વરાહપુરાણમ્

મિત્રધ્રુક્ કુનખી ચૈવ શ્યાવદન્તસ્તથા દ્વિજઃ । કન્યાદૂષયિતા વહ્નિવેદોજ્ઝઃ સોમવિક્રયી ।। ૧૪.

મિત્રદ્રોહી, વાંકાં નખવાળો, કાળા દાંતવાળો બ્રાહ્મણ, કન્યાને દૂષિત કરનાર, અગ્નિ ઉપેક્ષા કરનાર અને સોમ વેચનાર—

અભિશપ્તસ્તથા સ્તેનઃ પિશુનો ગ્રામયાજકઃ । ભૃતકાધ્યાપકશ્ચૈવ ભૃતકાધ્યાપિતશ્ચ યઃ ।। ૧૪.

શાપિત, ચોર, પરનિંદક, ગામના યજમાન, પગાર પર શીખવનાર અને પગાર પર શીખનાર—

પરપૂર્વાપતિશ્ચૈવ માતાપિત્રોસ્તથોજ્ઝકઃ । વૃષલીસૂતિપોષ્યશ્ચ વૃષલીપતિરેવ ચ । તથા દેવલકશ્ચાપિ શ્રાદ્ધે નાર્હન્તિ કેતનમ્ ।। ૧૪.

બીજાના પૂર્વ પત્નીને વિવાહ કરનાર, માતા-પિતાની અવગણના કરનાર, નીચ જાતિની સ્ત્રીને પોષણ આપનાર કે તેનો પતિ, અને દેવાલયના પુજારી—આ બધા શ્રાદ્ધમાં યોગ્ય નથી.

પ્રથમેઽહ્નિ બુધઃ કુર્યાદ્ વિપ્રાગ્ર્યાણાં નિમન્ત્રણમ્ । આનિમન્ત્ર્ય દ્વિજાન્ ગેહમાગતાન્ ભોજયેદ્ યતીન્ ।। ૧૪.

પ્રથમ દિવસે, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપવું જોઈએ; આમંત્રણ વિના ઘરે આવેલા યતિઓને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ.

પાદશૌચાદિના ગેહમાગતાન્ ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ । પવિત્રપાણિરાચાન્તાનાસનેષૂપવેશયેત્ ।। ૧૪.

પગ ધોઈને અને શુદ્ધ થઈને ઘરે આવેલા બ્રાહ્મણોને, પવિત્ર હાથથી અને યોગ્ય આસન પર બેસાડી, ભોજન કરાવવું જોઈએ.

પિતૄણામયુજો યુગ્માન્ દેવાનામપિ યોજયેત્ । દેવાનામેકમેકં વા પિતૄણાં ચ નિયોજયેત્ ।। ૧૪.

પિતૃઓ માટે જોડીઓ અને દેવતાઓ માટે પણ જોડીઓ નિયુક્ત કરવી, અથવા દરેક દેવતા અને દરેક પિતૃ માટે અલગ વ્યક્તિ નિયુક્ત કરવી.

તથા માતામહશ્રાદ્ધં વૈશ્વદેવસમન્વિતમ્ । કુર્વીત ભક્તિસંપન્નસક્તન્ત્રં વા વૈશ્વદેવિકમ્ ।। ૧૪.

માતામહનું શ્રાદ્ધ વૈશ્વદેવ વિધિ સાથે, ભક્તિપૂર્વક કરવું, અથવા નિયમ મુજબ માત્ર વૈશ્વદેવ વિધિ પણ કરી શકાય.

પ્રાઙ્મુખં ભોજભેદ્ વિપ્રં દેવાનામુભયાત્મકમ્ । પિતૃપૈતામહાનાં ચ ભોજયેચ્ચાપ્યુદઙ્મુખાન્ ।। ૧૪.

દેવતાઓ માટેના બ્રાહ્મણને પૂર્વ દિશામાં બેસાડી, પિતૃ અને પિતામહ માટેના બ્રાહ્મણોને ઉત્તર દિશામાં બેસાડી ભોજન કરાવવું.

પૃથક્ તયોઃ કેચિદાહુઃ શ્રાદ્ધસ્ય કરણં દ્વિજ । એકત્રૈકેન પાકેન વદન્ત્યન્યે મહર્ષયઃ ।। ૧૪.

કેટલાંક લોકો કહે છે કે શ્રાદ્ધ બંને માટે અલગ-અલગ કરવું જોઈએ; જ્યારે બીજા મહર્ષિઓ કહે છે કે એક સાથે, એક જ પાકથી કરવું જોઈએ.

વિષ્ટરાર્થં કુશાન્ દત્ત્વા સંપૂજ્યાર્ઘવિધાનતઃ । કુર્યાદાવાહનં પ્રાજ્ઞો દેવાનાં તદનુજ્ઞયા ।। ૧૪.

આસન માટે કુશ આપીને અને યોગ્ય રીતે અર્જ્ય આપીને, વિધિવત પૂજા કરીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ દેવતાઓનું આવાહન કરવું જોઈએ.

યવામ્બુના ચ દેવાનાં દદ્યાદર્ઘ્યં વિધાનવિત્ । સુગન્ધધૂપદીપાંશ્ચ દત્ત્વા તેભ્યો યથાવિધિ । પિતૄણામપસકવ્યેન સર્વમેવોપકલ્પયેત્ ।। ૧૪.

દેવતાઓને જૌના પાણીથી અર્જ્ય આપવું, સુગંધિત ધૂપ અને દીવો આપવો, અને પિતૃઓ માટે અપસવ્યથી બધું તૈયાર કરવું.

અનુજ્ઞાં ચ તતઃ પ્રાપ્ય દત્ત્વા દર્ભાન્ દ્વિધાકૃતાન્ । મન્ત્રપૂર્વં પિતૄણાં તુ કુર્યાદાવાહનં બુધઃ । તિલામ્બુના ચાપસવ્યં દદ્યાદર્ધ્યાદિકં બુધઃ ।। ૧૪.

પછી અનુમતિ લઈને, બે ભાગમાં વિભાજિત દર્ભા આપી, મંત્રોચ્ચારથી પિતૃઓનું આવાહન કરવું; અને તિલના પાણીથી અપસવ્ય રીતે અર્જ્ય વગેરે આપવું.

કાલે તત્રાતિથિં પ્રાપ્તમન્નકામં દ્વિજાધ્વગમ્ । બ્રાહ્મણૈરભ્યનુજ્ઞાતઃ કામં તમપિ પૂજયેત્ ।। ૧૪.

તે સમયે, જો કોઈ અતિથિ, ભોજન ઇચ્છનાર બ્રાહ્મણ યાત્રિક આવે, તો બ્રાહ્મણોની મંજૂરીથી, તેને પણ ઇચ્છા મુજબ સન્માન આપવું જોઈએ.

યોગિનો વિવિધૈ રૂપૈર્નરાણામુપકારિણઃ । ભ્રમન્તિ પૃથિવીમેતામવિજ્ઞાતસ્વરૂપિણઃ ।। ૧૪.

યોગીઓ વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને, લોકોનું ભલું કરવા માટે, આ ધરતી પર ફરતા રહે છે; તેમનું સાચું સ્વરૂપ કોઈ ઓળખી શકતું નથી.

તસ્માદભ્યર્ચયેત્ પ્રાપ્તં શ્રાદ્ધકાલેઽતિથિં બુધઃ । શ્રાદ્ધક્રિયાફલં હન્તિ દ્વિજેન્દ્રાપૂજિતોઽતિથિઃ ।। ૧૪.

એથી, શ્રાદ્ધના સમયે, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ જે અતિથિ આવે તેને સન્માન આપવું જોઈએ; જો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ અતિથિને પૂજા ન કરવામાં આવે તો, તે શ્રાદ્ધકર્મનું ફળ નષ્ટ કરી નાખે છે.

જુહુયાદ્ વ્યઞ્જનં ક્ષારૈર્વર્જ્યમન્નં તતોઽનલે । અનુજ્ઞાતો દ્બિજૈસ્તૈસ્તુ ત્રિઃ કૃત્વા પુરુષર્ષભ ।। ૧૪.

પછી, મીઠું કે ખારાશ વગરનું સ્વાદિષ્ટ ભોજન અગ્નિમાં અર્પણ કરવું જોઈએ; અને તે બ્રાહ્મણો દ્વારા અનુમતિ મળ્યા પછી, એ કામ ત્રણ વાર કરવું જોઈએ.

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ પ્રથમાહુતિઃ । સોમાય વૈ પિતૃમતે દાતવ્યા તદનન્તરમ્ ।। ૧૪.

પ્રથમ આહુતિ 'સ્વાહા' સાથે અગ્નિને, જે પિતૃઓ સુધી અર્પણ પહોંચાડે છે, આપવી; ત્યારબાદ તરત જ પિતૃઓ સાથે સંકળાયેલા સોમને આપવી.

વૈવસ્વતાય ચૈવાન્યા તૃતીયા દીયતાહુતિઃ । હુતાવશિષ્ટમલ્પાલ્પં વિપ્રપાત્રેષુ નિર્વપેત્ ।। ૧૪.

ત્રીજી આહુતિ વૈવસ્વતને આપવી; પછી જે થોડુંક અર્પણ બચી જાય, તે બ્રાહ્મણોના પાત્રોમાં મૂકી દેવું.

તતોઽન્નં મૃષ્ટમત્યર્થમભીષ્ટમભિસંસ્કૃતમ્ । દત્ત્વા જુષધ્વમિચ્છાતો વાચ્યમેતદનિષ્ઠુરમ્ ।। ૧૪.

પછી, સારી રીતે રાંધેલું, મનગમતું અને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું ભોજન આપી, સૌમ્ય અને સન્માનપૂર્વક કહેવું કે, 'તમારે જે રીતે ઇચ્છા હોય તેમ ભોજન કરો.'

ભોક્તવ્યં તૈશ્ચ તચ્ચિત્તૈર્મૌનિભિઃ સુમુખૈઃ સુખમ્ । અક્રુધ્યતા અત્વરતા દેયં તેનાપિ ભક્તિતઃ ।। ૧૪.

બ્રાહ્મણોએ એકાગ્ર ચિત્તથી, મૌનમાં, પ્રસન્ન ચહેરે અને આનંદથી ભોજન કરવું જોઈએ; અને એ ભોજન ભક્તિપૂર્વક, ક્રોધ કે ઉતાવળ વિના આપવું જોઈએ.

રક્ષોઘ્નમન્ત્રપઠનં ભૂમેરાસ્તરણં તિલૈઃ । કૃત્વાઽધ્યેયાશ્ચ પિતરસ્ત એવ દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૧૪.

પછી, રક્ષાથી બચાવવાના મંત્રો બોલી, જમીન પર તલ છાંટી, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ પિતૃસંબંધિત મંત્રોનું પઠન કરવું જોઈએ.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય હોમાપ્યાયિતમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જેમની મૂર્તિ હવનથી પોષાય છે, તેઓ આજે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

પિતાપિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય વિપ્રદેહેષુ સંસ્થિતાઃ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જે બ્રાહ્મણોના શરીરમાં સ્થિત છે, તેઓ આજે તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ પિણ્ડેષુ મયા દત્તેષુ ભૂતલે ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, મેં ધરા પર અર્પણ કરેલા પિંડોથી તૃપ્તિ મેળવે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ । તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ મે ભક્ત્યા યન્મયૈતદુદાહૃતમ્ ।। ૧૪.

મારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ, જે મેં અહીં ભક્તિપૂર્વક ઉચ્ચાર્યું છે, તેનાથી તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે.

માતામહસ્તૃપ્તિમુપૈતુ તસ્ય તથા પિતા તસ્ય પિતા તતોઽન્યઃ । વિશ્વેઽથ દેવાઃ પરમાં પ્રયાન્તુ તૃપ્તિં પ્રણશ્યન્તુ ચ યાતુધાનાઃ ।। ૧૪.

મારા માતામહ, તેમના પિતા અને તેમના પિતાના પિતા તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે; બધા દેવતાઓ પરમ સંતોષ પામે અને દુષ્ટ આત્માઓ નષ્ટ થાય.

યજ્ઞેશ્વરો હવ્યસમસ્તકવ્ય- ભોક્તાઽવ્યયાત્મા હરિરીશ્વરોઽત્ર । તત્સન્નિધાનાદપયાન્તુ સદ્યો રક્ષાંસ્યશેષાણ્યસુરાશ્ચ સર્વે ।। ૧૪.

યજ્ઞના સ્વામી, સર્વ હવન અને પિતૃઓના અર્પણના ભોગી, અવિનાશી આત્મા હરિ અહીં હાજર છે; તેમની હાજરીથી બધા રાક્ષસો અને અસુરો તરત દૂર થઈ જાય.

તૃપ્તેષ્વેતેષુ વિપ્રેષુ કિરેદન્નં મહીતલે । દદ્યાદાચમનાર્થાય તેભ્યો વારિ સકૃત્સકૃત્ ।। ૧૪.

જ્યારે આ બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થાય, ત્યારે ધરા પર રહેલું ભોજન અને પાન માટેનું પાણી, એકવાર કે વારંવાર, તેમને આપવું જોઈએ.

સુતૃપ્તૈસ્તૈરનુજ્ઞાતઃ સર્વેણાન્નેન ભૂતલે । સલિલેન તતઃ પિણ્ડાન્ સમાગૃહ્ય સમાહિતઃ ।। ૧૪.

જ્યારે તેઓ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય અને અનુમતિ આપે, ત્યારે મન એકાગ્ર કરીને ધરા પરના પિંડો અને પાણી એકત્ર કરવું.