વરાહપુરાણમ્

યવામ્બુના ચ દેવાનાં દદ્યાદર્ઘ્યં વિધાનવિત્ । સુગન્ધધૂપદીપાંશ્ચ દત્ત્વા તેભ્યો યથાવિધિ । પિતૄણામપસકવ્યેન સર્વમેવોપકલ્પયેત્ ।। ૧૪.

દેવતાઓને જૌના પાણીથી અર્જ્ય આપવું, સુગંધિત ધૂપ અને દીવો આપવો, અને પિતૃઓ માટે અપસવ્યથી બધું તૈયાર કરવું.

અનુજ્ઞાં ચ તતઃ પ્રાપ્ય દત્ત્વા દર્ભાન્ દ્વિધાકૃતાન્ । મન્ત્રપૂર્વં પિતૄણાં તુ કુર્યાદાવાહનં બુધઃ । તિલામ્બુના ચાપસવ્યં દદ્યાદર્ધ્યાદિકં બુધઃ ।। ૧૪.

પછી અનુમતિ લઈને, બે ભાગમાં વિભાજિત દર્ભા આપી, મંત્રોચ્ચારથી પિતૃઓનું આવાહન કરવું; અને તિલના પાણીથી અપસવ્ય રીતે અર્જ્ય વગેરે આપવું.

કાલે તત્રાતિથિં પ્રાપ્તમન્નકામં દ્વિજાધ્વગમ્ । બ્રાહ્મણૈરભ્યનુજ્ઞાતઃ કામં તમપિ પૂજયેત્ ।। ૧૪.

તે સમયે, જો કોઈ અતિથિ, ભોજન ઇચ્છનાર બ્રાહ્મણ યાત્રિક આવે, તો બ્રાહ્મણોની મંજૂરીથી, તેને પણ ઇચ્છા મુજબ સન્માન આપવું જોઈએ.

યોગિનો વિવિધૈ રૂપૈર્નરાણામુપકારિણઃ । ભ્રમન્તિ પૃથિવીમેતામવિજ્ઞાતસ્વરૂપિણઃ ।। ૧૪.

યોગીઓ વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને, લોકોનું ભલું કરવા માટે, આ ધરતી પર ફરતા રહે છે; તેમનું સાચું સ્વરૂપ કોઈ ઓળખી શકતું નથી.

તસ્માદભ્યર્ચયેત્ પ્રાપ્તં શ્રાદ્ધકાલેઽતિથિં બુધઃ । શ્રાદ્ધક્રિયાફલં હન્તિ દ્વિજેન્દ્રાપૂજિતોઽતિથિઃ ।। ૧૪.

એથી, શ્રાદ્ધના સમયે, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ જે અતિથિ આવે તેને સન્માન આપવું જોઈએ; જો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ અતિથિને પૂજા ન કરવામાં આવે તો, તે શ્રાદ્ધકર્મનું ફળ નષ્ટ કરી નાખે છે.

જુહુયાદ્ વ્યઞ્જનં ક્ષારૈર્વર્જ્યમન્નં તતોઽનલે । અનુજ્ઞાતો દ્બિજૈસ્તૈસ્તુ ત્રિઃ કૃત્વા પુરુષર્ષભ ।। ૧૪.

પછી, મીઠું કે ખારાશ વગરનું સ્વાદિષ્ટ ભોજન અગ્નિમાં અર્પણ કરવું જોઈએ; અને તે બ્રાહ્મણો દ્વારા અનુમતિ મળ્યા પછી, એ કામ ત્રણ વાર કરવું જોઈએ.

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ પ્રથમાહુતિઃ । સોમાય વૈ પિતૃમતે દાતવ્યા તદનન્તરમ્ ।। ૧૪.

પ્રથમ આહુતિ 'સ્વાહા' સાથે અગ્નિને, જે પિતૃઓ સુધી અર્પણ પહોંચાડે છે, આપવી; ત્યારબાદ તરત જ પિતૃઓ સાથે સંકળાયેલા સોમને આપવી.

વૈવસ્વતાય ચૈવાન્યા તૃતીયા દીયતાહુતિઃ । હુતાવશિષ્ટમલ્પાલ્પં વિપ્રપાત્રેષુ નિર્વપેત્ ।। ૧૪.

ત્રીજી આહુતિ વૈવસ્વતને આપવી; પછી જે થોડુંક અર્પણ બચી જાય, તે બ્રાહ્મણોના પાત્રોમાં મૂકી દેવું.

તતોઽન્નં મૃષ્ટમત્યર્થમભીષ્ટમભિસંસ્કૃતમ્ । દત્ત્વા જુષધ્વમિચ્છાતો વાચ્યમેતદનિષ્ઠુરમ્ ।। ૧૪.

પછી, સારી રીતે રાંધેલું, મનગમતું અને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું ભોજન આપી, સૌમ્ય અને સન્માનપૂર્વક કહેવું કે, 'તમારે જે રીતે ઇચ્છા હોય તેમ ભોજન કરો.'

ભોક્તવ્યં તૈશ્ચ તચ્ચિત્તૈર્મૌનિભિઃ સુમુખૈઃ સુખમ્ । અક્રુધ્યતા અત્વરતા દેયં તેનાપિ ભક્તિતઃ ।। ૧૪.

બ્રાહ્મણોએ એકાગ્ર ચિત્તથી, મૌનમાં, પ્રસન્ન ચહેરે અને આનંદથી ભોજન કરવું જોઈએ; અને એ ભોજન ભક્તિપૂર્વક, ક્રોધ કે ઉતાવળ વિના આપવું જોઈએ.

રક્ષોઘ્નમન્ત્રપઠનં ભૂમેરાસ્તરણં તિલૈઃ । કૃત્વાઽધ્યેયાશ્ચ પિતરસ્ત એવ દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૧૪.

પછી, રક્ષાથી બચાવવાના મંત્રો બોલી, જમીન પર તલ છાંટી, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ પિતૃસંબંધિત મંત્રોનું પઠન કરવું જોઈએ.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય હોમાપ્યાયિતમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જેમની મૂર્તિ હવનથી પોષાય છે, તેઓ આજે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

પિતાપિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય વિપ્રદેહેષુ સંસ્થિતાઃ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જે બ્રાહ્મણોના શરીરમાં સ્થિત છે, તેઓ આજે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ પિણ્ડેષુ મયા દત્તેષુ ભૂતલે ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, મેં ધરા પર અર્પણ કરેલા પિંડોથી તૃપ્તિ મેળવે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ મે ભક્ત્યા યન્મયૈતદુદાહૃતમ્ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જે મેં અહીં ભક્તિપૂર્વક ઉચ્ચાર્યું છે, તેનાથી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

માતામહસ્તૃપ્તિમુપૈતુ તસ્ય તથા પિતા તસ્ય પિતા તતોઽન્યઃ । વિશ્વેઽથ દેવાઃ પરમાં પ્રયાન્તુ તૃપ્તિં પ્રણશ્યન્તુ ચ યાતુધાનાઃ ।। ૧૪.

મારા માતામહ, તેમના પિતા અને તેમના પિતાના પિતા તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે; બધા દેવતાઓ પરમ સંતોષ પામે અને દુષ્ટ આત્માઓ નષ્ટ થાય.

યજ્ઞેશ્વરો હવ્યસમસ્તકવ્ય- ભોક્તાઽવ્યયાત્મા હરિરીશ્વરોઽત્ર । તત્સન્નિધાનાદપયાન્તુ સદ્યો રક્ષાંસ્યશેષાણ્યસુરાશ્ચ સર્વે ।। ૧૪.

યજ્ઞના સ્વામી, સર્વ હવન અને પિતૃઓના અર્પણના ભોગી, અવિનાશી આત્મા હરિ અહીં હાજર છે; તેમની હાજરીથી બધા રાક્ષસો અને અસુરો તરત દૂર થઈ જાય.

તૃપ્તેષ્વેતેષુ વિપ્રેષુ કિરેદન્નં મહીતલે । દદ્યાદાચમનાર્થાય તેભ્યો વારિ સકૃત્સકૃત્ ।। ૧૪.

જ્યારે આ બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થાય, ત્યારે ધરા પર રહેલું ભોજન અને પાન માટેનું પાણી, એકવાર કે વારંવાર, તેમને આપવું જોઈએ.

સુતૃપ્તૈસ્તૈરનુજ્ઞાતઃ સર્વેણાન્નેન ભૂતલે । સલિલેન તતઃ પિણ્ડાન્ સમાગૃહ્ય સમાહિતઃ ।। ૧૪.

જ્યારે તેઓ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય અને અનુમતિ આપે, ત્યારે મન એકાગ્ર કરીને ધરા પરના પિંડો અને પાણી એકત્ર કરવું.

પિતૃતીર્થેન સલિલં તથૈવ સલિલાઞ્જલિમ્ । માતામહેભ્યસ્તેનૈવ પિણ્ડાંસ્તીર્થેન નિર્વપેત્। દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ પુષ્પધૂપાદિપૂજિતામ્ ।। ૧૪.

પિતૃ તીર્થનું પાણી અને એ જ રીતે જળાંજલિ લઈને, એ જ પવિત્ર પાણીથી માતામહાદિક પિતૃઓને પિંડ અર્પણ કરવા; દક્ષિણ તરફ ધરભા પર, પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી શોભાવ્યા પિંડો મૂકી દેવા.

સ્વપિત્રે પ્રથમં પિણ્ડં દદ્યાદુચ્છિષ્ટસન્નિધૌ । પિતામહાય ચૈવાન્યં તત્પિત્રે ચ તથાઽપરમ્ ।। ૧૪.

પ્રથમ પિંડ પોતાના પિતાને, ઉચ્છિષ્ટની હાજરીમાં આપવો; બીજો પિતામહને અને ત્રીજો એ જ રીતે પ્રપિતામહને આપવો.

દર્ભમૂલે લેપભુજઃ પ્રીણયેલ્લેપઘર્ષણાત્ । પિણ્ડે માતામહે તદ્વદ્ ગન્ધમાલ્યાદિસંયુતૈઃ ।। ૧૪.

દરભા ઘાસના મૂળ પાસે, હાથ પર સુગંધિત લપસણ લગાવવી જોઈએ, જે ઘસવાથી આનંદ મળે છે; એ જ રીતે, માતાના પિતૃઓ માટે પણ સુગંધિત વસ્તુઓ, ફૂલોની માળા વગેરેથી પૂજન કરવું જોઈએ.

પૂજયિત્વા દ્વિજાગ્ર્યાણાં દદ્યાદાચમનં બુધઃ । પૈત્રેભ્યઃ પ્રથમં ભક્ત્યા તન્મનસ્કો દ્વિજેશ્વર ।। ૧૪.

મુખ્ય બ્રાહ્મણોને પૂજા કર્યા પછી, વિદ્વાન વ્યક્તિએ પહેલા ભક્તિપૂર્વક અને એકાગ્રતાથી પિતૃઓ માટે આચમનનું જળ આપવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

સુસ્વધેત્યાશિષા યુક્તાં દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ । દત્ત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વાચયેદ્ વૈશ્વદેવિકાન્ । પ્રીયન્તામિતિ યે વિશ્વે દેવાસ્તેન ઇતીરયેત્ ।। ૧૪.

‘સુસ્વધા’ જેવી આશીર્વાદ સાથે, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું જોઈએ; અને દાન આપ્યા પછી, વૈશ્વદેવના મંત્રો બોલવા: ‘વિશ્વદેવતાઓ પ્રસન્ન થાય’ એવું કહેવું જોઈએ.

તથેતિ ચોક્તે તૈર્વિપ્રૈઃ પ્રાર્થનીયાસ્તથાશિષઃ । પશ્ચાદ્ વિસર્જયેદ્ દેવાન્ પૂર્વં પૈત્રાન્મહામતે ।। ૧૪.

જ્યારે બ્રાહ્મણો ‘તથાસ્તુ’ કહે, ત્યારે તેમનો આશીર્વાદ માંગવો; પછી, હે મહામતિ, દેવતાઓને અને પહેલાં પિતૃઓને વિદાય આપવી.

માતામહાનામપ્યેવં સહ દેવૈઃ ક્રમઃ સ્મૃતઃ । ભોજને ચ સ્વશક્ત્યા ચ દાને તદ્વદ્ વિસર્જ્જને । આપાદશૌચનાત્ પૂર્વં કુર્યાદેવ દ્વિજન્મસુ ।। ૧૪.

માતાના પિતૃઓ માટે પણ દેવતાઓ સાથે એ જ ક્રમ માનવામાં આવ્યો છે: ભોજન, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન અને વિદાય; પવિત્રતાના સ્નાન પહેલાં, દ્વિજોને આ કરવું જોઈએ.

જાનન્તં પ્રથમં પિત્ર્યં તથા માતામહેષુ ચ । વિસર્જયેત્ પ્રીતિવચઃ સંમાન્યાભ્યર્થિતાંસ્તતઃ । નિવર્ત્તેતાભ્યનુજ્ઞાત આદ્વારાન્તમનુવ્રજેત્ ।। ૧૪.

પહેલા પિતૃઓને અને પછી માતાના પિતૃઓને પ્રેમભર્યા શબ્દોથી વિદાય આપવી; તેમનું સન્માન કરીને અને વિનંતી કરીને, તેઓ અનુમતિ આપે ત્યારે દરવાજા સુધી તેમને વિદાય આપવા જવું.

તતસ્તુ વૈશ્વદેવાખ્યાં કુર્યાન્નિત્યક્રિયાં તતઃ । ભુઞ્જીયાચ્ચ સમં પૂજ્ય ભૃત્યબન્ધુભિરાત્મના ।। ૧૪.

પછી વૈશ્વદેવ નામની દૈનિક ક્રિયા કરવી, અને પછી પોતે, પૂજ્યજન, સેવકો અને સંબંધીઓ સાથે ભોજન કરવું.

એવં શ્રાદ્ધં બુધઃ કુર્યાત્ પિત્ર્યં માતામહં તથા । શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતા દદ્યુઃ સર્વાન્ કામાન્ પિતામહાઃ ।। ૧૪.

આ રીતે વિદ્વાન વ્યક્તિએ પિતૃ અને માતાના પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું; શ્રાદ્ધથી તૃપ્ત થયેલા પિતામહો બધાં ઇચ્છિત ફળ આપે છે.