વરાહપુરાણમ્

સ્વપિત્રે પ્રથમં પિણ્ડં દદ્યાદુચ્છિષ્ટસન્નિધૌ । પિતામહાય ચૈવાન્યં તત્પિત્રે ચ તથાઽપરમ્ ।। ૧૪.

પ્રથમ પિંડ પોતાના પિતાને, ઉચ્છિષ્ટની હાજરીમાં આપવો; બીજો પિતામહને અને ત્રીજો એ જ રીતે પ્રપિતામહને આપવો.

દર્ભમૂલે લેપભુજઃ પ્રીણયેલ્લેપઘર્ષણાત્ । પિણ્ડે માતામહે તદ્વદ્ ગન્ધમાલ્યાદિસંયુતૈઃ ।। ૧૪.

દરભા ઘાસના મૂળ પાસે, હાથ પર સુગંધિત લપસણ લગાવવી જોઈએ, જે ઘસવાથી આનંદ મળે છે; એ જ રીતે, માતાના પિતૃઓ માટે પણ સુગંધિત વસ્તુઓ, ફૂલોની માળા વગેરેથી પૂજન કરવું જોઈએ.

પૂજયિત્વા દ્વિજાગ્ર્યાણાં દદ્યાદાચમનં બુધઃ । પૈત્રેભ્યઃ પ્રથમં ભક્ત્યા તન્મનસ્કો દ્વિજેશ્વર ।। ૧૪.

મુખ્ય બ્રાહ્મણોને પૂજા કર્યા પછી, વિદ્વાન વ્યક્તિએ પહેલા ભક્તિપૂર્વક અને એકાગ્રતાથી પિતૃઓ માટે આચમનનું જળ આપવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

સુસ્વધેત્યાશિષા યુક્તાં દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ । દત્ત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વાચયેદ્ વૈશ્વદેવિકાન્ । પ્રીયન્તામિતિ યે વિશ્વે દેવાસ્તેન ઇતીરયેત્ ।। ૧૪.

‘સુસ્વધા’ જેવી આશીર્વાદ સાથે, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું જોઈએ; અને દાન આપ્યા પછી, વૈશ્વદેવના મંત્રો બોલવા: ‘વિશ્વદેવતાઓ પ્રસન્ન થાય’ એવું કહેવું જોઈએ.

તથેતિ ચોક્તે તૈર્વિપ્રૈઃ પ્રાર્થનીયાસ્તથાશિષઃ । પશ્ચાદ્ વિસર્જયેદ્ દેવાન્ પૂર્વં પૈત્રાન્મહામતે ।। ૧૪.

જ્યારે બ્રાહ્મણો ‘તથાસ્તુ’ કહે, ત્યારે તેમનો આશીર્વાદ માંગવો; પછી, હે મહામતિ, દેવતાઓને અને પહેલાં પિતૃઓને વિદાય આપવી.

માતામહાનામપ્યેવં સહ દેવૈઃ ક્રમઃ સ્મૃતઃ । ભોજને ચ સ્વશક્ત્યા ચ દાને તદ્વદ્ વિસર્જ્જને । આપાદશૌચનાત્ પૂર્વં કુર્યાદેવ દ્વિજન્મસુ ।। ૧૪.

માતાના પિતૃઓ માટે પણ દેવતાઓ સાથે એ જ ક્રમ માનવામાં આવ્યો છે: ભોજન, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન અને વિદાય; પવિત્રતાના સ્નાન પહેલાં, દ્વિજોને આ કરવું જોઈએ.

જાનન્તં પ્રથમં પિત્ર્યં તથા માતામહેષુ ચ । વિસર્જયેત્ પ્રીતિવચઃ સંમાન્યાભ્યર્થિતાંસ્તતઃ । નિવર્ત્તેતાભ્યનુજ્ઞાત આદ્વારાન્તમનુવ્રજેત્ ।। ૧૪.

પહેલા પિતૃઓને અને પછી માતાના પિતૃઓને પ્રેમભર્યા શબ્દોથી વિદાય આપવી; તેમનું સન્માન કરીને અને વિનંતી કરીને, તેઓ અનુમતિ આપે ત્યારે દરવાજા સુધી તેમને વિદાય આપવા જવું.

તતસ્તુ વૈશ્વદેવાખ્યાં કુર્યાન્નિત્યક્રિયાં તતઃ । ભુઞ્જીયાચ્ચ સમં પૂજ્ય ભૃત્યબન્ધુભિરાત્મના ।। ૧૪.

પછી વૈશ્વદેવ નામની દૈનિક ક્રિયા કરવી, અને પછી પોતે, પૂજ્યજન, સેવકો અને સંબંધીઓ સાથે ભોજન કરવું.

એવં શ્રાદ્ધં બુધઃ કુર્યાત્ પિત્ર્યં માતામહં તથા । શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતા દદ્યુઃ સર્વાન્ કામાન્ પિતામહાઃ ।। ૧૪.

આ રીતે વિદ્વાન વ્યક્તિએ પિતૃ અને માતાના પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું; શ્રાદ્ધથી તૃપ્ત થયેલા પિતામહો બધાં ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ । રજતસ્ય તથા દાનં તથા સંદર્શનાદિકમ્ ।। ૧૪.

શ્રાદ્ધમાં ત્રણ વસ્તુઓ પવિત્ર છે: દોહિત્ર (દીકરીનો દીકરો), કુશ ઘાસ અને તલ; એ જ રીતે, ચાંદીનું દાન અને સન્માન દર્શાવવું વગેરે પણ પવિત્ર છે.

વર્જ્યસ્તુ કુર્વતા શ્રાદ્ધં ક્રોધોઽધ્વગમમં ત્વરા । ભોક્તુરપ્યત્ર વિપ્રેન્દ્ર ત્રયમેતન્ન સંશયઃ ।। ૧૪.

શ્રાદ્ધ કરતી વખતે ક્રોધ, મુસાફરી અને ઉતાવળ ટાળવી જોઈએ; આ ત્રણેય વાતો ભોજન કરનાર માટે પણ લાગુ પડે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

વિશ્વેદેવાઃ સપિતરસ્તથા માતામહા દ્વિજ । કુલં ચાપ્યાયતે પુંસાં સર્વં શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વતામ્ ।। ૧૪.

વિશ્વદેવો, પિતૃઓ, માતાના પિતૃઓ અને સમગ્ર કુળ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે કરનાર વ્યક્તિથી તૃપ્ત થાય છે, હે દ્વિજ.

સોમાધારઃ પિતૃગણો યોગાધારશ્ચ ચન્દ્રમાઃ । શ્રાદ્ધં યોગિનિયુક્તં તુ તસ્મદ્ વિપ્રેન્દ્ર શસ્યતે ।। ૧૪.

પિતૃઓનો સમૂહ સોમથી પોષાય છે અને ચંદ્ર યોગનો આધાર છે; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યોગપૂર્વક કરેલું શ્રાદ્ધ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

સહસ્ત્રસ્યાપિ વિપ્રાણાં યોગી ચેત્ પુરતઃ સ્થિતઃ । સર્વાન્ ભોક્તૄંસ્તારયતિ યજમાનં તથા દ્વિજ ।। ૧૪.

હજારો બ્રાહ્મણો હોય છતાં જો એક યોગી તેમની સામે ઉભો હોય, તો તે બધા ભોજન કરનારાઓ અને યજમાનને પણ પાર ઉતારે છે, હે દ્વિજ.

મહ્યં સનત્કુમારેણ પૂર્વકલ્પે દ્વિજોત્તમ । કથિતં વાયુના ચાપિ દેવાનાં શંભુના તથા ।। ૧૪.

મને આ વાત સંતકુમારે, પૂર્વકપલમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને વાયુએ તથા દેવોમાં શંભુએ પણ કહી હતી.

ઋષીણાં શક્તિપુત્રેણ તથા મૈત્રેયસંજ્ઞિતે । ભવિષ્યતિ ક્રમાદ્ યાવન્ મયા તે કથિતં દ્વિજ ।। ૧૪.

અને ઋષિઓના પુત્ર, જેનું નામ મૈત્રેય છે, તેણે પણ મને કહ્યું; જેમ ક્રમશઃ થવાનું છે, તેમ મેં તને કહ્યુ છે, હે દ્વિજ.

) ઇયં સર્વપુરાણેષુ સામાન્યા પૈતૃકી ક્રિયા । એતત્ ક્રમાત્ કર્મકાણ્ડં જ્ઞાત્વા મુચ્યેત બન્ધનાત્ ।। ૧૪.

આ સર્વ પુરાણોમાં સામાન્ય પિતૃક્રિયા છે; આ ક્રમ જાણીને કર્મબંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.

એતદાશ્રિત્ય નિર્વાણં ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ । પ્રાપ્તા ગૌરમુખેદાનીં ત્વમપ્યેવં પરો ભવ ।। ૧૪.

આને આધાર બનાવીને, દૃઢ સંકલ્પવાળા ઋષિઓએ મોક્ષ મેળવ્યો છે; હવે, ગૌમુખ માર્ગે, તું પણ આવું શ્રેષ્ઠ બન.

ઇતિ તે કથિતં ભક્ત્યા પૃચ્છતો દ્વિજસત્તમ । પિતૄન્ યષ્ટ્વા હરિં ધ્યાયેદ્ યસ્તસ્ય કિમતઃ પરમ્ । ન તસ્માત્ પરતઃ પિત્ર્યં તન્ત્રમસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।। ૧૪.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું પૂછ્યું તે પ્રમાણે ભક્તિપૂર્વક મેં તને કહ્યુ; પિતૃઓનું પૂજન કરીને, હરિનું ધ્યાન કરવું — આથી વધુ બીજું શું છે? આ પિતૃક્રિયા કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી, એ નિશ્ચિત છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એતચ્છ્રુત્વા તદા ધાત્રિ પિતૃતન્ત્રં મહામુનિઃ । સંસ્મારિતો જન્મશતં માર્કણ્ડેયેન ધીમતા ।। ૧૫.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એ સાંભળીને, ધર્તિ, મહાન ઋષિ માર્કંડેયે, તારી યાદ અપાવવાથી, પિતૃઓનાં કર્મો અને પોતાની પાંખે જન્મોની વાતો યાદ કરી.

ધરણ્યુવાચ । ભગવન્ ગૌરમુખઃ કોઽસૌ અન્યજન્મનિ કઃ સ્મૃતઃ । કથં ચ સ્મૃતવાન્ સ્મૃત્વા કિં ચકાર ચ સત્તમઃ ।। ૧૫.

ધરાએ પૂછ્યું: ભગવાન, આ ગૌરમુખ કોણ છે? એ પેહલા જન્મમાં કોના રૂપે હતો? અને એણે કેમ બધું યાદ કર્યું અને પછી એ મહાન પુરુષે શું કર્યું?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ભૃગુરાસીત્ સ્વયં સાક્ષાદન્યસ્મિન્ બ્રહ્મ જન્મનિ । તદન્વયાત્મજસ્ત્વેષ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।। ૧૫.

શ્રીવરાહે કહ્યું: બીજા જન્મમાં એ ભૃગુ જ હતો, બ્રહ્મા. અને આ મહાન ઋષિ માર્કંડેય એના વંશજ છે.

પુત્રૈસ્તુ બોધિતા યૂયં સુગતિં પ્રાપ્સ્યથેતિ યત્ । પ્રાગુક્તં બ્રહ્મણા તેન માર્કણ્ડેયેન બોધિતઃ ।। ૧૫.

બ્રહ્માએ પહેલાં કહ્યું હતું કે, તમારે તમારા પુત્રો દ્વારા જાગૃતિ મળશે અને શુભ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થશે; એ જ વાત માર્કંડેયને યાદ અપાઈ.

સસ્માર સર્વજન્માનિ સ્મૃત્વા ચૈવ તુ યત્કૃતમ્ । તચ્છૃણુષ્વ વરારોહે કથયામિ સમાસતઃ ।। ૧૫.

એણે પોતાના બધા જન્મો યાદ કર્યા અને જે જે કર્યું હતું એ પણ યાદ આવ્યું. હે સુંદર ધર્તિ, હવે તું સાંભળ, હું તને ટૂંકમાં કહું છું.

એવં શ્રાદ્ધવિધાનેન દ્વાદશાબ્દં તતઃ પિતૄન્ । ઇષ્ટ્વા પશ્ચાદ્ધરેઃ સ્તોત્રં સ મુનિસ્તૂપચક્રમે ।। ૧૫.

એ રીતે, એ ઋષિએ બાર વર્ષ સુધી પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધવિધિ કરી અને પછી હરિના સ્તોત્રોનું પઠન શરૂ કર્યું.

પ્રભાસં નામ યત્તીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ । તત્ર દૈત્યાન્તકં દેવં સ્તોતું ગૌરમુખઃ સ્થિતઃ ।। ૧૫.

ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા પ્રભાસ તીર્થ પર, ગૌરમુખ ત્યાં દૈત્યવિનાશક દેવની સ્તુતિ કરવા ઊભો રહ્યો.

ગૌરમુખ ઉવાચ । સ્તોષ્યે મહેન્દ્રં રિપુદર્પહં શિવં નારાયણં બ્રહ્મવિદાં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આદિત્યચન્દ્રાશ્વિયુગસ્થમાદ્યં પુરાતનં દૈત્યહરં સદા હરિમ્ ।। ૧૫.

ગૌરમુખે કહ્યું: હું મહેન્દ્ર, દુશ્મનોના અહંકારને દહન કરનાર, શિવ, નારાયણ, બ્રહ્મજ્ઞાનીઓના આધાર, સૂર્ય-ચંદ્ર-અશ્વિનીકુમારો સાથે રહેનાર, પ્રાચીન દૈત્યહર હરિની સ્તુતિ કરું છું.

ચકાર માત્સ્યં વપુરાત્મનો યઃ પુરાકૃતં વેદવિનાશકાલે । મહામહીધૃગ્વપુરગ્રપુચ્છ - છટાહવાર્ચ્ચિઃ સુરશત્રુહાદ્યઃ ।। ૧૫.

જે એ સમયે, વેદો નાશ પામ્યા ત્યારે, માછલીનું રૂપ ધારણ કર્યું, વિશાળ શરીરે ધરતીને ધારણ કરી, જેના પૂંછડાની જ્યોત વીજળી જેવી તેજસ્વી હતી, અને દેવોના દુશ્મનોનો પહેલો વિનાશક હતો—

તથાબ્ધિમન્થાનકૃતે ગિરીન્દ્રં દધાર યઃ કૌર્મ્મવપુઃ પુરાણમ્ । હિતેચ્છયા યઃ પુરુષઃ પુરાણઃ પ્રપાતુ માં દૈત્યહરઃ સુરેશઃ ।। ૧૫.

અને, સમુદ્રમંથન માટે, એ પ્રાચીન પુરુષે કચ્છપનું રૂપ ધારણ કરી, મહાપર્વતને ધારણ કર્યો; સદાય કલ્યાણ ઇચ્છનાર એ દેવ, દૈત્યહર, અમને રક્ષા કરે.