય પ્રચણ્ડઃ । સ જામદગ્ન્યોઽભિજનસ્ય ગોપ્તા હિરણ્યગર્ભોઽસુરહા પ્રપાતુ ।। ૧૫.

જેવીસ વાર જગતને જીત્યું, અને પછી કશ્યપને આપી દીધું, એ પ્રચંડ જામદગ્ન્ય, સજ્જનોના રક્ષક, હિરણ્યગર્ભ અને અસુરવિનાશક અમને રક્ષા કરે.

ચતુઃપ્રકારં ચ વપુર્ય આદ્યં હૈરણ્યગર્ભપ્રતિમાનલક્ષ્યમ્ । રામાદિરૂપૈર્બહુરૂપભેદ- શ્ચકાર સોઽસ્માનસુરાન્તકોઽવ્યાત્ ।। ૧૫.

જેનું મૂળ રૂપ ચાર પ્રકારનું છે, હિરણ્યગર્ભ જેવા લક્ષણો ધરાવે છે, રામાદિ રૂપોથી અનેક રૂપ ધારણ કરનાર એ અસુરવિનાશક અમને રક્ષા કરે.

ચાણૂરકંસાસુરદર્પભીતે- ર્ભીતામરાણામભયાય દેવઃ । યુગે યુગે વાસુદેવો બભૂવ કલ્પે ભવત્યદ્ભુતરૂપકારી । યુગે યુગે કલ્કિનામ્ના મહાત્મા વર્ણસ્થિતિં કર્ત્તુમનેકમૂર્ત્તિઃ ।। ૧૫.

ચાણૂર, કંસ અને અન્ય અસુરોના ભયથી, અને ડરાયેલા દેવોને નિર્ભય કરવા, દરેક યુગમાં વાસુદેવ રૂપે અવતરે છે; દરેક કલ્પમાં અદ્ભુત રૂપ ધારણ કરે છે; દરેક યુગમાં કલ્કિ નામે મહાત્મા અનેક રૂપ લઈને વર્ણવ્યવસ્થાની સ્થાપના કરે છે.

સનાતનો બ્રહ્મમયઃ પુરાણો ન યસ્ય રૂપં સુરસિદ્ધદૈત્યાઃ । પશ્યન્તિ વિજ્ઞાનગતિં વિહાય અથોપ્યનેકાનિ સમર્ચ્વયન્તિ । મત્સ્યાદિરૂપાણિ ચરાણિ સોઽવ્યાત્ ।। ૧૫.

સનાતન, બ્રહ્મમય, પ્રાચીન, જેને દેવો, સિદ્ધો કે દૈત્યો જ્ઞાનમાર્ગ છોડીને જોઈ શકતા નથી, છતાં અનેક રીતે પૂજા કરે છે; માછલીથી શરૂ થતા અનેક અવતારોમાં ફરતો એ અમને રક્ષા કરે.

નમો નમસ્તે પુરુષોત્તમાય પુનશ્ચ ભૂયોઽપિ નમો નમસ્તે । નમઃ પુરસ્તાદથ પૃષ્ઠતસ્તે નયસ્વ માં મુક્તિપદં નમસ્તે ।। ૧૫.

પુરૂષોત્તમને repeatedly નમન! ફરીથી અને ફરીથી તને નમન! આગળ અને પાછળથી નમન! મને મોક્ષપદે લઈ જા—તને નમન!

એવં નમસ્યતસ્તસ્ય મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ । પ્રત્યક્ષતાં ગતો દેવઃ સ્વયં ચક્રગદાધરઃ ।। ૧૫.

જ્યારે મહર્ષિ પોતાના મનને એકાગ્ર કરીને ભગવાનની ભક્તિ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવ સ્વયં તેમના સામે પ્રગટ થયા.

તં દૃષ્ટ્વા તસ્ય વિજ્ઞાનં નિસ્તરઙ્ગં સ્વદેહતઃ । ઉત્તસ્થૌ સોઽપિ તં લબ્ધ્વા તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ શાશ્વતે । લયં જગામ દેવાત્મા ત્વપુનર્ભવસંજ્ઞિતે ।। ૧૫.

તે ભગવાનને જોઈને મહર્ષિનું ચિત્ત સ્થિર અને શાંત રહીને પોતાના શરીરમાંથી ઊભું થયું; અને તે શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરીને દેવાત્મા મુક્તિરૂપે લીન થઈ ગયા.