વરાહપુરાણમ્

યોઽસૌ પ્રજાપતિસ્ત્વાદ્યો દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠસંભવઃ । તસ્યાદૌ તત્ર વંશેન જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।। ૨.

જે પ્રથમ પ્રજાપતિ દક્ષિણ અંગૂઠાથી જન્મ્યા હતા, તેમણે શરૂઆતમાં પોતાના વંશ દ્વારા આ ચાલતા અને અચલ જગતનું સર્જન કર્યું.

દેવાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ ગન્ધર્વોરગપક્ષિણઃ । સર્વે દક્ષસ્ય કન્યાસુ જાતાઃ પરમધાર્મિકાઃ ।। ૨.

દેવતાઓ, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને પક્ષીઓ—આ બધા દક્ષની દીકરીઓમાંથી જન્મેલા છે અને બધા અતિ ધર્મનિષ્ઠ છે.

યોઽસૌ રુદ્રેતિ વિખ્યાતઃ પુત્રઃ ક્રોધસમુદ્ભવઃ । ભ્રુકુટીકુટિલાત્ તસ્ય લલાટાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨.

જે રુદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તે ક્રોધથી જન્મેલો છે; પરમેશ્વરના ભ્રૂકુટિથી, લલાટમાંથી તે પ્રગટ થયો હતો.

અર્દ્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડોઽતિભયંકરઃ । વિભજાત્માનમિત્યુક્તો બ્રહ્મણાઽન્તર્દધે પુનઃ ।। ૨.

તે અર્ધ સ્ત્રી અને અર્ધ પુરુષ સ્વરૂપે, અત્યંત ભયાનક અને ઉગ્ર હતો. બ્રહ્માએ તેને પોતાને વહેંચવા કહ્યું, ત્યારે તે ફરી અદૃશ્ય થઇ ગયો.

તથોક્તોઽસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં ચકાર સઃ । બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ । તતસ્ત્વેકાદશ ખ્યાતા રુદ્રા બ્રહ્મસમુદ્ભવાઃ ।। ૨.

બ્રહ્માના કહેવાથી તેણે પોતાને બે ભાગે વહેંચ્યો—સ્ત્રી અને પુરુષ. પછી પુરુષ સ્વરૂપને દસ ભાગે અને એક ભાગે વહેંચ્યો. એ રીતે બ્રહ્માથી જન્મેલા અગિયાર રુદ્રો પ્રસિદ્ધ થયા.

અયમુદ્દેશતઃ પ્રોક્તો રુદ્રસર્ગો મયાઽનઘે । ઇદાનીં યુગમાહાત્મ્યં કથયામિ સમાસતઃ ।। ૨.

હે નિર્દોષ, રુદ્રની સર્જનકથા મેં સંક્ષિપ્તમાં કહી. હવે હું યુગોની મહિમા સંક્ષેપમાં કહું છું.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ । એતસ્મિન્ યે મહાસત્ત્વા રાજાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ । દેવાસુરાશ્ચ યં ચક્રુર્ધર્મં કર્મ ચ તચ્છૃણુ ।। ૨.

કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કળિ—આ ચાર યુગ છે. એમાં મહાન આત્માઓ, દાનશીલ રાજાઓ, દેવો અને દાનવો—allએ ધર્મ સ્થાપ્યો અને કર્મો કર્યા; એ સાંભળો.

આસીત્ પ્રથમકલ્પે તુ મનુઃ સ્વાયંભુવઃ પુરા । તસ્ય પુત્રદ્વયં જજ્ઞે અતિમાનુષચેષ્ટિતમ્। પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદનામાનં ધર્મવત્સલમ્ ।। ૨.

પ્રથમ કલ્પમાં સ્વાયંભુવ મનુ હતા. તેમના બે પુત્રો જન્મ્યા—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—જેઓના કાર્યો માનવોથી પણ ઊંચા હતા અને બંને ધર્મપ્રેમી હતા.

તત્ર પ્રિયવ્રતો રાજા મહાયજ્વા તપોબલઃ । સ ચેષ્ટ્વા વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્વિપુલૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।। ૨.

ત્યાં રાજા પ્રિયવ્રત મહાન યજ્ઞકર્તા અને તપસ્વી હતા. તેમણે અનેક વિશાળ અને દાનસભર યજ્ઞો કર્યા.

સપ્તદ્વીપેષુ સંસ્થાપ્ય ભરતાદીન્ સુતાન્ નિજાન્ । સ્વયં વિશાલાં વરદાં ગત્વા તેપે મહત્ તપઃ ।। ૨.

તેમણે પોતાના પુત્રો, ભરત વગેરેને સાત દ્વીપોમાં સ્થાપ્યા. પછી પોતે વિશાળ અને પવિત્ર ભૂમિમાં જઈને મહાન તપ કર્યું.

તસ્મિન્ સ્થિતસ્ય તપસિ રાજ્ઞો વૈ ચક્રવર્ત્તિનઃ । ઉપેયાન્નારદસ્તત્ર દિદૃક્ષુર્ધર્મચારિણમ્ ।। ૨.

જ્યારે એ ચક્રવર્તી રાજા તપમાં લીન હતા, ત્યારે ધર્મનિષ્ઠને જોવા માટે નારદ ત્યાં આવ્યા.

સ દૃષ્ટ્વા નારદં વ્યોમ્નિ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ । અભ્યુત્થાનેન રાજેન્દ્ર ઉત્તસ્થૌ હર્ષિતસ્તદા ।। ૨.

રાજાએ આકાશમાં નારદને જોયા, જે સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રકાશમાન હતા. ત્યારે રાજા આનંદથી ઊભા થયા અને તેમનું સ્વાગત કર્યું.

તસ્યાસનં ચ પાદ્યં ચ સમ્યક્ તસ્ય નિવેદ્ય વૈ । સ્વાગતાદિભિરાલાપૈઃ પરસ્પરમવોચતામ્ । કથાન્તે નારદં રાજા પપ્રચ્છ બ્રહ્મવાદિનમ્ ।। ૨.

તેમને યોગ્ય રીતે આસન અને પાદ્ય અર્પણ કર્યા. સ્વાગત અને અન્ય મીઠા વચનોથી બંનેએ પરસ્પર વાતચીત કરી. વાતચીતના અંતે રાજાએ બ્રહ્મજ્ઞાની નારદને પ્રશ્ન કર્યો.

પ્રિયવ્રત ઉવાચ । ભગવન્ કિઞ્ચિદાશ્ચર્યમેતસ્મિન્ કૃતસંજ્ઞિતે । યુગે દૃષ્ટં શ્રુતં વાઽપિ તન્મે કથય નારદ ।। ૨.

પ્રિયવ્રતે કહ્યું: હે ભગવન, આ કૃતયુગમાં તમે કંઈક અજાયબી જોઈ કે સાંભળી હોય તો મને કહો, હે નારદ.

નારદ ઉવાચ । આશ્ચર્યમેકં દૃષ્ટં મે તચ્છૃણુષ્વ પ્રિયવ્રત । હ્યસ્તનેઽહનિ રાજેન્દ્ર શ્વેતાખ્યં ગતવાનહમ્ । દ્વીપં તત્ર સરો દૃષ્ટં ફુલ્લપઙ્કજમાલિનમ્ ।। ૨.

નારદે કહ્યું: એક અજાયબી મેં જોઈ છે, એ સાંભળો, હે પ્રિયવ્રત. ગઈકાલે, હે રાજા, હું શ્વેત નામના દ્વીપે ગયો હતો, ત્યાં ફૂલેલા કમળોથી શોભિત સરોવર જોયું.

સરસસ્તસ્ય તીરે તુ કુમારીં પૃથુલોચનામ્ । દૃષ્ટ્વાઽહં વિસ્મયાપન્નસ્તાં કન્યામાયતેક્ષણામ્ ।। ૨.

એ સરોવરનાં કિનારે મેં પહોળી આંખોવાળી એક કન્યાને જોઈ. લાંબી સુંદર આંખોવાળી એ કન્યાને જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થયો.

પૃષ્ટવાનસ્મિ રાજેન્દ્ર તદા મધુરભાષિણીમ્ । કાઽસિ ભદ્રે કથં વાઽસિ કિં વા કાર્યમિહ ત્વયા । કર્ત્તવ્યં ચારુસર્વાઙ્ગિ તન્મમાચક્ષ્વ શોભને ।। ૨.

હું એ મીઠા બોલતી કન્યાને પૂછ્યું: 'હે સુમને, તું કોણ છે? અહીં કેમ છે? તારો હેતુ શું છે? હે સુંદરાંગી, તું શું કરવા ઇચ્છે છે, મને કહો.'

એવમુક્તા મયા સા હિ માં દૃષ્ટ્વાઽનિમિષેક્ષણા । સ્મૃત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતા યાવત્ તાવન્મે જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।। ૨.

મારે એમ પૂછતાં એ કન્યા મને નિરંતર જોઈ રહી અને સ્મરણમાં તલિન રહી, ત્યાં સુધી હું ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરું ત્યાં સુધી એ ચૂપ રહી.

વિસ્મૃતં સર્વવેદાશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હ । યોગશાસ્ત્રાણિ શિક્ષાશ્ચ વેદાનાં સ્મૃતયસ્તથા ।। ૨.

મારે બધાં વેદો, બધા શાસ્ત્રો, યોગશાસ્ત્રો અને વેદોની સ્મૃતિઓ બધું જ ભૂલી ગયું.

સર્વં દૃષ્ટ્વૈવ મે રાજન્ કુમાર્યાઽપહૃતં ક્ષણાત્ । તતોઽહં વિસ્મયાર્વિષ્ટશ્ચિન્તાશોકસમન્વિતઃ ।। ૨.

હે રાજન, મેં બધું જોઈ લીધું અને તરત જ તે કન્યાએ બધું લઈ લીધું. પછી હું આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને ચિંતામાં તથા દુઃખમાં ડૂબી ગયો.

તામેવ શરણં ગત્વા યાવત્ પશ્યામિ પાર્થિવ । તાવદ્ દિવ્યઃ પુમાંસ્તસ્યાઃ શરીરે સમદૃશ્યત ।। ૨.

હું એ કન્યાની શરણમાં ગયો અને જ્યારે હું તેને જોઈ રહ્યો હતો, એ સમયે એના શરીરમાં એક દિવ્ય પુરુષ દેખાયો.

તસ્યાપિ પંસો હૃદયે ત્વપરસ્તસ્ય ચોરસિ । અન્યો રક્તેક્ષણઃ શ્રીમાન્ દ્વાદશાદિત્યસન્નિભઃ ।। ૨.

એના હૃદયમાં બીજો પુરુષ હતો અને એના છાતી પર ત્રીજો — તેજસ્વી, લાલ આંખોવાળો અને બાર સૂર્ય જેટલો તેજ ધરાવતો.

એવં દૃષ્ટ્વા પુમાંસોઽત્ર ત્રયઃ કન્યાશરીરગાઃ । ક્ષણેન તત્ર કન્યૈકા ન તાન્ પશ્યામિ સુવ્રત ।। ૨.

હું એ રીતે કન્યાના શરીરમાં ત્રણ પુરુષોને જોયા, પણ થોડી જ વારમાં માત્ર કન્યા જ રહી ગઈ, એ પુરુષો મને દેખાયા નહીં.

તતઃ પૃષ્ટા મયા દેવી સા કુમારી કથં મમ । વેદા નષ્ટા મમાચક્ષ્વ ભદ્રે તન્નાશકારણમ્ ।। ૨.

પછી મેં એ દેવી, એ કન્યાને પૂછ્યું: 'મારા વેદો કેમ ગુમ થઈ ગયા? હે શુભે, કૃપા કરીને મને એ ગુમાવાનું કારણ કહો.'

કન્યોવાચ । માતાઽહં સર્વવેદાનાં સાવિત્રી નામ નામતઃ । માં ન જાનાસિ યેન ત્વં તતો વેદા હૃતાસ્તવ ।। ૨.

કન્યાએ કહ્યું: 'હું બધા વેદોની માતા છું, મારું નામ સાવિત્રી છે. તું મને ઓળખ્યું નહીં, એથી તારા વેદો તારી પાસે નથી રહ્યા.'

એવમુક્તે તયા રાજન્ વિસ્મયેન તપોધન । પૃષ્ટા ક એતે પુરુષા એતત્કથય શોભને

એવું તેણે કહ્યું ત્યારે, હે રાજન, હું આશ્ચર્ય અને તપથી ભરેલો, પૂછ્યું: 'આ પુરુષો કોણ છે? હે સુંદરે, મને કહો.'

કન્યોવાચ ય એષ મચ્છરીરસ્થઃ સર્વાઙ્ગૈશ્ચારુલોચનઃ । એષ ઋગ્વેદનામા તુ દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ । વહ્નિભૂતો દહત્યાશુ પાપાન્યુચ્ચારણાદનુ ।। ૨.

કન્યાએ કહ્યું: 'જે મારા શરીરમાં છે, સુંદર આંખો અને સર્વાંગવાળો, એ ભગવાન નારાયણ છે, જેને ઋગ્વેદ કહે છે. એ અગ્નિરૂપે પાપોને જલદી ભસ્મ કરી નાખે છે, જયારે તેનો જાપ થાય છે.'

એતસ્ય હૃદયે યોઽયં દૃષ્ટ આસીત્ ત્વયાત્મજઃ । સ યજુર્વેદરૂપેણ સ્થિતો બ્રહ્મા મહાબલઃ ।। ૨.

'એના હૃદયમાં જે તું જોઈ રહ્યો હતો, હે પુત્ર, એ મહાબળવાન બ્રહ્મા છે, જે યજુર્વેદના રૂપે સ્થિત છે.'

તસ્યાપ્યુરસિ સંવિષ્ટો ય એષ શુચિરુજ્જ્વલઃ । સ સામવેદનામા તુ રુદ્રરૂપી વ્યવસ્થિતઃ । એષ આદિત્યવત્ પાપાન્યાશુ નાશયતે સ્મૃતઃ ।। ૨.

'એના છાતી પર જે શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે, એ સામવેદરૂપે રુદ્ર છે. એ સૂર્યની જેમ પાપોને તરત નાશ કરે છે.'