વરાહપુરાણમ્

કાલે ધનિષ્ઠા યદિ નામ તસ્મિન્ ભવેત્તુ વિપ્રેન્દ્ર સદા પિતૃભ્યઃ । દત્તં જલાન્નં પ્રદદાતિ તૃપ્તિં વર્ષાયુતં તત્કુલજૈર્મનુષ્યૈઃ ।। ૧૩.

એ સમયે જો ધનિષ્ઠા નક્ષત્ર હોય, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો કુટુંબના લોકો દ્વારા પિતૃઓને આપવામાં આવતું પાણી અને અન્ન તેમને દસ હજાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ આપે છે.

તત્રૈવ ચેદ્ ભાદ્રપદાસ્તુ પૂર્વાઃ કાલે તદા યૈઃ ક્રિયતે પિતૃભ્યઃ । શ્રાદ્ધં પરા તૃપ્તિમુપેત્ય તેન યુગં સમગ્રં પિતરઃ સ્વપન્તિ ૧૩.

અને એ જ સમયે જો પૂર્વા ભાદ્રપદ નક્ષત્ર હોય, તો જે લોકો પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરે છે, તેઓ પિતૃઓને શ્રેષ્ઠ તૃપ્તિ અપાવે છે અને પિતૃઓ આખા યુગ સુધી શાંતિથી વિશ્રામ કરે છે.

ગઙ્ગાસરયૂમથવા વિપાશાં સરસ્વતીં નૈમિષગોમતીં વા । તતોઽવગાહ્યાર્ચનમાદરેણ કૃત્વા પિતૄણામહિતાનિ હન્તિ ।। ૧૩.

જે વ્યક્તિ ગંગા, સરયૂ, વિપાશા, સરસ્વતી, નૈમિષા અથવા ગોમતીમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓનું પૂજન કરે છે, તે તેમના દુઃખો દૂર કરે છે.

ગાયન્તિ ચૈતત્ પિતરઃ કદા તુ વર્ષામઘાતૃપ્તિમવાપ્ય ભૂયઃ । માઘાસિતાન્તે શુભતીર્થતોયૈ- ર્યાસ્યામ તૃપ્તિં તનયાદિદત્તૈઃ ।। ૧૩.

પિતૃઓ આવું ગાયન કરે છે: 'જ્યારે વર્ષ પૂરે પછી ફરીથી માઘ મહિનાની શુક્લ પખવાડીના અંતે, પવિત્ર તીર્થોના શુદ્ધ જળથી, પુત્રાદિકો દ્વારા આપવામાં આવેલી ભેટોથી અમને ફરી તૃપ્તિ મળે છે—'

ચિત્તં ચ વિત્તં ચ નૃણાં વિશુદ્ધં શસ્તશ્ચ કાલઃ કથિતો વિધિશ્ચ । પાત્રં યથોક્તં પરમા ચ ભક્તિ- ર્નૃણાં પ્રયચ્છન્ત્યભિવાઞ્છિતાનિ ।। ૧૩.

શુદ્ધ મન અને સંપત્તિ, શુભ સમય, વિધિ પ્રમાણે કરેલું કર્મ, યોગ્ય પાત્ર અને શ્રેષ્ઠ ભક્તિ—આ બધું મનુષ્યને ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

પિતૃગીતાસ્તથૈવાત્ર શ્લોકાસ્તાન્ શ્રૃણુ સત્તમ । શ્રુત્વા તથૈવ ભવિતા ભાવ્યં તત્ર વિધાત્મના ।। ૧૩.

હવે, હે શ્રેષ્ઠ, પિતૃઓ દ્વારા ગવાયેલા આ શ્લોકો સાંભળ; સાંભળ્યા પછી, જેવું નિર્ધારિત છે, તેમ જ વર્તવું જોઈએ.

અપિ ધન્યઃ કુલે જાયાદસ્માકં મતિમાન્ નરઃ । અકુર્વન્ વિત્તશાઠ્યં યઃ પિણ્ડાન્ યો નિર્વપિષ્યતિ ।। ૧૩.

અમારા કુળમાં જે બુદ્ધિશાળી મનુષ્ય જન્મે છે અને સંપત્તિમાં કોઈ છેતરપિંડી કર્યા વિના અમારાં માટે પિંડ અર્પણ કરે છે, એ ખરેખર ધન્ય છે.

રત્નવસ્ત્રમહાયાનં સર્વં ભોગાદિકં વસુ । વિભવે સતિ વિપ્રેભ્યો અસ્માનુદ્દિશ્ય દાસ્યતિ ।। ૧૩.

જે પાસે રત્નો, વસ્ત્રો, વાહનો, સર્વ પ્રકારના ભોગ અને ધન હોય, અને તે અમારાં નામે બ્રાહ્મણોને દાન આપે—

અન્નેન વા યથાશક્ત્યા કાલેઽસ્મિન્ ભક્તિનમ્રધીઃ । ભોજયિષ્યતિ વિપ્રાગ્ર્યાંસ્તન્માત્રવિભવો નરઃ ।। ૧૩.

અથવા, જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, શ્રદ્ધા અને વિનમ્રતાથી, આ સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે—even એટલું જ પુરતું છે.

અસમર્થોઽન્નદાનસ્ય વન્યશાકં સ્વશક્તિતઃ । પ્રદાસ્યતિદ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ સ્વલ્પાં યો વાપિ દક્ષિણામ્ ।। ૧૩.

જો અન્નદાન માટે અસમર્થ હોય, તો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જંગલની શાકભાજી કે થોડું દક્ષિણ પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આપે છે.

તત્રાપ્યસામર્થ્યયુતઃ કરાગ્રાગ્રસ્થિતાંસ્તિલાન્ । પ્રણમ્ય દ્વિજમુખ્યાય કસ્મૈચિદ્ દ્વિજ દાસ્યતિ ।। ૧૩.

અને જો એ પણ શક્ય ન હોય, તો હાથની આંગળીના ટોચે થોડા તિલ લઈને, શ્રદ્ધાપૂર્વક કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરે છે.

તિલૈઃ સપ્તાષ્ટભિર્વાપિ સમવેતાં જલાઞ્જલિમ્ । ભક્તિનમ્રઃ સમુદ્દિશ્યાપ્યસ્માકં સંપ્રદાસ્યતિ ।। ૧૩.

સાત કે આઠ તિલ અથવા પાણીની અંજીલી, શ્રદ્ધા અને વિનમ્રતાથી અમારાં માટે અર્પણ કરે છે.

યતઃ કુતશ્ચિત્ સંપ્રાપ્ય ગોભ્યો વાપિ ગવાહ્નિકમ્ । અભાવે પ્રીણયત્યસ્માન્ ભક્ત્યા યુક્તઃ પ્રદાસ્યતિ ।। ૧૩.

ક્યાંકથી જે કંઈ મળે, અથવા ગાયનું દૈનિક દૂધ—even કશું ન હોય ત્યારે પણ—શ્રદ્ધાથી અમને તૃપ્ત કરે છે.

સર્વાભાવે વનં ગત્વા કક્ષામૂલપ્રદર્શકઃ । સૂર્યાદિલોકપાલાનામિદમુચ્ચૈઃ પઠિષ્યતિ ।। ૧૩.

જ્યારે બધું અણઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે જંગલમાં જઈ, વૃક્ષની છાયામાં પવિત્ર સ્થાન બતાવી, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓ માટે આ શબ્દો ઉંચે બોલે—

ન મેઽસ્તિ વિત્તં ન ધનં ન ચાન્ય- ચ્છ્રાદ્ધસ્ય યોગ્યં સ્વપિતૄન્ નતોઽસ્મિ । તૃપ્યન્તુ ભક્ત્યા પિતરો મયૈતૌ ભુજૌ તતૌ વર્ત્મનિ મારુતસ્ય ।। ૧૩.

'મારે પાસે ધન નથી, સંપત્તિ નથી, કે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય કંઈ નથી; હું મારા પિતૃઓને વંદન કરું છું—મારી શ્રદ્ધાથી તેઓ તૃપ્ત થાય—મારા હાથ પવનના માર્ગે ફેલાવેલા છે.'

ઇત્યેતત્ પિતૃભિર્ગીતં ભાવાભાવપ્રયોજનમ્ । કૃતં તેન ભવેચ્છ્રાદ્ધં ય એવં કુરુતે દ્વિજ ।। ૧૩.

આ રીતે, પિતૃઓએ જે જન્મ અને અજન્મના હેતુ વિશે ગાયું છે, એ પ્રમાણે જે દ્વિજ એ વિધિ કરે છે, તેની ક્રિયા શ્રાદ્ધ ગણાય છે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । એતન્મે કથિતં પૂર્વં બ્રહ્મપુત્રેણ ધીમતા । સનકાનુજેન વિપ્રર્ષે બ્રાહ્મણાન્ શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્ ।। ૧૪.

માર્કંડેયે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, આ વાત મને પહેલા જ બુદ્ધિશાળી બ્રહ્માના પુત્ર અને સનકના નાના ભાઈએ કહી હતી; હવે બ્રાહ્મણોની વાત સાંભળો.

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ । વેદવિત્ શ્રોત્રિયો યોગી તથા વૈ જ્યોષ્ઠસામગઃ ।। ૧૪.

જે ત્રણ નચિકેત અગ્નિ, ત્રણ મધુ સૂક્તો, ત્રણ સુપર્ણ સ્તોત્ર જાણે છે, છ અંગોનું જ્ઞાન ધરાવે છે, વેદ જાણે છે, શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત છે, યોગી છે અને જ્યોતિષ સામનો શ્રેષ્ઠ ગાયક છે—

ઋત્વિજં ભાગિનેયં ચ દૌહિત્રં શ્વસુરં તથા । જામાતરં માતુલં ચ તપોનિષ્ઠં ચ બ્રાહ્મણમ્ ।। ૧૪.

યજ્ઞકર્મ કરનાર, ભાણેજ, દોહિત્ર, શ્વશુર, જમાઈ, મામા અને તપસ્યામાં તત્પર બ્રાહ્મણ—

પઞ્ચાગ્ન્યભિરતં ચૈવ શિષ્યં સંબન્ધિનં તથા । માતાપિતૃરતં ચૈવ એતાઞ્છ્રાદ્ધે નિયોજયેત્ ।। ૧૪.

પાંચ અગ્નિમાં રત, શિષ્ય, સંબંધીઓ અને માતા-પિતાની સેવા કરનાર—આ બધાને શ્રાદ્ધમાં નિયુક્ત કરવો જોઈએ.

મિત્રધ્રુક્ કુનખી ચૈવ શ્યાવદન્તસ્તથા દ્વિજઃ । કન્યાદૂષયિતા વહ્નિવેદોજ્ઝઃ સોમવિક્રયી ।। ૧૪.

મિત્રદ્રોહી, વાંકાં નખવાળો, કાળા દાંતવાળો બ્રાહ્મણ, કન્યાને દૂષિત કરનાર, અગ્નિ ઉપેક્ષા કરનાર અને સોમ વેચનાર—

અભિશપ્તસ્તથા સ્તેનઃ પિશુનો ગ્રામયાજકઃ । ભૃતકાધ્યાપકશ્ચૈવ ભૃતકાધ્યાપિતશ્ચ યઃ ।। ૧૪.

શાપિત, ચોર, પરનિંદક, ગામના યજમાન, પગાર પર શીખવનાર અને પગાર પર શીખનાર—

પરપૂર્વાપતિશ્ચૈવ માતાપિત્રોસ્તથોજ્ઝકઃ । વૃષલીસૂતિપોષ્યશ્ચ વૃષલીપતિરેવ ચ । તથા દેવલકશ્ચાપિ શ્રાદ્ધે નાર્હન્તિ કેતનમ્ ।। ૧૪.

બીજાના પૂર્વ પત્નીને વિવાહ કરનાર, માતા-પિતાની અવગણના કરનાર, નીચ જાતિની સ્ત્રીને પોષણ આપનાર કે તેનો પતિ, અને દેવાલયના પુજારી—આ બધા શ્રાદ્ધમાં યોગ્ય નથી.

પ્રથમેઽહ્નિ બુધઃ કુર્યાદ્ વિપ્રાગ્ર્યાણાં નિમન્ત્રણમ્ । આનિમન્ત્ર્ય દ્વિજાન્ ગેહમાગતાન્ ભોજયેદ્ યતીન્ ।। ૧૪.

પ્રથમ દિવસે, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપવું જોઈએ; આમંત્રણ વિના ઘરે આવેલા યતિઓને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ.

પાદશૌચાદિના ગેહમાગતાન્ ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ । પવિત્રપાણિરાચાન્તાનાસનેષૂપવેશયેત્ ।। ૧૪.

પગ ધોઈને અને શુદ્ધ થઈને ઘરે આવેલા બ્રાહ્મણોને, પવિત્ર હાથથી અને યોગ્ય આસન પર બેસાડી, ભોજન કરાવવું જોઈએ.

પિતૄણામયુજો યુગ્માન્ દેવાનામપિ યોજયેત્ । દેવાનામેકમેકં વા પિતૄણાં ચ નિયોજયેત્ ।। ૧૪.

પિતૃઓ માટે જોડીઓ અને દેવતાઓ માટે પણ જોડીઓ નિયુક્ત કરવી, અથવા દરેક દેવતા અને દરેક પિતૃ માટે અલગ વ્યક્તિ નિયુક્ત કરવી.

તથા માતામહશ્રાદ્ધં વૈશ્વદેવસમન્વિતમ્ । કુર્વીત ભક્તિસંપન્નસક્તન્ત્રં વા વૈશ્વદેવિકમ્ ।। ૧૪.

માતામહનું શ્રાદ્ધ વૈશ્વદેવ વિધિ સાથે, ભક્તિપૂર્વક કરવું, અથવા નિયમ મુજબ માત્ર વૈશ્વદેવ વિધિ પણ કરી શકાય.

પ્રાઙ્મુખં ભોજભેદ્ વિપ્રં દેવાનામુભયાત્મકમ્ । પિતૃપૈતામહાનાં ચ ભોજયેચ્ચાપ્યુદઙ્મુખાન્ ।। ૧૪.

દેવતાઓ માટેના બ્રાહ્મણને પૂર્વ દિશામાં બેસાડી, પિતૃ અને પિતામહ માટેના બ્રાહ્મણોને ઉત્તર દિશામાં બેસાડી ભોજન કરાવવું.

પૃથક્ તયોઃ કેચિદાહુઃ શ્રાદ્ધસ્ય કરણં દ્વિજ । એકત્રૈકેન પાકેન વદન્ત્યન્યે મહર્ષયઃ ।। ૧૪.

કેટલાંક લોકો કહે છે કે શ્રાદ્ધ બંને માટે અલગ-અલગ કરવું જોઈએ; જ્યારે બીજા મહર્ષિઓ કહે છે કે એક સાથે, એક જ પાકથી કરવું જોઈએ.