વરાહપુરાણમ્

ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડેતે સુભગે તવ । પ્રથમો મહતઃ સર્ગસ્તન્માત્રાણિ દ્વિતીયકઃ ।। ૨.

હે સુભાગ્યવતી, આ રીતે છ પ્રકારની રચનાઓ તને કહી છે: પ્રથમ મહતત્વની રચના છે, બીજી તત્વોની છે.

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગશ્ચૈન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ । ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ ।। ૨.

ત્રીજી વૈકારિક રચના છે અને ચોથી ઇન્દ્રિયોની રચના કહેવાય છે; આ બધું પ્રાકૃતિક સર્જન છે, જે બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થાય છે.

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ । તિર્યક્સ્ત્રોતશ્ચ યઃ પ્રોક્તસ્તૈર્યક્સ્ત્રોતઃ સ ઉચ્યતે ।। ૨.

ચોથી મુખ્ય રચના છે, જેમાં સ્થાવર જીવ મુખ્ય માનવામાં આવે છે; અને જે 'તિર્યક્સ્રોતસ' કહેવાય છે, તે પણ એ જ જીવોથી ઓળખાય છે.

તથોર્ધ્વસ્ત્રોતસાં શ્રેષ્ઠઃ સપ્તમઃ સ તુ માનવઃ । અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ સઃ ।। ૨.

એ જ રીતે, 'ઊર્ધ્વસ્રોતસ'માં શ્રેષ્ઠ સાતમી માનવ રચના છે; આઠમી કૃપાની રચના છે, જે સાત્વિક અને તામસિક બંને છે.

પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ ।। ૨.

આમાંથી પાંચ વૈકૃત રચનાઓ કહેવાય છે અને ત્રણ પ્રાકૃત માનવામાં આવે છે; નવમી 'કૌમાર' રચના બંને પ્રાકૃત અને વૈકૃત છે.

ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ । પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ । ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૨.

આ રીતે પ્રજાપતિની નવ રચનાઓ સમજાવી છે—પ્રાકૃત અને વૈકૃત બંને—જે જગતના મૂળ કારણ છે. આ રચનાઓ કહી દીધી; હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । નવધા સૃષ્ટિરુત્પન્ના બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । કથં સા વવૃધે દેવ એતન્મે કથયાચ્યુત ।। ૨.

ધરણે કહ્યું: બ્રહ્માની સર્જના, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મી છે, નવ પ્રકારની ઉત્પન્ન થઈ છે. હે દેવ, એ કેવી રીતે વધતી ગઈ? હે અચ્યૂત, મને આ કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પ્રથમં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા રુદ્રાદ્યાસ્તુ તપોધનાઃ। સનકાદયસ્તતઃ સૃષ્ટા મરીચ્યાદય એવ ચ ।। ૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: પહેલા બ્રહ્માએ રુદ્ર અને અન્ય તપસ્વીઓને સર્જ્યા; પછી સનક અને અન્ય, અને મરીચિ વગેરેને પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

મરીચિરત્રિશ્ચ તથા અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યશ્ચ મહાતેજાઃ પ્રચેતા ભૃગુરેવ ચ । નારદો દશમશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ મહાતપાઃ ।। ૨.

મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, મહાતેજસ્વી પુલસ્ત્ય, પ્રચેતસ, ભૃગુ, દસમો નારદ અને મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ.

સનકાદયો નિવૃત્ત્યાખ્યે તેન ધર્મે પ્રયોજિતાઃ । પ્રવૃત્ત્યાખ્યે મરીચ્યાદ્યા મુક્ત્વૈકં નારદં મુનિમ્ ।। ૨.

સનક અને તેમના સાથીઓને તેમણે નિવૃત્તિના માર્ગે લગાડ્યા; મરીચિ અને અન્ય બધા, નારદ મુનિ સિવાય, પ્રવૃત્તિના માર્ગે લગાડ્યા.

યોઽસૌ પ્રજાપતિસ્ત્વાદ્યો દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠસંભવઃ । તસ્યાદૌ તત્ર વંશેન જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।। ૨.

જે પ્રથમ પ્રજાપતિ દક્ષિણ અંગૂઠાથી જન્મ્યા હતા, તેમણે શરૂઆતમાં પોતાના વંશ દ્વારા આ ચાલતા અને અચલ જગતનું સર્જન કર્યું.

દેવાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ ગન્ધર્વોરગપક્ષિણઃ । સર્વે દક્ષસ્ય કન્યાસુ જાતાઃ પરમધાર્મિકાઃ ।। ૨.

દેવતાઓ, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને પક્ષીઓ—આ બધા દક્ષની દીકરીઓમાંથી જન્મેલા છે અને બધા અતિ ધર્મનિષ્ઠ છે.

યોઽસૌ રુદ્રેતિ વિખ્યાતઃ પુત્રઃ ક્રોધસમુદ્ભવઃ । ભ્રુકુટીકુટિલાત્ તસ્ય લલાટાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨.

જે રુદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તે ક્રોધથી જન્મેલો છે; પરમેશ્વરના ભ્રૂકુટિથી, લલાટમાંથી તે પ્રગટ થયો હતો.

અર્દ્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડોઽતિભયંકરઃ । વિભજાત્માનમિત્યુક્તો બ્રહ્મણાઽન્તર્દધે પુનઃ ।। ૨.

તે અર્ધ સ્ત્રી અને અર્ધ પુરુષ સ્વરૂપે, અત્યંત ભયાનક અને ઉગ્ર હતો. બ્રહ્માએ તેને પોતાને વહેંચવા કહ્યું, ત્યારે તે ફરી અદૃશ્ય થઇ ગયો.

તથોક્તોઽસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં ચકાર સઃ । બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ । તતસ્ત્વેકાદશ ખ્યાતા રુદ્રા બ્રહ્મસમુદ્ભવાઃ ।। ૨.

બ્રહ્માના કહેવાથી તેણે પોતાને બે ભાગે વહેંચ્યો—સ્ત્રી અને પુરુષ. પછી પુરુષ સ્વરૂપને દસ ભાગે અને એક ભાગે વહેંચ્યો. એ રીતે બ્રહ્માથી જન્મેલા અગિયાર રુદ્રો પ્રસિદ્ધ થયા.

અયમુદ્દેશતઃ પ્રોક્તો રુદ્રસર્ગો મયાઽનઘે । ઇદાનીં યુગમાહાત્મ્યં કથયામિ સમાસતઃ ।। ૨.

હે નિર્દોષ, રુદ્રની સર્જનકથા મેં સંક્ષિપ્તમાં કહી. હવે હું યુગોની મહિમા સંક્ષેપમાં કહું છું.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ । એતસ્મિન્ યે મહાસત્ત્વા રાજાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ । દેવાસુરાશ્ચ યં ચક્રુર્ધર્મં કર્મ ચ તચ્છૃણુ ।। ૨.

કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કળિ—આ ચાર યુગ છે. એમાં મહાન આત્માઓ, દાનશીલ રાજાઓ, દેવો અને દાનવો—allએ ધર્મ સ્થાપ્યો અને કર્મો કર્યા; એ સાંભળો.

આસીત્ પ્રથમકલ્પે તુ મનુઃ સ્વાયંભુવઃ પુરા । તસ્ય પુત્રદ્વયં જજ્ઞે અતિમાનુષચેષ્ટિતમ્। પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદનામાનં ધર્મવત્સલમ્ ।। ૨.

પ્રથમ કલ્પમાં સ્વાયંભુવ મનુ હતા. તેમના બે પુત્રો જન્મ્યા—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—જેઓના કાર્યો માનવોથી પણ ઊંચા હતા અને બંને ધર્મપ્રેમી હતા.

તત્ર પ્રિયવ્રતો રાજા મહાયજ્વા તપોબલઃ । સ ચેષ્ટ્વા વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્વિપુલૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।। ૨.

ત્યાં રાજા પ્રિયવ્રત મહાન યજ્ઞકર્તા અને તપસ્વી હતા. તેમણે અનેક વિશાળ અને દાનસભર યજ્ઞો કર્યા.

સપ્તદ્વીપેષુ સંસ્થાપ્ય ભરતાદીન્ સુતાન્ નિજાન્ । સ્વયં વિશાલાં વરદાં ગત્વા તેપે મહત્ તપઃ ।। ૨.

તેમણે પોતાના પુત્રો, ભરત વગેરેને સાત દ્વીપોમાં સ્થાપ્યા. પછી પોતે વિશાળ અને પવિત્ર ભૂમિમાં જઈને મહાન તપ કર્યું.

તસ્મિન્ સ્થિતસ્ય તપસિ રાજ્ઞો વૈ ચક્રવર્ત્તિનઃ । ઉપેયાન્નારદસ્તત્ર દિદૃક્ષુર્ધર્મચારિણમ્ ।। ૨.

જ્યારે એ ચક્રવર્તી રાજા તપમાં લીન હતા, ત્યારે ધર્મનિષ્ઠને જોવા માટે નારદ ત્યાં આવ્યા.

સ દૃષ્ટ્વા નારદં વ્યોમ્નિ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ । અભ્યુત્થાનેન રાજેન્દ્ર ઉત્તસ્થૌ હર્ષિતસ્તદા ।। ૨.

રાજાએ આકાશમાં નારદને જોયા, જે સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રકાશમાન હતા. ત્યારે રાજા આનંદથી ઊભા થયા અને તેમનું સ્વાગત કર્યું.

તસ્યાસનં ચ પાદ્યં ચ સમ્યક્ તસ્ય નિવેદ્ય વૈ । સ્વાગતાદિભિરાલાપૈઃ પરસ્પરમવોચતામ્ । કથાન્તે નારદં રાજા પપ્રચ્છ બ્રહ્મવાદિનમ્ ।। ૨.

તેમને યોગ્ય રીતે આસન અને પાદ્ય અર્પણ કર્યા. સ્વાગત અને અન્ય મીઠા વચનોથી બંનેએ પરસ્પર વાતચીત કરી. વાતચીતના અંતે રાજાએ બ્રહ્મજ્ઞાની નારદને પ્રશ્ન કર્યો.

પ્રિયવ્રત ઉવાચ । ભગવન્ કિઞ્ચિદાશ્ચર્યમેતસ્મિન્ કૃતસંજ્ઞિતે । યુગે દૃષ્ટં શ્રુતં વાઽપિ તન્મે કથય નારદ ।। ૨.

પ્રિયવ્રતે કહ્યું: હે ભગવન, આ કૃતયુગમાં તમે કંઈક અજાયબી જોઈ કે સાંભળી હોય તો મને કહો, હે નારદ.

નારદ ઉવાચ । આશ્ચર્યમેકં દૃષ્ટં મે તચ્છૃણુષ્વ પ્રિયવ્રત । હ્યસ્તનેઽહનિ રાજેન્દ્ર શ્વેતાખ્યં ગતવાનહમ્ । દ્વીપં તત્ર સરો દૃષ્ટં ફુલ્લપઙ્કજમાલિનમ્ ।। ૨.

નારદે કહ્યું: એક અજાયબી મેં જોઈ છે, એ સાંભળો, હે પ્રિયવ્રત. ગઈકાલે, હે રાજા, હું શ્વેત નામના દ્વીપે ગયો હતો, ત્યાં ફૂલેલા કમળોથી શોભિત સરોવર જોયું.

સરસસ્તસ્ય તીરે તુ કુમારીં પૃથુલોચનામ્ । દૃષ્ટ્વાઽહં વિસ્મયાપન્નસ્તાં કન્યામાયતેક્ષણામ્ ।। ૨.

એ સરોવરનાં કિનારે મેં પહોળી આંખોવાળી એક કન્યાને જોઈ. લાંબી સુંદર આંખોવાળી એ કન્યાને જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થયો.

પૃષ્ટવાનસ્મિ રાજેન્દ્ર તદા મધુરભાષિણીમ્ । કાઽસિ ભદ્રે કથં વાઽસિ કિં વા કાર્યમિહ ત્વયા । કર્ત્તવ્યં ચારુસર્વાઙ્ગિ તન્મમાચક્ષ્વ શોભને ।। ૨.

હું એ મીઠા બોલતી કન્યાને પૂછ્યું: 'હે સુમને, તું કોણ છે? અહીં કેમ છે? તારો હેતુ શું છે? હે સુંદરાંગી, તું શું કરવા ઇચ્છે છે, મને કહો.'

એવમુક્તા મયા સા હિ માં દૃષ્ટ્વાઽનિમિષેક્ષણા । સ્મૃત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતા યાવત્ તાવન્મે જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।। ૨.

મારે એમ પૂછતાં એ કન્યા મને નિરંતર જોઈ રહી અને સ્મરણમાં તલિન રહી, ત્યાં સુધી હું ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરું ત્યાં સુધી એ ચૂપ રહી.

વિસ્મૃતં સર્વવેદાશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હ । યોગશાસ્ત્રાણિ શિક્ષાશ્ચ વેદાનાં સ્મૃતયસ્તથા ।। ૨.

મારે બધાં વેદો, બધા શાસ્ત્રો, યોગશાસ્ત્રો અને વેદોની સ્મૃતિઓ બધું જ ભૂલી ગયું.