વરાહપુરાણમ્

શ્રાદ્ધં કુર્વીત વિજ્ઞાય વ્યતીપાતેઽયને તથા । વિષુવે ચૈવ સંપ્રાપ્તે ગ્રહણે શશિસૂર્યયોઃ । સમસ્તેષ્વેવ વિપ્રેન્દ્ર રાશિષ્વર્કેઽતિગચ્છતિ ।। ૧૩.

યોગ્ય સમય જાણી, સંક્રાંતિ, અયન, વિષુવ, ચંદ્ર કે સૂર્ય ગ્રહણ, અને હે વિપ્રેન્દ્ર, જ્યારે સૂર્ય નવા રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

નક્ષત્રગ્રહપીડાસુ દુષ્ટસ્વપ્નાવલોકને । ઇચ્છાશ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત નવસસ્યાગમે તથા ।। ૧૩.

જ્યારે નક્ષત્ર કે ગ્રહોની પીડા હોય, કે દુઃસ્વપ્ન આવે, ત્યારે પોતાની ઈચ્છાથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમજ નવા અનાજના આગમન સમયે પણ.

અમાવાસ્યા યદા આર્દ્રાવિશાખાસ્વાતિયોગિનો । શ્રાદ્ધૈઃ પિતૃગણસ્તૃપ્તિં તદાપ્નોત્યષ્ટવાર્ષિકીમ્ ।। ૧૩.

જ્યારે અમાવાસ્યા આર્દ્રા, વિશાખા કે સ્વાતિ નક્ષત્ર સાથે આવે, ત્યારે કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને આઠ વર્ષ સુધી તૃપ્તિ આપે છે.

અમાવસ્યા યદા પુષ્યે રૌદ્રેઽથર્ક્ષે પુનર્વસૌ । દ્વાદશાબ્દં તથા તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ પિતરોઽર્ચ્ચિતાઃ ।। ૧૩.

જ્યારે અમાવાસ્યા પુષ્ય, રૌદ્ર કે પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં આવે, ત્યારે શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે.

વાસવાજૈકપાદર્ક્ષે પિતૄણાં તૃપ્તિમિચ્છતામ્ । વારુણે ચાપ્યમાવાસ્યા દેવાનામપિ દુર્લભા ।। ૧૩.

વાસવ, આજૈકપાદ કે વારુણ નક્ષત્રમાં અમાવાસ્યાના દિવસે, જે પિતૃઓની તૃપ્તિ ઈચ્છે છે, તેને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એ દિવસો તો દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે.

નવસ્વર્ક્ષેષ્વમાવાસ્યા યદા તેષુ દ્વિજોત્તમ । તદા શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ અક્ષય્યફલમિચ્છતામ્ । અપિ કોટિસહસ્ત્રેણ પુણ્યસ્યાન્તો ન વિદ્યતે ।। ૧૩.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નવ નક્ષત્રોમાં અમાવાસ્યા આવે ત્યારે, જે અક્ષય ફળ ઈચ્છે છે, તેણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; લાખો કરોડ ગુણ્યે પણ એ પુણ્યનો અંત આવતો નથી.

અથાપરં પિતરઃ શ્રાદ્ધકાલં રહસ્યમસ્મત્ પ્રવદન્તિ પુણ્યમ્ । વૈશાખમાસસ્ય તુ યા તૃતીયા નવમ્યસૌ કાર્ત્તિકશુક્લપક્ષે ।। ૧૩.

હવે પિતૃઓ શ્રાદ્ધ માટે બીજો, ગુપ્ત અને પુણ્યદાયક સમય કહે છે: વૈશાખ મહિનાની શુક્લ તૃતીયા અને કાર્તિક શુક્લ નવમી.

નભસ્યમાસસ્ય તમિસ્ત્રપક્ષે ત્રયોદશી પઞ્ચદશી ચ માઘે । ઉપપ્લવે ચન્દ્રમસો રવેશ્ચ તથાષ્ટકાસ્વપ્યયનદ્વયે ચ ।। ૧૩.

માઘ મહિનાના અમાવસ્યાના પખવાડિયામાં ત્રયોદશી અને પૂર્ણિમાના દિવસે, ચંદ્ર કે સૂર્ય ગ્રહણ સમયે, તેમજ અષ્ટકા દિવસો અને બંને અયન (ઉત્તરાયણ-દક્ષિણાયણ) પર—

પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ । શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાઃસહસ્ત્રં રહસ્યમેતત્ પિતરો વદન્તિ ।। ૧૩.

અહીં મનુષ્યએ શ્રદ્ધાપૂર્વક તિલ સાથે મિશ્રિત પાણી પિતૃઓને અર્પણ કરવું જોઈએ; આવું શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ હજાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે—આ ગુપ્ત વાત પિતૃઓએ કહી છે.

માઘાસિતે પઞ્ચદશી કદાચિ- દુપૈતિ યોગં યદિ વારુણેન । ઋક્ષેણ કાલઃ પરમઃ પિતૄણાં ન ત્વલ્પપુણ્યૈર્દ્વિજ લભ્યતેઽસૌ ।। ૧૩.

માઘ મહિનાના શુક્લ પખવાડિયે, ક્યારેક પૂર્ણિમા દિવસે વરુણ નક્ષત્ર સાથે યોગ થાય, ત્યારે એ સમય પિતૃઓ માટે અત્યંત શુભ ગણાય છે; પણ એવો ક્ષણ ઓછા પુણ્યવાળા દ્વિજોને મળતો નથી.

કાલે ધનિષ્ઠા યદિ નામ તસ્મિન્ ભવેત્તુ વિપ્રેન્દ્ર સદા પિતૃભ્યઃ । દત્તં જલાન્નં પ્રદદાતિ તૃપ્તિં વર્ષાયુતં તત્કુલજૈર્મનુષ્યૈઃ ।। ૧૩.

એ સમયે જો ધનિષ્ઠા નક્ષત્ર હોય, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો કુટુંબના લોકો દ્વારા પિતૃઓને આપવામાં આવતું પાણી અને અન્ન તેમને દસ હજાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ આપે છે.

તત્રૈવ ચેદ્ ભાદ્રપદાસ્તુ પૂર્વાઃ કાલે તદા યૈઃ ક્રિયતે પિતૃભ્યઃ । શ્રાદ્ધં પરા તૃપ્તિમુપેત્ય તેન યુગં સમગ્રં પિતરઃ સ્વપન્તિ ૧૩.

અને એ જ સમયે જો પૂર્વા ભાદ્રપદ નક્ષત્ર હોય, તો જે લોકો પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરે છે, તેઓ પિતૃઓને શ્રેષ્ઠ તૃપ્તિ અપાવે છે અને પિતૃઓ આખા યુગ સુધી શાંતિથી વિશ્રામ કરે છે.

ગઙ્ગાસરયૂમથવા વિપાશાં સરસ્વતીં નૈમિષગોમતીં વા । તતોઽવગાહ્યાર્ચનમાદરેણ કૃત્વા પિતૄણામહિતાનિ હન્તિ ।। ૧૩.

જે વ્યક્તિ ગંગા, સરયૂ, વિપાશા, સરસ્વતી, નૈમિષા અથવા ગોમતીમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓનું પૂજન કરે છે, તે તેમના દુઃખો દૂર કરે છે.

ગાયન્તિ ચૈતત્ પિતરઃ કદા તુ વર્ષામઘાતૃપ્તિમવાપ્ય ભૂયઃ । માઘાસિતાન્તે શુભતીર્થતોયૈ- ર્યાસ્યામ તૃપ્તિં તનયાદિદત્તૈઃ ।। ૧૩.

પિતૃઓ આવું ગાયન કરે છે: 'જ્યારે વર્ષ પૂરે પછી ફરીથી માઘ મહિનાની શુક્લ પખવાડીના અંતે, પવિત્ર તીર્થોના શુદ્ધ જળથી, પુત્રાદિકો દ્વારા આપવામાં આવેલી ભેટોથી અમને ફરી તૃપ્તિ મળે છે—'

ચિત્તં ચ વિત્તં ચ નૃણાં વિશુદ્ધં શસ્તશ્ચ કાલઃ કથિતો વિધિશ્ચ । પાત્રં યથોક્તં પરમા ચ ભક્તિ- ર્નૃણાં પ્રયચ્છન્ત્યભિવાઞ્છિતાનિ ।। ૧૩.

શુદ્ધ મન અને સંપત્તિ, શુભ સમય, વિધિ પ્રમાણે કરેલું કર્મ, યોગ્ય પાત્ર અને શ્રેષ્ઠ ભક્તિ—આ બધું મનુષ્યને ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

પિતૃગીતાસ્તથૈવાત્ર શ્લોકાસ્તાન્ શ્રૃણુ સત્તમ । શ્રુત્વા તથૈવ ભવિતા ભાવ્યં તત્ર વિધાત્મના ।। ૧૩.

હવે, હે શ્રેષ્ઠ, પિતૃઓ દ્વારા ગવાયેલા આ શ્લોકો સાંભળ; સાંભળ્યા પછી, જેવું નિર્ધારિત છે, તેમ જ વર્તવું જોઈએ.

અપિ ધન્યઃ કુલે જાયાદસ્માકં મતિમાન્ નરઃ । અકુર્વન્ વિત્તશાઠ્યં યઃ પિણ્ડાન્ યો નિર્વપિષ્યતિ ।। ૧૩.

અમારા કુળમાં જે બુદ્ધિશાળી મનુષ્ય જન્મે છે અને સંપત્તિમાં કોઈ છેતરપિંડી કર્યા વિના અમારાં માટે પિંડ અર્પણ કરે છે, એ ખરેખર ધન્ય છે.

રત્નવસ્ત્રમહાયાનં સર્વં ભોગાદિકં વસુ । વિભવે સતિ વિપ્રેભ્યો અસ્માનુદ્દિશ્ય દાસ્યતિ ।। ૧૩.

જે પાસે રત્નો, વસ્ત્રો, વાહનો, સર્વ પ્રકારના ભોગ અને ધન હોય, અને તે અમારાં નામે બ્રાહ્મણોને દાન આપે—

અન્નેન વા યથાશક્ત્યા કાલેઽસ્મિન્ ભક્તિનમ્રધીઃ । ભોજયિષ્યતિ વિપ્રાગ્ર્યાંસ્તન્માત્રવિભવો નરઃ ।। ૧૩.

અથવા, જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, શ્રદ્ધા અને વિનમ્રતાથી, આ સમયે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે—even એટલું જ પુરતું છે.

અસમર્થોઽન્નદાનસ્ય વન્યશાકં સ્વશક્તિતઃ । પ્રદાસ્યતિદ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ સ્વલ્પાં યો વાપિ દક્ષિણામ્ ।। ૧૩.

જો અન્નદાન માટે અસમર્થ હોય, તો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જંગલની શાકભાજી કે થોડું દક્ષિણ પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આપે છે.

તત્રાપ્યસામર્થ્યયુતઃ કરાગ્રાગ્રસ્થિતાંસ્તિલાન્ । પ્રણમ્ય દ્વિજમુખ્યાય કસ્મૈચિદ્ દ્વિજ દાસ્યતિ ।। ૧૩.

અને જો એ પણ શક્ય ન હોય, તો હાથની આંગળીના ટોચે થોડા તિલ લઈને, શ્રદ્ધાપૂર્વક કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરે છે.

તિલૈઃ સપ્તાષ્ટભિર્વાપિ સમવેતાં જલાઞ્જલિમ્ । ભક્તિનમ્રઃ સમુદ્દિશ્યાપ્યસ્માકં સંપ્રદાસ્યતિ ।। ૧૩.

સાત કે આઠ તિલ અથવા પાણીની અંજીલી, શ્રદ્ધા અને વિનમ્રતાથી અમારાં માટે અર્પણ કરે છે.

યતઃ કુતશ્ચિત્ સંપ્રાપ્ય ગોભ્યો વાપિ ગવાહ્નિકમ્ । અભાવે પ્રીણયત્યસ્માન્ ભક્ત્યા યુક્તઃ પ્રદાસ્યતિ ।। ૧૩.

ક્યાંકથી જે કંઈ મળે, અથવા ગાયનું દૈનિક દૂધ—even કશું ન હોય ત્યારે પણ—શ્રદ્ધાથી અમને તૃપ્ત કરે છે.

સર્વાભાવે વનં ગત્વા કક્ષામૂલપ્રદર્શકઃ । સૂર્યાદિલોકપાલાનામિદમુચ્ચૈઃ પઠિષ્યતિ ।। ૧૩.

જ્યારે બધું અણઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે જંગલમાં જઈ, વૃક્ષની છાયામાં પવિત્ર સ્થાન બતાવી, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓ માટે આ શબ્દો ઉંચે બોલે—

ન મેઽસ્તિ વિત્તં ન ધનં ન ચાન્ય- ચ્છ્રાદ્ધસ્ય યોગ્યં સ્વપિતૄન્ નતોઽસ્મિ । તૃપ્યન્તુ ભક્ત્યા પિતરો મયૈતૌ ભુજૌ તતૌ વર્ત્મનિ મારુતસ્ય ।। ૧૩.

'મારે પાસે ધન નથી, સંપત્તિ નથી, કે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય કંઈ નથી; હું મારા પિતૃઓને વંદન કરું છું—મારી શ્રદ્ધાથી તેઓ તૃપ્ત થાય—મારા હાથ પવનના માર્ગે ફેલાવેલા છે.'

ઇત્યેતત્ પિતૃભિર્ગીતં ભાવાભાવપ્રયોજનમ્ । કૃતં તેન ભવેચ્છ્રાદ્ધં ય એવં કુરુતે દ્વિજ ।। ૧૩.

આ રીતે, પિતૃઓએ જે જન્મ અને અજન્મના હેતુ વિશે ગાયું છે, એ પ્રમાણે જે દ્વિજ એ વિધિ કરે છે, તેની ક્રિયા શ્રાદ્ધ ગણાય છે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । એતન્મે કથિતં પૂર્વં બ્રહ્મપુત્રેણ ધીમતા । સનકાનુજેન વિપ્રર્ષે બ્રાહ્મણાન્ શ્રૃણુ સાંપ્રતમ્ ।। ૧૪.

માર્કંડેયે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, આ વાત મને પહેલા જ બુદ્ધિશાળી બ્રહ્માના પુત્ર અને સનકના નાના ભાઈએ કહી હતી; હવે બ્રાહ્મણોની વાત સાંભળો.

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ । વેદવિત્ શ્રોત્રિયો યોગી તથા વૈ જ્યોષ્ઠસામગઃ ।। ૧૪.

જે ત્રણ નચિકેત અગ્નિ, ત્રણ મધુ સૂક્તો, ત્રણ સુપર્ણ સ્તોત્ર જાણે છે, છ અંગોનું જ્ઞાન ધરાવે છે, વેદ જાણે છે, શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત છે, યોગી છે અને જ્યોતિષ સામનો શ્રેષ્ઠ ગાયક છે—

ઋત્વિજં ભાગિનેયં ચ દૌહિત્રં શ્વસુરં તથા । જામાતરં માતુલં ચ તપોનિષ્ઠં ચ બ્રાહ્મણમ્ ।। ૧૪.

યજ્ઞકર્મ કરનાર, ભાણેજ, દોહિત્ર, શ્વશુર, જમાઈ, મામા અને તપસ્યામાં તત્પર બ્રાહ્મણ—