વરાહપુરાણમ્

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ઇતીરિતં તે તુ મયા પુરાણં સ્વાયમ્ભુવે ચાદિકૃતૈકદેશમ્ । શક્યં ન ચાસ્યૈર્બહુભિઃ સહસ્ત્રૈ- રપીહ કેનાપિ મુખેન વક્તુમ્ ।। ૧૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હું તને આ પ્રાચીન વાર્તા કહી, જે સ્વાયંભુવને કહેવામાં આવી હતી; આ કથા હજારો લોકો સાથે મળીને પણ આખી કહી શકાતી નથી.'

ઉદ્દેશતઃ સંસ્મૃતમાત્રમેત- ન્મયા ભદ્રે કથિતં તે પુરાણમ્ । સમુદ્રતોયાત્ પરિમાણસૃષ્ટિઃ ક્વચિત્ ક્વચિદ્ વૃત્તમથો હ્યનર્ધ્યમ્ ।। ૧૨.

હે શુભે, મેં તને આ પુરાણ માત્ર સંક્ષિપ્તમાં, સ્મરણ મુજબ કહ્યું છે; સમુદ્રના પાણીની રચના અને અહીં-ત્યાં જે બન્યું એ બધું અપરિમિત છે.

સ્વયમ્ભુવા કથિતં બ્રહ્મણાઽપિ નારાયણેનાપિ કુતો ભવેઽન્યઃ । અશક્યમસ્માભિરિતીરિતં તે તન્મૂર્ત્તિત્વાત્ સ્મરણેનેદમાદ્યમ્ ।। ૧૨.

આ કથા સ્વયંભૂ બ્રહ્મા અને નારાયણ પણ કહી ચૂક્યા છે; બીજું કોણ કહી શકે? એ સ્વરૂપની વિશાળતાને કારણે, અમારે માટે આખું કહેવું અશક્ય છે—માત્ર શરૂઆતનું સ્મરણ શક્ય છે.

સમુદ્રે બાલુકાસંખ્યા વિદ્યતે રજસઃ ક્ષિતૌ । ન તુ સૃષ્ટેઃ પુનઃ સંખ્યા ક્રીડતઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૧૨.

પૃથ્વી પર દરિયાની રેતના કણોની ગણતરી નથી; પણ પરમેશ્વર જે સર્જન કરે છે, એની સંખ્યા તો ક્યારેય થઈ જ ન શકે.

એષ નારાયણસ્યાંશો મયા પ્રોક્તઃ શુચિસ્મિતે । કૃતે વૃત્તાન્ત એષશ્ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૧૨.

હે સુશીલ સ્મિતવાળી, નારાયણ વિષયક આ ભાગ મેં તને કહ્યું; કૃત યુગમાં જે બન્યું એ જ વાર્તા છે—હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । એતત્ તન્મહદાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા ગૌરમુખો મુનિઃ । તે ચાપિ મણિજાઃ પ્રાપ્તાઃ કિં ફલં તુ વરં ગુરોઃ ।। ૧૩.

ધરાએ કહ્યું: 'આ મહાન અને આશ્ચર્યજનક ઘટના જોઈને, ગૌરમુખ ઋષિ અને એ મણિધારી લોકો ને ગુરુ પાસેથી શું ફળ કે વર મળ્યું?'

કોઽસૌ ગૌરમુખઃ શ્રીમાન્ મુનિઃ પરમધાર્મ્મિકઃ । કિં ચકાર હરેઃ કર્મ્મ દૃષ્ટ્વાઽસૌ મુનિપુંગવઃ ।। ૧૩.

એ ગૌરમુખ કોણ છે, જે શ્રેષ્ઠ, ધર્મનિષ્ઠ અને વિખ્યાત ઋષિ છે? એ મહાન ઋષિએ હરિના કાર્યો જોઈને શું કર્યું?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નિમિષેણ કૃતં કર્મ દૃષ્ટ્વા ભગવતો મુનિઃ । આરિરાધયિષુર્દેવં તમેવ પ્રયયૌ વનમ્ । પ્રભાસં નામ સોમસ્ય તીર્થં પરમદુર્લભમ્ ।। ૧૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: ભગવાને એક પળમાં જે કાર્ય કર્યું એ જોઈ, ઋષિએ ભગવાનની આરાધના કરવા ઈચ્છી અને પ્રભાસ નામના, સોમના દુર્લભ તીર્થમાં ગયા.

તત્ર દૈત્યાન્તકૃદ્ દેવઃ પ્રોચ્યતે તીર્થચિન્તકૈઃ । આરાધયામાસ હરિં દૈત્યસૂદનસંજ્ઞિતમ્ ।। ૧૩.

ત્યાં તીર્થનું ધ્યાન કરનારા લોકો દ્વારા દૈત્યવિનાશક દેવની સ્તુતિ થાય છે; એણે દૈત્યસૂદન હરિની આરાધના કરી.

તસ્યારાધયતો દેવં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ । આજગામ મહાયોગી માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।। ૧૩.

જ્યારે એ ભગવાન હરિ, નારાયણ, પ્રભુની આરાધના કરી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન યોગી અને મહર્ષિ માર્કંડેય ત્યાં આવ્યા.

તં દૃષ્ટ્વાઽભ્યાગતં દૂરાદર્ઘપાદ્યેન સો મુનિઃ । અર્ચયામાસ તં ભક્ત્યા મુદા પરમયા યુતઃ ।। ૧૩.

એમને દૂરથી આવતાં જોઈ, ઋષિએ પરમ આનંદ અને ભક્તિથી પાદ્યાદિથી તેમનું પૂજન કર્યું.

કૌશ્યાં વૃષ્યાં તદાસીનં પપ્રચ્છેદં મુનિસ્તદા । શાધિં માં મુનિશાર્દૂલ કિં કરોમિ મહાવ્રત ।। ૧૩.

પછી, ગૌશાળામાં બેઠેલા ઋષિએ એમને પૂછ્યું: 'મને કહો, મહાન વ્રતધારી, હું શું કરું?'

એવમુક્તઃ સ વિપ્રેન્દ્રો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ । ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા મુનિં ગૌરમુખં તદા ।। ૧૩.

એ રીતે પૂછાતા, મહાન તપસ્વી માર્કંડેયે એ સમયે ગૌરમુખ ઋષિ સાથે મૃદુ વાણીમાં વાત કરી.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । એતદેવ મહત્કૃત્યં યત્સતાં સંગમો ભવેત્ । યત્તુ સાન્દેહિકં કાર્યં તત્પૃચ્છસ્વ મહામુને ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'સજ્જનોની સાથે રહેવું એ જ સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે. પણ જો તને કોઈ કાર્યમાં શંકા હોય, તો એ વિશે પૂછ.'

ગૌરમુખ ઉવાચ । એતે હિ પિતરો નામ પ્રોચ્યન્તે વેદવાદિભિઃ । સર્વવર્ણષુ સામાન્યા ઉતાહોસ્વિત્ પૃથક્ પૃથક્ ।। ૧૩.

ગૌરમુખે કહ્યું: 'વેદના જ્ઞાતાઓ કહે છે કે આ પિતૃઓ કહેવાય છે. શું એ બધા વર્ણોમાં સામાન્ય છે કે અલગ અલગ છે?'

માર્કણ્ડેયઃ । સર્વેષામેવ દેવાનામાદ્યો નારાયણો ગુરુઃ । તસ્માદ્ બ્રહ્મા સમુત્પન્નઃ સોઽપિ સપ્તાસૃજન્મુનીન્ ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'બધા દેવતાઓમાં નારાયણ પ્રથમ ગુરુ છે; એમની પાસેથી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને એમણે સાત ઋષિઓની રચના કરી.'

માં યજસ્વેતિ તેનોક્તાસ્તદા તે પરમેષ્ઠિના । આત્મનાત્માનમેવાગ્રે અયજન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૧૩.

'મને પૂજો' એમ પરમેશ્વરે એમને કહ્યું; શરૂઆતમાં એમણે પોતે પોતાનું પૂજન કર્યું—એવું શાસ્ત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

તેષાં વૈ બ્રહ્મજાતાનાં મહાવૈકારિકર્મણામ્ । અશપદ્ વ્યભિચારો હિ મહાનેષ કૃતો યતઃ । પ્રભ્રષ્ટજ્ઞાનિનઃ સર્વે ભવિષ્યથ ન સંશયઃ ।। ૧૩.

બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલા અને મહાન સર્જન કાર્યમાં લાગેલા એ લોકોમાં મોટો અપકર્મ થયો, તેથી શ્રાપ મળ્યો: 'તમને બધાને જ્ઞાનથી વિહોણા થવું પડશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

એવં શપ્તાસ્તતસ્તે વૈ બ્રહ્મણાત્મસમુદ્ભવાઃ । સદ્યો વંશકરાન્ પુત્રાનુત્પાદ્ય ત્રિદિવં યયુઃ ।। ૧૩.

એ રીતે શ્રાપ મળ્યા પછી, બ્રહ્માના સ્વયં ઉત્પન્ન થયેલા એ લોકો, વંશ ચાલુ રાખનારા પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને તરત જ સ્વર્ગે ગયા.

તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ ત્રિદિવં બ્રહ્મવાદિષુ । તત્પુત્રાઃ શ્રાદ્ધદાનેન તર્પયામાસુરઞ્જસા ।। ૧૩.

જ્યારે એ બ્રહ્મવાદીઓ સ્વર્ગે ગયા, ત્યારે એમના પુત્રોએ શ્રાદ્ધના દાનથી તેમને તૃપ્ત કર્યા.

તે ચ વૈમાનિકાઃ સર્વે બ્રહ્મણઃ સપ્ત માનસાઃ । તત્ પિણ્ડદાનં મન્ત્રોક્તં પ્રપશ્યન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

બ્રહ્માના સાત માનસપુત્રો, એ બધા વૈમાનિક પિતૃઓ, મંત્રોમાં જણાવેલા પિંડદાનને જોતા સ્થિર છે.

ગૌરમુખ ઉવાચ । યે ચ તે પિતરો બ્રહ્મન્ યં ચ કાલં સમાસતે । કિં યતો વૈ પિતૃગણાસ્તસ્મિંલ્લોકે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

ગૌરમુખે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, એ પિતૃઓ કોણ છે અને કેટલો સમય ત્યાં રહે છે? પિતૃગણો એ લોકમાં કેમ સ્થિર છે?'

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । પ્રવર્ત્તન્તે વરાઃ કેચિદ્ દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ । તે મરીચ્યાદયઃ સપ્ત સ્વર્ગે તે પિતરઃ સ્મૃતાઃ ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'કેટલાક ઉત્તમ લોકો, જે દેવતાઓ અને સોમને વધારતા રહે છે, સક્રિય છે; એ સાત, મરીચિથી શરૂ થાય છે અને સ્વર્ગમાં પિતૃ તરીકે ઓળખાય છે.'

ચત્વારો મૂર્ત્તિમન્તો વૈ ત્રયસ્ત્વન્યે હ્યમૂર્ત્તયઃ । તેષાં લોકનિસર્ગં ચ કીર્ત્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ।। ૧૩.

એમાં ચારને સ્વરૂપ છે અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; એમના લોકની ઉત્પત્તિ હું તને સમજાવીશ—સાવધાન થઈને સાંભળ.

પ્રભાવં ચ મહર્ધિ ચ વિસ્તરેણ નિબોધ મે । ધર્મમૂર્તિધરાસ્તેષાં ત્રયોઽન્યે પરમા ગણાઃ । તેષાં નામાનિ લોકાંશ્ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ।। ૧૩.

એમની શક્તિ અને મહિમા હું વિગતે સમજાવું છું; એમામાંથી ત્રણ ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે અને બીજા શ્રેષ્ઠ ગણ છે. એમના નામ અને લોક પણ હું કહું છું—સાંભળ.

લોકાઃ સંતાનકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ । અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણાસ્તે વૈ પુત્રાઃ પ્રજાપતેઃ ।। ૧૩.

સંતાનક નામના લોક છે, જ્યાં તેજસ્વી, નિર્વિકાર પિતૃગણ વસે છે—એ બધા પ્રજાપતિના પુત્રો છે.

વિરાજસ્ય પ્રજાશ્રેષ્ઠા વૈરાજા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ ૧૩.

વિરાટના શ્રેષ્ઠ સંતાનો વૈરાજ કહેવાય છે.

એતે વૈ લોકવિભ્રષ્ટા લોકાન્ પ્રાપ્ય સનાતનાન્ । પુનર્યુગશતાન્તેષુ જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૧૩.

આ લોકો પોતાના લોકમાંથી પડી ગયા પછી ફરીથી શાશ્વત લોક પ્રાપ્ત કરે છે અને અનેક યુગોના અંતે ફરી બ્રહ્મજ્ઞાની તરીકે જન્મે છે.

તે પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયઃ સાધ્ય યોગમનુત્તમમ્ । ચિન્ત્ય યોગગતિં શુદ્ધાં પુનરાવૃત્તિદુર્લભામ્ ।। ૧૩.

એ સ્મૃતિ ફરીથી પ્રાપ્ત કરીને, એ શ્રેષ્ઠ અને શુદ્ધ યોગમાર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે, જેનો પુનરાગમન દુર્લભ છે.