વરાહપુરાણમ્

તત્રાપ્યસામર્થ્યયુતઃ કરાગ્રાગ્રસ્થિતાંસ્તિલાન્ । પ્રણમ્ય દ્વિજમુખ્યાય કસ્મૈચિદ્ દ્વિજ દાસ્યતિ ।। ૧૩.

અને જો એ પણ શક્ય ન હોય, તો હાથની આંગળીના ટોચે થોડા તિલ લઈને, શ્રદ્ધાપૂર્વક કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરે છે.

તિલૈઃ સપ્તાષ્ટભિર્વાપિ સમવેતાં જલાઞ્જલિમ્ । ભક્તિનમ્રઃ સમુદ્દિશ્યાપ્યસ્માકં સંપ્રદાસ્યતિ ।। ૧૩.

સાત કે આઠ તિલ અથવા પાણીની અંજીલી, શ્રદ્ધા અને વિનમ્રતાથી અમારાં માટે અર્પણ કરે છે.

યતઃ કુતશ્ચિત્ સંપ્રાપ્ય ગોભ્યો વાપિ ગવાહ્નિકમ્ । અભાવે પ્રીણયત્યસ્માન્ ભક્ત્યા યુક્તઃ પ્રદાસ્યતિ ।। ૧૩.

ક્યાંકથી જે કંઈ મળે, અથવા ગાયનું દૈનિક દૂધ—even કશું ન હોય ત્યારે પણ—શ્રદ્ધાથી અમને તૃપ્ત કરે છે.

સર્વાભાવે વનં ગત્વા કક્ષામૂલપ્રદર્શકઃ । સૂર્યાદિલોકપાલાનામિદમુચ્ચૈઃ પઠિષ્યતિ ।। ૧૩.

જ્યારે બધું અણઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે જંગલમાં જઈ, વૃક્ષની છાયામાં પવિત્ર સ્થાન બતાવી, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓ માટે આ શબ્દો ઉંચે બોલે—

ન મેઽસ્તિ વિત્તં ન ધનં ન ચાન્ય- ચ્છ્રાદ્ધસ્ય યોગ્યં સ્વપિતૄન્ નતોઽસ્મિ । તૃપ્યન્તુ ભક્ત્યા પિતરો મયૈતૌ ભુજૌ તતૌ વર્ત્મનિ મારુતસ્ય ।। ૧૩.

'મારે પાસે ધન નથી, સંપત્તિ નથી, કે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય કંઈ નથી; હું મારા પિતૃઓને વંદન કરું છું—મારી શ્રદ્ધાથી તેઓ તૃપ્ત થાય—મારા હાથ પવનના માર્ગે ફેલાવેલા છે.'

ઇત્યેતત્ પિતૃભિર્ગીતં ભાવાભાવપ્રયોજનમ્ । કૃતં તેન ભવેચ્છ્રાદ્ધં ય એવં કુરુતે દ્વિજ ।। ૧૩.

આ રીતે, પિતૃઓએ જે જન્મ અને અજન્મના હેતુ વિશે ગાયું છે, એ પ્રમાણે જે દ્વિજ એ વિધિ કરે છે, તેની ક્રિયા શ્રાદ્ધ ગણાય છે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । એતન્મે કથિતં પૂર્વં બ્રહ્મપુત્રેણ ધીમતા । સનકાનુજેન વિપ્રર્ષે બ્રાહ્મણાન્ શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્ ।। ૧૪.

માર્કંડેયે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, આ વાત મને પહેલા જ બુદ્ધિશાળી બ્રહ્માના પુત્ર અને સનકના નાના ભાઈએ કહી હતી; હવે બ્રાહ્મણોની વાત સાંભળો.

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ । વેદવિત્ શ્રોત્રિયો યોગી તથા વૈ જ્યોષ્ઠસામગઃ ।। ૧૪.

જે ત્રણ નચિકેત અગ્નિ, ત્રણ મધુ સૂક્તો, ત્રણ સુપર્ણ સ્તોત્ર જાણે છે, છ અંગોનું જ્ઞાન ધરાવે છે, વેદ જાણે છે, શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત છે, યોગી છે અને જ્યોતિષ સામનો શ્રેષ્ઠ ગાયક છે—

ઋત્વિજં ભાગિનેયં ચ દૌહિત્રં શ્વસુરં તથા । જામાતરં માતુલં ચ તપોનિષ્ઠં ચ બ્રાહ્મણમ્ ।। ૧૪.

યજ્ઞકર્મ કરનાર, ભાણેજ, દોહિત્ર, શ્વશુર, જમાઈ, મામા અને તપસ્યામાં તત્પર બ્રાહ્મણ—

પઞ્ચાગ્ન્યભિરતં ચૈવ શિષ્યં સંબન્ધિનં તથા । માતાપિતૃરતં ચૈવ એતાઞ્છ્રાદ્ધે નિયોજયેત્ ।। ૧૪.

પાંચ અગ્નિમાં રત, શિષ્ય, સંબંધીઓ અને માતા-પિતાની સેવા કરનાર—આ બધાને શ્રાદ્ધમાં નિયુક્ત કરવો જોઈએ.

મિત્રધ્રુક્ કુનખી ચૈવ શ્યાવદન્તસ્તથા દ્વિજઃ । કન્યાદૂષયિતા વહ્નિવેદોજ્ઝઃ સોમવિક્રયી ।। ૧૪.

મિત્રદ્રોહી, વાંકાં નખવાળો, કાળા દાંતવાળો બ્રાહ્મણ, કન્યાને દૂષિત કરનાર, અગ્નિ ઉપેક્ષા કરનાર અને સોમ વેચનાર—

અભિશપ્તસ્તથા સ્તેનઃ પિશુનો ગ્રામયાજકઃ । ભૃતકાધ્યાપકશ્ચૈવ ભૃતકાધ્યાપિતશ્ચ યઃ ।। ૧૪.

શાપિત, ચોર, પરનિંદક, ગામના યજમાન, પગાર પર શીખવનાર અને પગાર પર શીખનાર—

પરપૂર્વાપતિશ્ચૈવ માતાપિત્રોસ્તથોજ્ઝકઃ । વૃષલીસૂતિપોષ્યશ્ચ વૃષલીપતિરેવ ચ । તથા દેવલકશ્ચાપિ શ્રાદ્ધે નાર્હન્તિ કેતનમ્ ।। ૧૪.

બીજાના પૂર્વ પત્નીને વિવાહ કરનાર, માતા-પિતાની અવગણના કરનાર, નીચ જાતિની સ્ત્રીને પોષણ આપનાર કે તેનો પતિ, અને દેવાલયના પુજારી—આ બધા શ્રાદ્ધમાં યોગ્ય નથી.

પ્રથમેઽહ્નિ બુધઃ કુર્યાદ્ વિપ્રાગ્ર્યાણાં નિમન્ત્રણમ્ । આનિમન્ત્ર્ય દ્વિજાન્ ગેહમાગતાન્ ભોજયેદ્ યતીન્ ।। ૧૪.

પ્રથમ દિવસે, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપવું જોઈએ; આમંત્રણ વિના ઘરે આવેલા યતિઓને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ.

પાદશૌચાદિના ગેહમાગતાન્ ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ । પવિત્રપાણિરાચાન્તાનાસનેષૂપવેશયેત્ ।। ૧૪.

પગ ધોઈને અને શુદ્ધ થઈને ઘરે આવેલા બ્રાહ્મણોને, પવિત્ર હાથથી અને યોગ્ય આસન પર બેસાડી, ભોજન કરાવવું જોઈએ.

પિતૄણામયુજો યુગ્માન્ દેવાનામપિ યોજયેત્ । દેવાનામેકમેકં વા પિતૄણાં ચ નિયોજયેત્ ।। ૧૪.

પિતૃઓ માટે જોડીઓ અને દેવતાઓ માટે પણ જોડીઓ નિયુક્ત કરવી, અથવા દરેક દેવતા અને દરેક પિતૃ માટે અલગ વ્યક્તિ નિયુક્ત કરવી.

તથા માતામહશ્રાદ્ધં વૈશ્વદેવસમન્વિતમ્ । કુર્વીત ભક્તિસંપન્નસક્તન્ત્રં વા વૈશ્વદેવિકમ્ ।। ૧૪.

માતામહનું શ્રાદ્ધ વૈશ્વદેવ વિધિ સાથે, ભક્તિપૂર્વક કરવું, અથવા નિયમ મુજબ માત્ર વૈશ્વદેવ વિધિ પણ કરી શકાય.

પ્રાઙ્મુખં ભોજભેદ્ વિપ્રં દેવાનામુભયાત્મકમ્ । પિતૃપૈતામહાનાં ચ ભોજયેચ્ચાપ્યુદઙ્મુખાન્ ।। ૧૪.

દેવતાઓ માટેના બ્રાહ્મણને પૂર્વ દિશામાં બેસાડી, પિતૃ અને પિતામહ માટેના બ્રાહ્મણોને ઉત્તર દિશામાં બેસાડી ભોજન કરાવવું.

પૃથક્ તયોઃ કેચિદાહુઃ શ્રાદ્ધસ્ય કરણં દ્વિજ । એકત્રૈકેન પાકેન વદન્ત્યન્યે મહર્ષયઃ ।। ૧૪.

કેટલાંક લોકો કહે છે કે શ્રાદ્ધ બંને માટે અલગ-અલગ કરવું જોઈએ; જ્યારે બીજા મહર્ષિઓ કહે છે કે એક સાથે, એક જ પાકથી કરવું જોઈએ.

વિષ્ટરાર્થં કુશાન્ દત્ત્વા સંપૂજ્યાર્ઘવિધાનતઃ । કુર્યાદાવાહનં પ્રાજ્ઞો દેવાનાં તદનુજ્ઞયા ।। ૧૪.

આસન માટે કુશ આપીને અને યોગ્ય રીતે અર્જ્ય આપીને, વિધિવત પૂજા કરીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ દેવતાઓનું આવાહન કરવું જોઈએ.

યવામ્બુના ચ દેવાનાં દદ્યાદર્ઘ્યં વિધાનવિત્ । સુગન્ધધૂપદીપાંશ્ચ દત્ત્વા તેભ્યો યથાવિધિ । પિતૄણામપસકવ્યેન સર્વમેવોપકલ્પયેત્ ।। ૧૪.

દેવતાઓને જૌના પાણીથી અર્જ્ય આપવું, સુગંધિત ધૂપ અને દીવો આપવો, અને પિતૃઓ માટે અપસવ્યથી બધું તૈયાર કરવું.

અનુજ્ઞાં ચ તતઃ પ્રાપ્ય દત્ત્વા દર્ભાન્ દ્વિધાકૃતાન્ । મન્ત્રપૂર્વં પિતૄણાં તુ કુર્યાદાવાહનં બુધઃ । તિલામ્બુના ચાપસવ્યં દદ્યાદર્ધ્યાદિકં બુધઃ ।। ૧૪.

પછી અનુમતિ લઈને, બે ભાગમાં વિભાજિત દર્ભા આપી, મંત્રોચ્ચારથી પિતૃઓનું આવાહન કરવું; અને તિલના પાણીથી અપસવ્ય રીતે અર્જ્ય વગેરે આપવું.

કાલે તત્રાતિથિં પ્રાપ્તમન્નકામં દ્વિજાધ્વગમ્ । બ્રાહ્મણૈરભ્યનુજ્ઞાતઃ કામં તમપિ પૂજયેત્ ।। ૧૪.

તે સમયે, જો કોઈ અતિથિ, ભોજન ઇચ્છનાર બ્રાહ્મણ યાત્રિક આવે, તો બ્રાહ્મણોની મંજૂરીથી, તેને પણ ઇચ્છા મુજબ સન્માન આપવું જોઈએ.

યોગિનો વિવિધૈ રૂપૈર્નરાણામુપકારિણઃ । ભ્રમન્તિ પૃથિવીમેતામવિજ્ઞાતસ્વરૂપિણઃ ।। ૧૪.

યોગીઓ વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને, લોકોનું ભલું કરવા માટે, આ ધરતી પર ફરતા રહે છે; તેમનું સાચું સ્વરૂપ કોઈ ઓળખી શકતું નથી.

તસ્માદભ્યર્ચયેત્ પ્રાપ્તં શ્રાદ્ધકાલેઽતિથિં બુધઃ । શ્રાદ્ધક્રિયાફલં હન્તિ દ્વિજેન્દ્રાપૂજિતોઽતિથિઃ ।। ૧૪.

એથી, શ્રાદ્ધના સમયે, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ જે અતિથિ આવે તેને સન્માન આપવું જોઈએ; જો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ અતિથિને પૂજા ન કરવામાં આવે તો, તે શ્રાદ્ધકર્મનું ફળ નષ્ટ કરી નાખે છે.

જુહુયાદ્ વ્યઞ્જનં ક્ષારૈર્વર્જ્યમન્નં તતોઽનલે । અનુજ્ઞાતો દ્બિજૈસ્તૈસ્તુ ત્રિઃ કૃત્વા પુરુષર્ષભ ।। ૧૪.

પછી, મીઠું કે ખારાશ વગરનું સ્વાદિષ્ટ ભોજન અગ્નિમાં અર્પણ કરવું જોઈએ; અને તે બ્રાહ્મણો દ્વારા અનુમતિ મળ્યા પછી, એ કામ ત્રણ વાર કરવું જોઈએ.

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ પ્રથમાહુતિઃ । સોમાય વૈ પિતૃમતે દાતવ્યા તદનન્તરમ્ ।। ૧૪.

પ્રથમ આહુતિ 'સ્વાહા' સાથે અગ્નિને, જે પિતૃઓ સુધી અર્પણ પહોંચાડે છે, આપવી; ત્યારબાદ તરત જ પિતૃઓ સાથે સંકળાયેલા સોમને આપવી.

વૈવસ્વતાય ચૈવાન્યા તૃતીયા દીયતાહુતિઃ । હુતાવશિષ્ટમલ્પાલ્પં વિપ્રપાત્રેષુ નિર્વપેત્ ।। ૧૪.

ત્રીજી આહુતિ વૈવસ્વતને આપવી; પછી જે થોડુંક અર્પણ બચી જાય, તે બ્રાહ્મણોના પાત્રોમાં મૂકી દેવું.

તતોઽન્નં મૃષ્ટમત્યર્થમભીષ્ટમભિસંસ્કૃતમ્ । દત્ત્વા જુષધ્વમિચ્છાતો વાચ્યમેતદનિષ્ઠુરમ્ ।। ૧૪.

પછી, સારી રીતે રાંધેલું, મનગમતું અને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું ભોજન આપી, સૌમ્ય અને સન્માનપૂર્વક કહેવું કે, 'તમારે જે રીતે ઇચ્છા હોય તેમ ભોજન કરો.'