વરાહપુરાણમ્

રક્ષોઘ્નમન્ત્રપઠનં ભૂમેરાસ્તરણં તિલૈઃ । કૃત્વાઽધ્યેયાશ્ચ પિતરસ્ત એવ દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૧૪.

પછી, રક્ષાથી બચાવવાના મંત્રો બોલી, જમીન પર તલ છાંટી, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ પિતૃસંબંધિત મંત્રોનું પઠન કરવું જોઈએ.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય હોમાપ્યાયિતમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જેમની મૂર્તિ હવનથી પોષાય છે, તેઓ આજે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

પિતાપિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય વિપ્રદેહેષુ સંસ્થિતાઃ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જે બ્રાહ્મણોના શરીરમાં સ્થિત છે, તેઓ આજે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ પિણ્ડેષુ મયા દત્તેષુ ભૂતલે ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, મેં ધરા પર અર્પણ કરેલા પિંડોથી તૃપ્તિ મેળવે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ મે ભક્ત્યા યન્મયૈતદુદાહૃતમ્ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જે મેં અહીં ભક્તિપૂર્વક ઉચ્ચાર્યું છે, તેનાથી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

માતામહસ્તૃપ્તિમુપૈતુ તસ્ય તથા પિતા તસ્ય પિતા તતોઽન્યઃ । વિશ્વેઽથ દેવાઃ પરમાં પ્રયાન્તુ તૃપ્તિં પ્રણશ્યન્તુ ચ યાતુધાનાઃ ।। ૧૪.

મારા માતામહ, તેમના પિતા અને તેમના પિતાના પિતા તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે; બધા દેવતાઓ પરમ સંતોષ પામે અને દુષ્ટ આત્માઓ નષ્ટ થાય.

યજ્ઞેશ્વરો હવ્યસમસ્તકવ્ય- ભોક્તાઽવ્યયાત્મા હરિરીશ્વરોઽત્ર । તત્સન્નિધાનાદપયાન્તુ સદ્યો રક્ષાંસ્યશેષાણ્યસુરાશ્ચ સર્વે ।। ૧૪.

યજ્ઞના સ્વામી, સર્વ હવન અને પિતૃઓના અર્પણના ભોગી, અવિનાશી આત્મા હરિ અહીં હાજર છે; તેમની હાજરીથી બધા રાક્ષસો અને અસુરો તરત દૂર થઈ જાય.

તૃપ્તેષ્વેતેષુ વિપ્રેષુ કિરેદન્નં મહીતલે । દદ્યાદાચમનાર્થાય તેભ્યો વારિ સકૃત્સકૃત્ ।। ૧૪.

જ્યારે આ બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થાય, ત્યારે ધરા પર રહેલું ભોજન અને પાન માટેનું પાણી, એકવાર કે વારંવાર, તેમને આપવું જોઈએ.

સુતૃપ્તૈસ્તૈરનુજ્ઞાતઃ સર્વેણાન્નેન ભૂતલે । સલિલેન તતઃ પિણ્ડાન્ સમાગૃહ્ય સમાહિતઃ ।। ૧૪.

જ્યારે તેઓ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય અને અનુમતિ આપે, ત્યારે મન એકાગ્ર કરીને ધરા પરના પિંડો અને પાણી એકત્ર કરવું.

પિતૃતીર્થેન સલિલં તથૈવ સલિલાઞ્જલિમ્ । માતામહેભ્યસ્તેનૈવ પિણ્ડાંસ્તીર્થેન નિર્વપેત્। દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ પુષ્પધૂપાદિપૂજિતામ્ ।। ૧૪.

પિતૃ તીર્થનું પાણી અને એ જ રીતે જળાંજલિ લઈને, એ જ પવિત્ર પાણીથી માતામહાદિક પિતૃઓને પિંડ અર્પણ કરવા; દક્ષિણ તરફ ધરભા પર, પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી શોભાવ્યા પિંડો મૂકી દેવા.

સ્વપિત્રે પ્રથમં પિણ્ડં દદ્યાદુચ્છિષ્ટસન્નિધૌ । પિતામહાય ચૈવાન્યં તત્પિત્રે ચ તથાઽપરમ્ ।। ૧૪.

પ્રથમ પિંડ પોતાના પિતાને, ઉચ્છિષ્ટની હાજરીમાં આપવો; બીજો પિતામહને અને ત્રીજો એ જ રીતે પ્રપિતામહને આપવો.

દર્ભમૂલે લેપભુજઃ પ્રીણયેલ્લેપઘર્ષણાત્ । પિણ્ડે માતામહે તદ્વદ્ ગન્ધમાલ્યાદિસંયુતૈઃ ।। ૧૪.

દરભા ઘાસના મૂળ પાસે, હાથ પર સુગંધિત લપસણ લગાવવી જોઈએ, જે ઘસવાથી આનંદ મળે છે; એ જ રીતે, માતાના પિતૃઓ માટે પણ સુગંધિત વસ્તુઓ, ફૂલોની માળા વગેરેથી પૂજન કરવું જોઈએ.

પૂજયિત્વા દ્વિજાગ્ર્યાણાં દદ્યાદાચમનં બુધઃ । પૈત્રેભ્યઃ પ્રથમં ભક્ત્યા તન્મનસ્કો દ્વિજેશ્વર ।। ૧૪.

મુખ્ય બ્રાહ્મણોને પૂજા કર્યા પછી, વિદ્વાન વ્યક્તિએ પહેલા ભક્તિપૂર્વક અને એકાગ્રતાથી પિતૃઓ માટે આચમનનું જળ આપવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

સુસ્વધેત્યાશિષા યુક્તાં દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ । દત્ત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વાચયેદ્ વૈશ્વદેવિકાન્ । પ્રીયન્તામિતિ યે વિશ્વે દેવાસ્તેન ઇતીરયેત્ ।। ૧૪.

‘સુસ્વધા’ જેવી આશીર્વાદ સાથે, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું જોઈએ; અને દાન આપ્યા પછી, વૈશ્વદેવના મંત્રો બોલવા: ‘વિશ્વદેવતાઓ પ્રસન્ન થાય’ એવું કહેવું જોઈએ.

તથેતિ ચોક્તે તૈર્વિપ્રૈઃ પ્રાર્થનીયાસ્તથાશિષઃ । પશ્ચાદ્ વિસર્જયેદ્ દેવાન્ પૂર્વં પૈત્રાન્મહામતે ।। ૧૪.

જ્યારે બ્રાહ્મણો ‘તથાસ્તુ’ કહે, ત્યારે તેમનો આશીર્વાદ માંગવો; પછી, હે મહામતિ, દેવતાઓને અને પહેલાં પિતૃઓને વિદાય આપવી.

માતામહાનામપ્યેવં સહ દેવૈઃ ક્રમઃ સ્મૃતઃ । ભોજને ચ સ્વશક્ત્યા ચ દાને તદ્વદ્ વિસર્જ્જને । આપાદશૌચનાત્ પૂર્વં કુર્યાદેવ દ્વિજન્મસુ ।। ૧૪.

માતાના પિતૃઓ માટે પણ દેવતાઓ સાથે એ જ ક્રમ માનવામાં આવ્યો છે: ભોજન, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન અને વિદાય; પવિત્રતાના સ્નાન પહેલાં, દ્વિજોને આ કરવું જોઈએ.

જાનન્તં પ્રથમં પિત્ર્યં તથા માતામહેષુ ચ । વિસર્જયેત્ પ્રીતિવચઃ સંમાન્યાભ્યર્થિતાંસ્તતઃ । નિવર્ત્તેતાભ્યનુજ્ઞાત આદ્વારાન્તમનુવ્રજેત્ ।। ૧૪.

પહેલા પિતૃઓને અને પછી માતાના પિતૃઓને પ્રેમભર્યા શબ્દોથી વિદાય આપવી; તેમનું સન્માન કરીને અને વિનંતી કરીને, તેઓ અનુમતિ આપે ત્યારે દરવાજા સુધી તેમને વિદાય આપવા જવું.

તતસ્તુ વૈશ્વદેવાખ્યાં કુર્યાન્નિત્યક્રિયાં તતઃ । ભુઞ્જીયાચ્ચ સમં પૂજ્ય ભૃત્યબન્ધુભિરાત્મના ।। ૧૪.

પછી વૈશ્વદેવ નામની દૈનિક ક્રિયા કરવી, અને પછી પોતે, પૂજ્યજન, સેવકો અને સંબંધીઓ સાથે ભોજન કરવું.

એવં શ્રાદ્ધં બુધઃ કુર્યાત્ પિત્ર્યં માતામહં તથા । શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતા દદ્યુઃ સર્વાન્ કામાન્ પિતામહાઃ ।। ૧૪.

આ રીતે વિદ્વાન વ્યક્તિએ પિતૃ અને માતાના પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું; શ્રાદ્ધથી તૃપ્ત થયેલા પિતામહો બધાં ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ । રજતસ્ય તથા દાનં તથા સંદર્શનાદિકમ્ ।। ૧૪.

શ્રાદ્ધમાં ત્રણ વસ્તુઓ પવિત્ર છે: દોહિત્ર (દીકરીનો દીકરો), કુશ ઘાસ અને તલ; એ જ રીતે, ચાંદીનું દાન અને સન્માન દર્શાવવું વગેરે પણ પવિત્ર છે.

વર્જ્યસ્તુ કુર્વતા શ્રાદ્ધં ક્રોધોઽધ્વગમમં ત્વરા । ભોક્તુરપ્યત્ર વિપ્રેન્દ્ર ત્રયમેતન્ન સંશયઃ ।। ૧૪.

શ્રાદ્ધ કરતી વખતે ક્રોધ, મુસાફરી અને ઉતાવળ ટાળવી જોઈએ; આ ત્રણેય વાતો ભોજન કરનાર માટે પણ લાગુ પડે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

વિશ્વેદેવાઃ સપિતરસ્તથા માતામહા દ્વિજ । કુલં ચાપ્યાયતે પુંસાં સર્વં શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વતામ્ ।। ૧૪.

વિશ્વદેવો, પિતૃઓ, માતાના પિતૃઓ અને સમગ્ર કુળ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે કરનાર વ્યક્તિથી તૃપ્ત થાય છે, હે દ્વિજ.

સોમાધારઃ પિતૃગણો યોગાધારશ્ચ ચન્દ્રમાઃ । શ્રાદ્ધં યોગિનિયુક્તં તુ તસ્મદ્ વિપ્રેન્દ્ર શસ્યતે ।। ૧૪.

પિતૃઓનો સમૂહ સોમથી પોષાય છે અને ચંદ્ર યોગનો આધાર છે; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યોગપૂર્વક કરેલું શ્રાદ્ધ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

સહસ્ત્રસ્યાપિ વિપ્રાણાં યોગી ચેત્ પુરતઃ સ્થિતઃ । સર્વાન્ ભોક્તૄંસ્તારયતિ યજમાનં તથા દ્વિજ ।। ૧૪.

હજારો બ્રાહ્મણો હોય છતાં જો એક યોગી તેમની સામે ઉભો હોય, તો તે બધા ભોજન કરનારાઓ અને યજમાનને પણ પાર ઉતારે છે, હે દ્વિજ.

મહ્યં સનત્કુમારેણ પૂર્વકલ્પે દ્વિજોત્તમ । કથિતં વાયુના ચાપિ દેવાનાં શંભુના તથા ।। ૧૪.

મને આ વાત સંતકુમારે, પૂર્વકપલમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને વાયુએ તથા દેવોમાં શંભુએ પણ કહી હતી.

ઋષીણાં શક્તિપુત્રેણ તથા મૈત્રેયસંજ્ઞિતે । ભવિષ્યતિ ક્રમાદ્ યાવન્ મયા તે કથિતં દ્વિજ ।। ૧૪.

અને ઋષિઓના પુત્ર, જેનું નામ મૈત્રેય છે, તેણે પણ મને કહ્યું; જેમ ક્રમશઃ થવાનું છે, તેમ મેં તને કહ્યુ છે, હે દ્વિજ.

) ઇયં સર્વપુરાણેષુ સામાન્યા પૈતૃકી ક્રિયા । એતત્ ક્રમાત્ કર્મકાણ્ડં જ્ઞાત્વા મુચ્યેત બન્ધનાત્ ।। ૧૪.

આ સર્વ પુરાણોમાં સામાન્ય પિતૃક્રિયા છે; આ ક્રમ જાણીને કર્મબંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.

એતદાશ્રિત્ય નિર્વાણં ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ । પ્રાપ્તા ગૌરમુખેદાનીં ત્વમપ્યેવં પરો ભવ ।। ૧૪.

આને આધાર બનાવીને, દૃઢ સંકલ્પવાળા ઋષિઓએ મોક્ષ મેળવ્યો છે; હવે, ગૌમુખ માર્ગે, તું પણ આવું શ્રેષ્ઠ બન.

ઇતિ તે કથિતં ભક્ત્યા પૃચ્છતો દ્વિજસત્તમ । પિતૄન્ યષ્ટ્વા હરિં ધ્યાયેદ્ યસ્તસ્ય કિમતઃ પરમ્ । ન તસ્માત્ પરતઃ પિત્ર્યં તન્ત્રમસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।। ૧૪.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું પૂછ્યું તે પ્રમાણે ભક્તિપૂર્વક મેં તને કહ્યુ; પિતૃઓનું પૂજન કરીને, હરિનું ધ્યાન કરવું — આથી વધુ બીજું શું છે? આ પિતૃક્રિયા કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી, એ નિશ્ચિત છે.