વરાહપુરાણમ્

તે ચ વૈમાનિકાઃ સર્વે બ્રહ્મણઃ સપ્ત માનસાઃ । તત્ પિણ્ડદાનં મન્ત્રોક્તં પ્રપશ્યન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

બ્રહ્માના સાત માનસપુત્રો, એ બધા વૈમાનિક પિતૃઓ, મંત્રોમાં જણાવેલા પિંડદાનને જોતા સ્થિર છે.

ગૌરમુખ ઉવાચ । યે ચ તે પિતરો બ્રહ્મન્ યં ચ કાલં સમાસતે । કિં યતો વૈ પિતૃગણાસ્તસ્મિંલ્લોકે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

ગૌરમુખે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, એ પિતૃઓ કોણ છે અને કેટલો સમય ત્યાં રહે છે? પિતૃગણો એ લોકમાં કેમ સ્થિર છે?'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । પ્રવર્ત્તન્તે વરાઃ કેચિદ્ દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ । તે મરીચ્યાદયઃ સપ્ત સ્વર્ગે તે પિતરઃ સ્મૃતાઃ ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'કેટલાક ઉત્તમ લોકો, જે દેવતાઓ અને સોમને વધારતા રહે છે, સક્રિય છે; એ સાત, મરીચિથી શરૂ થાય છે અને સ્વર્ગમાં પિતૃ તરીકે ઓળખાય છે.'

ચત્વારો મૂર્ત્તિમન્તો વૈ ત્રયસ્ત્વન્યે હ્યમૂર્ત્તયઃ । તેષાં લોકનિસર્ગં ચ કીર્ત્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ।। ૧૩.

એમાં ચારને સ્વરૂપ છે અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; એમના લોકની ઉત્પત્તિ હું તને સમજાવીશ—સાવધાન થઈને સાંભળ.

પ્રભાવં ચ મહર્ધિ ચ વિસ્તરેણ નિબોધ મે । ધર્મમૂર્તિધરાસ્તેષાં ત્રયોઽન્યે પરમા ગણાઃ । તેષાં નામાનિ લોકાંશ્ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ।। ૧૩.

એમની શક્તિ અને મહિમા હું વિગતે સમજાવું છું; એમામાંથી ત્રણ ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે અને બીજા શ્રેષ્ઠ ગણ છે. એમના નામ અને લોક પણ હું કહું છું—સાંભળ.

લોકાઃ સંતાનકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ । અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણાસ્તે વૈ પુત્રાઃ પ્રજાપતેઃ ।। ૧૩.

સંતાનક નામના લોક છે, જ્યાં તેજસ્વી, નિર્વિકાર પિતૃગણ વસે છે—એ બધા પ્રજાપતિના પુત્રો છે.

વિરાજસ્ય પ્રજાશ્રેષ્ઠા વૈરાજા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ ૧૩.

વિરાટના શ્રેષ્ઠ સંતાનો વૈરાજ કહેવાય છે.

એતે વૈ લોકવિભ્રષ્ટા લોકાન્ પ્રાપ્ય સનાતનાન્ । પુનર્યુગશતાન્તેષુ જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૧૩.

આ લોકો પોતાના લોકમાંથી પડી ગયા પછી ફરીથી શાશ્વત લોક પ્રાપ્ત કરે છે અને અનેક યુગોના અંતે ફરી બ્રહ્મજ્ઞાની તરીકે જન્મે છે.

તે પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયઃ સાધ્ય યોગમનુત્તમમ્ । ચિન્ત્ય યોગગતિં શુદ્ધાં પુનરાવૃત્તિદુર્લભામ્ ।। ૧૩.

એ સ્મૃતિ ફરીથી પ્રાપ્ત કરીને, એ શ્રેષ્ઠ અને શુદ્ધ યોગમાર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે, જેનો પુનરાગમન દુર્લભ છે.

એતે સ્મ પિતરઃ શ્રાદ્ધે યોગિનાં યોગવર્દ્ધનાઃ । આપ્યાયિતાસ્તુ તે પૂર્વં યોગં યોગબલે રતૌ ।। ૧૩.

આ પિતૃઓ શ્રાદ્ધના ભોજનથી તૃપ્ત થાય છે અને યોગીઓના યોગમાં વૃદ્ધિ કરે છે. પહેલાં, જ્યારે તેઓ સંતોષ પામતા, ત્યારે યોગશક્તિમાં આનંદ અનુભવતા.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિનાં યોગિસત્તમ । એષ વૈ પ્રથમઃ સર્ગઃ સોમપાનામનુત્તમઃ ।। ૧૩.

એથી શ્રેષ્ઠ યોગી, યોગીઓએ શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; આ સોમપાન કરનાર પિતૃઓની શ્રેષ્ઠ સર્જના છે, જે સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

એતે ત એકતનવો વર્તન્તે દ્બિજસત્તમાઃ । ભૂર્લોકવાસિનાં યાજ્યાઃ સ્વર્ગલોકનિવાસિનઃ ૧૩.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધા એક જ વંશના છે; ભૂમિ પર રહેતા અને સ્વર્ગમાં વસતા બંને પિતૃઓ પૂજનીય છે.

કલ્પવાસિકસંજ્ઞાનાં તેષામપિ જને ગતાઃ । સનકાદ્યાસ્તતસ્તેષાં વૈરાજાસ્તપસિ સ્થિતાઃ । તેષાં સત્યગતા મુક્તા ઇત્યેષા પિતૃસંતતિઃ ।। ૧૩.

આમાં કેટલાક કલ્પવાસી તરીકે ઓળખાય છે; તેમના લોકોમાં સનક વગેરે અને વૈરાજ પિતૃઓ તપમાં સ્થિર છે; એમાં જે સત્યને પ્રાપ્ત કરે છે, તેઓ મુક્ત થાય છે—આ રીતે પિતૃઓની વંશાવળી છે.

અગ્નિષ્વાત્તેતિ મારીચ્યા વૈરાજા બર્હિસંજ્ઞિતાઃ । સુકાલેયાપિ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ । તેઽપિ યાજ્યાસ્ત્રિભિર્વર્ણૈર્ન શૂદ્રેણ પૃથક્કૃતમ્ ।। ૧૩.

મારીચિના સંતાન અગ્નિશ્વાત્ત કહેવાય છે, વૈરાજ પિતૃઓને બર્હિષદ કહેવાય છે; વશિષ્ઠના પિતૃઓ સુકાલેય કહેવાય છે; એ બધા ત્રણ વર્ણના મંત્રોથી પૂજવા યોગ્ય છે, પણ શૂદ્રે અલગથી પૂજા કરવી જોઈએ નહીં.

વર્ણત્રયાભ્યનુજ્ઞાતઃ શૂદ્રઃ સર્વાન્ પિતૃન્ યજેત્ । ન તુ તસ્ય પૃથક્ સન્તિ પિતરઃ શૂદ્રજાતયઃ ।। ૧૩.

શૂદ્રને ત્રણ વર્ણની અનુમતિ હોય તો તે બધા પિતૃઓની પૂજા કરી શકે છે; પણ શૂદ્ર જાતિના અલગ પિતૃઓ નથી.

મુક્તશ્ચેતનકો બ્રહ્મન્ નનુ વિપ્રેષુ દૃશ્યતે । વિશેષશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તુ પુરાણાનાં ચ દર્શનાત્ ।। ૧૩.

હે બ્રાહ્મણ, મુક્ત અને ચેતન આત્મા ખરેખર બ્રાહ્મણોમાં જોવા મળે છે; પણ વિશિષ્ટ શાસ્ત્રો અને પુરાણોના દૃષ્ટિકોણથી એ અલગ છે.

એવં ઋષિસ્તુતૈઃ શાસ્ત્રં જ્ઞાત્વા યાજ્યકસંભવાન્ । સ્વયં સૃષ્ટ્યાં સ્મૃતિર્લબ્ધા પુત્રાણાં બ્રહ્મણા તતઃ । પરં નિર્વાણમાપન્નાસ્તેઽપિ જ્ઞાનેન એવ ચ ।। ૧૩.

આ રીતે, ઋષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત શાસ્ત્ર અને પૂજનીય પિતૃઓની ઉત્પત્તિ જાણીને, તેમના પુત્રોએ બ્રહ્માથી પોતાની સર્જનાની સ્મૃતિ મેળવી; તેઓ પણ જ્ઞાન દ્વારા પરમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

વસ્વાદીનાં કશ્યપાદ્યા વર્ણાનાં વસવાદયઃ । અવિશેષેણ વિજ્ઞેયા ગન્ધર્વાદ્યા અપિ ધ્રુવમ્ ।। ૧૩.

વસુઓ અને કશ્યપાદિ પિતૃઓ સર્વ વર્ણમાં ગણાય છે; ગંધર્વ વગેરે પણ નિશ્ચિત રીતે એ જ રીતે સમજવા જેવા છે.

એષ તે પૈતૃકઃ સર્ગ ઉદ્દેશેન મહામુને । કથિતો નાન્ત એવાસ્ય વર્ષકોટ્યા હિ દૃશ્યતે ।। ૧૩.

હે મહામુનિ, આ પિતૃઓની સર્જના સંક્ષેપમાં કહેલી છે; તેની અંતરયાત્રા તો કરોડો વર્ષોમાં પણ પૂરી થતી નથી.

શ્રાદ્ધસ્ય કાલાન્ વક્ષ્યામિ તાન્ શ્રૃણુષ્વ દ્વિજોત્તમ । શ્રાદ્ધાર્હમાગતં દ્રવ્યં વિશિષ્ટમથવા દ્વિજમ્ ।। ૧૩.

હવે હું શ્રાદ્ધના યોગ્ય સમય વિશે કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સાંભળો: જ્યારે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય દ્રવ્ય કે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે શ્રાદ્ધ કરવું.

શ્રાદ્ધં કુર્વીત વિજ્ઞાય વ્યતીપાતેઽયને તથા । વિષુવે ચૈવ સંપ્રાપ્તે ગ્રહણે શશિસૂર્યયોઃ । સમસ્તેષ્વેવ વિપ્રેન્દ્ર રાશિષ્વર્કેઽતિગચ્છતિ ।। ૧૩.

યોગ્ય સમય જાણી, સંક્રાંતિ, અયન, વિષુવ, ચંદ્ર કે સૂર્ય ગ્રહણ, અને હે વિપ્રેન્દ્ર, જ્યારે સૂર્ય નવા રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

નક્ષત્રગ્રહપીડાસુ દુષ્ટસ્વપ્નાવલોકને । ઇચ્છાશ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત નવસસ્યાગમે તથા ।। ૧૩.

જ્યારે નક્ષત્ર કે ગ્રહોની પીડા હોય, કે દુઃસ્વપ્ન આવે, ત્યારે પોતાની ઈચ્છાથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમજ નવા અનાજના આગમન સમયે પણ.

અમાવાસ્યા યદા આર્દ્રાવિશાખાસ્વાતિયોગિનો । શ્રાદ્ધૈઃ પિતૃગણસ્તૃપ્તિં તદાપ્નોત્યષ્ટવાર્ષિકીમ્ ।। ૧૩.

જ્યારે અમાવાસ્યા આર્દ્રા, વિશાખા કે સ્વાતિ નક્ષત્ર સાથે આવે, ત્યારે કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને આઠ વર્ષ સુધી તૃપ્તિ આપે છે.

અમાવસ્યા યદા પુષ્યે રૌદ્રેઽથર્ક્ષે પુનર્વસૌ । દ્વાદશાબ્દં તથા તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ પિતરોઽર્ચ્ચિતાઃ ।। ૧૩.

જ્યારે અમાવાસ્યા પુષ્ય, રૌદ્ર કે પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં આવે, ત્યારે શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે.

વાસવાજૈકપાદર્ક્ષે પિતૄણાં તૃપ્તિમિચ્છતામ્ । વારુણે ચાપ્યમાવાસ્યા દેવાનામપિ દુર્લભા ।। ૧૩.

વાસવ, આજૈકપાદ કે વારુણ નક્ષત્રમાં અમાવાસ્યાના દિવસે, જે પિતૃઓની તૃપ્તિ ઈચ્છે છે, તેને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એ દિવસો તો દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે.

નવસ્વર્ક્ષેષ્વમાવાસ્યા યદા તેષુ દ્વિજોત્તમ । તદા શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ અક્ષય્યફલમિચ્છતામ્ । અપિ કોટિસહસ્ત્રેણ પુણ્યસ્યાન્તો ન વિદ્યતે ।। ૧૩.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નવ નક્ષત્રોમાં અમાવાસ્યા આવે ત્યારે, જે અક્ષય ફળ ઈચ્છે છે, તેણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; લાખો કરોડ ગુણ્યે પણ એ પુણ્યનો અંત આવતો નથી.

અથાપરં પિતરઃ શ્રાદ્ધકાલં રહસ્યમસ્મત્ પ્રવદન્તિ પુણ્યમ્ । વૈશાખમાસસ્ય તુ યા તૃતીયા નવમ્યસૌ કાર્ત્તિકશુક્લપક્ષે ।। ૧૩.

હવે પિતૃઓ શ્રાદ્ધ માટે બીજો, ગુપ્ત અને પુણ્યદાયક સમય કહે છે: વૈશાખ મહિનાની શુક્લ તૃતીયા અને કાર્તિક શુક્લ નવમી.

નભસ્યમાસસ્ય તમિસ્ત્રપક્ષે ત્રયોદશી પઞ્ચદશી ચ માઘે । ઉપપ્લવે ચન્દ્રમસો રવેશ્ચ તથાષ્ટકાસ્વપ્યયનદ્વયે ચ ।। ૧૩.

માઘ મહિનાના અમાવસ્યાના પખવાડિયામાં ત્રયોદશી અને પૂર્ણિમાના દિવસે, ચંદ્ર કે સૂર્ય ગ્રહણ સમયે, તેમજ અષ્ટકા દિવસો અને બંને અયન (ઉત્તરાયણ-દક્ષિણાયણ) પર—

પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ । શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાઃસહસ્ત્રં રહસ્યમેતત્ પિતરો વદન્તિ ।। ૧૩.

અહીં મનુષ્યએ શ્રદ્ધાપૂર્વક તિલ સાથે મિશ્રિત પાણી પિતૃઓને અર્પણ કરવું જોઈએ; આવું શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ હજાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે—આ ગુપ્ત વાત પિતૃઓએ કહી છે.