વરાહપુરાણમ્

તં દૃષ્ટ્વાઽભ્યાગતં દૂરાદર્ઘપાદ્યેન સો મુનિઃ । અર્ચયામાસ તં ભક્ત્યા મુદા પરમયા યુતઃ ।। ૧૩.

એમને દૂરથી આવતાં જોઈ, ઋષિએ પરમ આનંદ અને ભક્તિથી પાદ્યાદિથી તેમનું પૂજન કર્યું.

કૌશ્યાં વૃષ્યાં તદાસીનં પપ્રચ્છેદં મુનિસ્તદા । શાધિં માં મુનિશાર્દૂલ કિં કરોમિ મહાવ્રત ।। ૧૩.

પછી, ગૌશાળામાં બેઠેલા ઋષિએ એમને પૂછ્યું: 'મને કહો, મહાન વ્રતધારી, હું શું કરું?'

એવમુક્તઃ સ વિપ્રેન્દ્રો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ । ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા મુનિં ગૌરમુખં તદા ।। ૧૩.

એ રીતે પૂછાતા, મહાન તપસ્વી માર્કંડેયે એ સમયે ગૌરમુખ ઋષિ સાથે મૃદુ વાણીમાં વાત કરી.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । એતદેવ મહત્કૃત્યં યત્સતાં સંગમો ભવેત્ । યત્તુ સાન્દેહિકં કાર્યં તત્પૃચ્છસ્વ મહામુને ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'સજ્જનોની સાથે રહેવું એ જ સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે. પણ જો તને કોઈ કાર્યમાં શંકા હોય, તો એ વિશે પૂછ.'

ગૌરમુખ ઉવાચ । એતે હિ પિતરો નામ પ્રોચ્યન્તે વેદવાદિભિઃ । સર્વવર્ણષુ સામાન્યા ઉતાહોસ્વિત્ પૃથક્ પૃથક્ ।। ૧૩.

ગૌરમુખે કહ્યું: 'વેદના જ્ઞાતાઓ કહે છે કે આ પિતૃઓ કહેવાય છે. શું એ બધા વર્ણોમાં સામાન્ય છે કે અલગ અલગ છે?'

માર્કણ્ડેયઃ । સર્વેષામેવ દેવાનામાદ્યો નારાયણો ગુરુઃ । તસ્માદ્ બ્રહ્મા સમુત્પન્નઃ સોઽપિ સપ્તાસૃજન્મુનીન્ ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'બધા દેવતાઓમાં નારાયણ પ્રથમ ગુરુ છે; એમની પાસેથી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને એમણે સાત ઋષિઓની રચના કરી.'

માં યજસ્વેતિ તેનોક્તાસ્તદા તે પરમેષ્ઠિના । આત્મનાત્માનમેવાગ્રે અયજન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૧૩.

'મને પૂજો' એમ પરમેશ્વરે એમને કહ્યું; શરૂઆતમાં એમણે પોતે પોતાનું પૂજન કર્યું—એવું શાસ્ત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

તેષાં વૈ બ્રહ્મજાતાનાં મહાવૈકારિકર્મણામ્ । અશપદ્ વ્યભિચારો હિ મહાનેષ કૃતો યતઃ । પ્રભ્રષ્ટજ્ઞાનિનઃ સર્વે ભવિષ્યથ ન સંશયઃ ।। ૧૩.

બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલા અને મહાન સર્જન કાર્યમાં લાગેલા એ લોકોમાં મોટો અપકર્મ થયો, તેથી શ્રાપ મળ્યો: 'તમને બધાને જ્ઞાનથી વિહોણા થવું પડશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

એવં શપ્તાસ્તતસ્તે વૈ બ્રહ્મણાત્મસમુદ્ભવાઃ । સદ્યો વંશકરાન્ પુત્રાનુત્પાદ્ય ત્રિદિવં યયુઃ ।। ૧૩.

એ રીતે શ્રાપ મળ્યા પછી, બ્રહ્માના સ્વયં ઉત્પન્ન થયેલા એ લોકો, વંશ ચાલુ રાખનારા પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને તરત જ સ્વર્ગે ગયા.

તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ ત્રિદિવં બ્રહ્મવાદિષુ । તત્પુત્રાઃ શ્રાદ્ધદાનેન તર્પયામાસુરઞ્જસા ।। ૧૩.

જ્યારે એ બ્રહ્મવાદીઓ સ્વર્ગે ગયા, ત્યારે એમના પુત્રોએ શ્રાદ્ધના દાનથી તેમને તૃપ્ત કર્યા.

તે ચ વૈમાનિકાઃ સર્વે બ્રહ્મણઃ સપ્ત માનસાઃ । તત્ પિણ્ડદાનં મન્ત્રોક્તં પ્રપશ્યન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

બ્રહ્માના સાત માનસપુત્રો, એ બધા વૈમાનિક પિતૃઓ, મંત્રોમાં જણાવેલા પિંડદાનને જોતા સ્થિર છે.

ગૌરમુખ ઉવાચ । યે ચ તે પિતરો બ્રહ્મન્ યં ચ કાલં સમાસતે । કિં યતો વૈ પિતૃગણાસ્તસ્મિંલ્લોકે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

ગૌરમુખે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, એ પિતૃઓ કોણ છે અને કેટલો સમય ત્યાં રહે છે? પિતૃગણો એ લોકમાં કેમ સ્થિર છે?'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । પ્રવર્ત્તન્તે વરાઃ કેચિદ્ દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ । તે મરીચ્યાદયઃ સપ્ત સ્વર્ગે તે પિતરઃ સ્મૃતાઃ ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'કેટલાક ઉત્તમ લોકો, જે દેવતાઓ અને સોમને વધારતા રહે છે, સક્રિય છે; એ સાત, મરીચિથી શરૂ થાય છે અને સ્વર્ગમાં પિતૃ તરીકે ઓળખાય છે.'

ચત્વારો મૂર્ત્તિમન્તો વૈ ત્રયસ્ત્વન્યે હ્યમૂર્ત્તયઃ । તેષાં લોકનિસર્ગં ચ કીર્ત્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ।। ૧૩.

એમાં ચારને સ્વરૂપ છે અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; એમના લોકની ઉત્પત્તિ હું તને સમજાવીશ—સાવધાન થઈને સાંભળ.

પ્રભાવં ચ મહર્ધિ ચ વિસ્તરેણ નિબોધ મે । ધર્મમૂર્તિધરાસ્તેષાં ત્રયોઽન્યે પરમા ગણાઃ । તેષાં નામાનિ લોકાંશ્ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ।। ૧૩.

એમની શક્તિ અને મહિમા હું વિગતે સમજાવું છું; એમામાંથી ત્રણ ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે અને બીજા શ્રેષ્ઠ ગણ છે. એમના નામ અને લોક પણ હું કહું છું—સાંભળ.

લોકાઃ સંતાનકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ । અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણાસ્તે વૈ પુત્રાઃ પ્રજાપતેઃ ।। ૧૩.

સંતાનક નામના લોક છે, જ્યાં તેજસ્વી, નિર્વિકાર પિતૃગણ વસે છે—એ બધા પ્રજાપતિના પુત્રો છે.

વિરાજસ્ય પ્રજાશ્રેષ્ઠા વૈરાજા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ ૧૩.

વિરાટના શ્રેષ્ઠ સંતાનો વૈરાજ કહેવાય છે.

એતે વૈ લોકવિભ્રષ્ટા લોકાન્ પ્રાપ્ય સનાતનાન્ । પુનર્યુગશતાન્તેષુ જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૧૩.

આ લોકો પોતાના લોકમાંથી પડી ગયા પછી ફરીથી શાશ્વત લોક પ્રાપ્ત કરે છે અને અનેક યુગોના અંતે ફરી બ્રહ્મજ્ઞાની તરીકે જન્મે છે.

તે પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયઃ સાધ્ય યોગમનુત્તમમ્ । ચિન્ત્ય યોગગતિં શુદ્ધાં પુનરાવૃત્તિદુર્લભામ્ ।। ૧૩.

એ સ્મૃતિ ફરીથી પ્રાપ્ત કરીને, એ શ્રેષ્ઠ અને શુદ્ધ યોગમાર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે, જેનો પુનરાગમન દુર્લભ છે.

એતે સ્મ પિતરઃ શ્રાદ્ધે યોગિનાં યોગવર્દ્ધનાઃ । આપ્યાયિતાસ્તુ તે પૂર્વં યોગં યોગબલે રતૌ ।। ૧૩.

આ પિતૃઓ શ્રાદ્ધના ભોજનથી તૃપ્ત થાય છે અને યોગીઓના યોગમાં વૃદ્ધિ કરે છે. પહેલાં, જ્યારે તેઓ સંતોષ પામતા, ત્યારે યોગશક્તિમાં આનંદ અનુભવતા.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિનાં યોગિસત્તમ । એષ વૈ પ્રથમઃ સર્ગઃ સોમપાનામનુત્તમઃ ।। ૧૩.

એથી શ્રેષ્ઠ યોગી, યોગીઓએ શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; આ સોમપાન કરનાર પિતૃઓની શ્રેષ્ઠ સર્જના છે, જે સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

એતે ત એકતનવો વર્તન્તે દ્બિજસત્તમાઃ । ભૂર્લોકવાસિનાં યાજ્યાઃ સ્વર્ગલોકનિવાસિનઃ ૧૩.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધા એક જ વંશના છે; ભૂમિ પર રહેતા અને સ્વર્ગમાં વસતા બંને પિતૃઓ પૂજનીય છે.

કલ્પવાસિકસંજ્ઞાનાં તેષામપિ જને ગતાઃ । સનકાદ્યાસ્તતસ્તેષાં વૈરાજાસ્તપસિ સ્થિતાઃ । તેષાં સત્યગતા મુક્તા ઇત્યેષા પિતૃસંતતિઃ ।। ૧૩.

આમાં કેટલાક કલ્પવાસી તરીકે ઓળખાય છે; તેમના લોકોમાં સનક વગેરે અને વૈરાજ પિતૃઓ તપમાં સ્થિર છે; એમાં જે સત્યને પ્રાપ્ત કરે છે, તેઓ મુક્ત થાય છે—આ રીતે પિતૃઓની વંશાવળી છે.

અગ્નિષ્વાત્તેતિ મારીચ્યા વૈરાજા બર્હિસંજ્ઞિતાઃ । સુકાલેયાપિ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ । તેઽપિ યાજ્યાસ્ત્રિભિર્વર્ણૈર્ન શૂદ્રેણ પૃથક્કૃતમ્ ।। ૧૩.

મારીચિના સંતાન અગ્નિશ્વાત્ત કહેવાય છે, વૈરાજ પિતૃઓને બર્હિષદ કહેવાય છે; વશિષ્ઠના પિતૃઓ સુકાલેય કહેવાય છે; એ બધા ત્રણ વર્ણના મંત્રોથી પૂજવા યોગ્ય છે, પણ શૂદ્રે અલગથી પૂજા કરવી જોઈએ નહીં.

વર્ણત્રયાભ્યનુજ્ઞાતઃ શૂદ્રઃ સર્વાન્ પિતૃન્ યજેત્ । ન તુ તસ્ય પૃથક્ સન્તિ પિતરઃ શૂદ્રજાતયઃ ।। ૧૩.

શૂદ્રને ત્રણ વર્ણની અનુમતિ હોય તો તે બધા પિતૃઓની પૂજા કરી શકે છે; પણ શૂદ્ર જાતિના અલગ પિતૃઓ નથી.

મુક્તશ્ચેતનકો બ્રહ્મન્ નનુ વિપ્રેષુ દૃશ્યતે । વિશેષશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તુ પુરાણાનાં ચ દર્શનાત્ ।। ૧૩.

હે બ્રાહ્મણ, મુક્ત અને ચેતન આત્મા ખરેખર બ્રાહ્મણોમાં જોવા મળે છે; પણ વિશિષ્ટ શાસ્ત્રો અને પુરાણોના દૃષ્ટિકોણથી એ અલગ છે.

એવં ઋષિસ્તુતૈઃ શાસ્ત્રં જ્ઞાત્વા યાજ્યકસંભવાન્ । સ્વયં સૃષ્ટ્યાં સ્મૃતિર્લબ્ધા પુત્રાણાં બ્રહ્મણા તતઃ । પરં નિર્વાણમાપન્નાસ્તેઽપિ જ્ઞાનેન એવ ચ ।। ૧૩.

આ રીતે, ઋષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત શાસ્ત્ર અને પૂજનીય પિતૃઓની ઉત્પત્તિ જાણીને, તેમના પુત્રોએ બ્રહ્માથી પોતાની સર્જનાની સ્મૃતિ મેળવી; તેઓ પણ જ્ઞાન દ્વારા પરમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

વસ્વાદીનાં કશ્યપાદ્યા વર્ણાનાં વસવાદયઃ । અવિશેષેણ વિજ્ઞેયા ગન્ધર્વાદ્યા અપિ ધ્રુવમ્ ।। ૧૩.

વસુઓ અને કશ્યપાદિ પિતૃઓ સર્વ વર્ણમાં ગણાય છે; ગંધર્વ વગેરે પણ નિશ્ચિત રીતે એ જ રીતે સમજવા જેવા છે.

એષ તે પૈતૃકઃ સર્ગ ઉદ્દેશેન મહામુને । કથિતો નાન્ત એવાસ્ય વર્ષકોટ્યા હિ દૃશ્યતે ।। ૧૩.

હે મહામુનિ, આ પિતૃઓની સર્જના સંક્ષેપમાં કહેલી છે; તેની અંતરયાત્રા તો કરોડો વર્ષોમાં પણ પૂરી થતી નથી.