વરાહપુરાણમ્

એવમુક્તસ્તદા તેન ચક્રં જ્વલનસન્નિભમ્ । (મુમોચ દુર્જયબલે કાલચક્રં સુદર્શનમ્) ।। ૧૧.

મુનિએ આમ કહ્યા પછી, ભગવાને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી સુદર્શન ચક્ર દુર્જય સૈન્ય પર છોડી દીધું.

તેન ચક્રેણ તત્સૈન્યમાસુરં દૌર્જયં ક્ષણાત્ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ ભસ્મવદ્ બહુધા કૃતમ્ ।। ૧૧.

એ ચક્રથી અસુરોનું એ દુર્જય સૈન્ય એક પળમાં, આંખ ઝપકાવાની વારમાં, અનેક રીતે રાખ થઈ ગયું.

એવં કૃત્વા તતો દેવો મુનિં ગૌરમુખં તદા । ઉવાચ નિમિષેણેદં નિહતં દાનવં બલમ્ ।। ૧૧.

આ રીતે કરીને, પછી ભગવાને ગૌરમુખ મુનિને કહ્યું: 'આ દાનવોનું સૈન્ય એક ક્ષણમાં નાશ પામ્યું છે.'

અરણ્યેઽસ્મિંસ્તતસ્ત્વેવં નૈમિષારણ્યસંજ્ઞિતમ્ । ભવિષ્યતિ યથાર્થં વૈ બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ ।। ૧૧.

આથી, હવે આ જંગલનું નામ 'નૈમિષારણ્ય' થશે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો માટે, કારણ કે એ સાચું જ બન્યું છે.

અહં ચ યજ્ઞપુરુષ એતસ્મિન્ વનગોચરે । નામ્ના યાજ્યા સદા ચેમે દશ પઞ્ચ ચ નાયકાઃ । કૃતે યુગે ભવિષ્યન્તિ રાજાનો મણિજા મુને ।। ૧૧.

હું યજ્ઞપુરૂષ આ વનમાં હંમેશા વસું છું; અહીં મારું નામે પૂજન થતું રહેશે અને આ પંદર નેતાઓ, Jewelના રાજાઓ, કૃતયુગમાં જન્મ લેશે, હે મુનિ.

એવમુક્ત્વા તતો દેવો ગતોઽન્તર્ધાનમીશ્વરઃ । દ્વિજોઽપિ સ્વાશ્રમે તસ્થૌ મુદા પરમયા યુતઃ ।। ૧૧.

આ રીતે કહીને ભગવાન અદૃશ્ય થઈ ગયા અને દ્વિજ પણ પોતાના આશ્રમમાં પરમ આનંદથી રહેવા લાગ્યા.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । તતઃ પુત્રં રથાઙ્ગાગ્નિદગ્ધં શ્રુત્વા નૃપોત્તમઃ । સુપ્રતીકઃ પ્રતીતાત્મા ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ । તસ્ય ચિન્તયતસ્ત્વેવં તદા બુદ્ધિરજાયત ।। ૧૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: પછી, જ્યારે સુપ્રતીક રાજાએ સાંભળ્યું કે તેનો પુત્ર ચક્રાગ્નિથી દાઝાઈ ગયો છે, ત્યારે સ્થિર મનવાળો એ રાજા વિચારમાં પડ્યો; અને એમ વિચારતા-વિચારતા, તેના મનમાં એક વિચાર ઉદ્ભવ્યો.

ચિત્રકૂટે ગિરૌ વિષ્ણુઃ સદા રામેતિ કીર્ત્યતે । તતોઽહં રામસંજ્ઞેન નામ્ના સ્તૌમિ જગત્પતિમ્ ।। ૧૨.

ચિત્રકૂટ પર્વત પર વિષ્ણુ હંમેશા 'રામ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેથી હું જગતના સ્વામીનું 'રામ' નામથી સ્તુતિ કરીશ.

સુપ્રતીક ઉવાચ । નમામિ રામં નરનાથમચ્યુતં કવિં પુરાણં ત્રિદશારિનાશનમ્ । શિવસ્વરૂપં પ્રભવં મહેશ્વરં સદા પ્રપન્નાર્તિહરં ધૃતશ્રિયમ્ ।। ૧૨.

સુપ્રતીક કહે છે: હું રામને, મનુષ્યોના સ્વામી, અચ્યૂત, પ્રાચીન કવિ, દેવશત્રુઓના વિનાશક, શિવરૂપ, સર્વશક્તિમાન મહાદેવ, હંમેશા શરણાગતોના દુઃખહરણ અને તેજથી યુક્ત એવા ભગવાનને નમસ્કાર કરું છું.

ભવાન્ સદા દેવ સમસ્તતેજસાં કરોષિ તેજાંસિ સમસ્તરૂપધૃક્ । ક્ષિતૌ ભવાન્ પઞ્ચગુણસ્તથા જલે ચતુઃપ્રકારસ્ત્રિવિધોઽથ તેજસિ । દ્વિધાઽથ વાયૌ વિયતિ પ્રતિષ્ઠિતો ભવાન્ હરે શબ્દવપુઃ પુમાનસિ ।। ૧૨.

હે દેવ, તમે હંમેશા સર્વ તેજનો આધાર છો; તમે સર્વ તેજ પેદા કરો છો અને સર્વ સ્વરૂપ ધારણ કરો છો; પૃથ્વી પર તમે પાંચ પ્રકારના, જળમાં ચાર પ્રકારના, અગ્નિમાં ત્રણ પ્રકારના, વાયુમાં બે પ્રકારના અને આકાશમાં તમે શબ્દરૂપે સ્થિત છો, હે હરિ, પરમ પુરુષ.

ભવાન્ શશી સૂર્યહુતાશનોઽસિ ત્વયિ પ્રલીનં જગદેતદુચ્યતે । ભવત્પ્રતિષ્ઠં રમતે જગત્ યતઃ સ્તુતોઽસિ રામેતિ જગત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।। ૧૨.

તમે ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ છો; આ સમગ્ર જગત તમારી અંદર લય પામે છે એમ કહેવાય છે; જગત તમામાં સ્થિર રહી આનંદ પામે છે, તેથી તમે 'રામ' તરીકે પ્રસિદ્ધ અને જગતના આધાર છો.

ભવાર્ણવે દુઃખતરોર્મિસંકુલે તથાક્ષમાનગ્રહણેઽતિભીષણે । ન મજ્જતિ ત્વત્સ્મરણપ્લવો નરઃ સ્મૃતોઽસિ રામેતિ તથા તપોવને ।। ૧૨.

સંસારના દરિયામાં, દુઃખની ભયાનક લહેરો અને અક્ષમતા રૂપી ભયાનક મગર વચ્ચે, જે મનુષ્ય તમારું સ્મરણ રૂપ નાવ ધરાવે છે, તે ક્યારેય ડૂબતો નથી; તેથી તમે તપovanaમાં પણ 'રામ' તરીકે સ્મરણ પામો છો.

વેદેષુ નષ્ટેષુ ભવાંસ્તથા હરે કરોષિ માત્સ્યં વપુરાત્મનઃ સદા । યુગક્ષયે રઞ્જિતસર્વદિઙ્મુખો ભવાંસ્તથાગ્નિર્બહુરૂપધૃગ્ વિભો ।। ૧૨.

જ્યારે વેદો નષ્ટ થયા ત્યારે, હે હરિ, તમે હંમેશા પોતાના માટે માછલીનું રૂપ ધારણ કર્યું; યુગના અંતે, જ્યારે સર્વ દિશાઓ લાલ થઈ જાય છે, ત્યારે, હે મહાશક્તિમાન, તમે અગ્નિ બની, અનેક સ્વરૂપ ધારણ કરો છો.

કૌર્મં તથા તે વપુરાસ્થિતઃ સદા યુગે યુગે માધવ તોયમન્થને । ન ચાન્યદસ્તીતિ ભવત્સમં ક્વચિ- જ્જનાર્દનાદ્ યઃ સ્વયં ભૂતમુત્તમમ્ ।। ૧૨.

હે માધવ, દરેક યુગમાં, દરિયાની મથન વખતે, તમે કાચબાની મૂર્તિ ધારણ કરી છે. હે જનાર્દન, તમે જે સર્વોપરી છો, એવાં બીજું કોઈયે નથી; તમારી સમાનતા ક્યાંય નથી.

ત્વયા તતં વિશ્વમિદં મહાત્મન્ સ્વકાખિલાન્ વેદ દિશશ્ચ સર્વાઃ । કથં ત્વમાદ્યં પરમં તુ ધામ વિહાય ચાન્યં શરણં વ્રજામિ ।। ૧૨.

હે મહાત્મા, આખું જગત તમારી જ હાજરીથી વ્યાપ્ત છે; તમે બધાં દિશાઓને સંપૂર્ણ જાણો છો. હું કેમ તમને, જે મૂળ અને સર્વોચ્ચ આશ્રય છો, છોડીને બીજું કોઈ આશ્રય શોધું?

ભવાનેકઃ પૂર્વમાસીત્ તતશ્ચ ત્વત્તો મહી સલિલં વહ્નિરુચ્ચૈઃ । વાયુસ્તથા ખં ચ મનોઽપિ બુદ્ધિ- શ્ચેતોગુણાસ્તત્પ્રભવં ચ સર્વમ્ ।। ૧૨.

પ્રથમ તો માત્ર તમે જ હતા; પછી તમારી પાસેથી ધરતી, પાણી, તેજ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને ચેતનાના ગુણો—all બધું જ ઉત્પન્ન થયું.

ત્વયા તતં વિશ્વમિદં સમસ્તં સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે । સમસ્તવિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે સહસ્ત્રબાહો જય દેવ દેવ । નમોઽસ્તુ રામાય મહાનુભાવ ।। ૧૨.

આ આખું જગત તમારી હાજરીથી ભરેલું છે; તમે શાશ્વત છો, અને મારા માટે પરમ પુરુષ છો. હે સર્વવિશ્વના સ્વામી, વિશ્વરૂપ, હજારો હાથવાળા દેવ, તમને વિજય મળે! હે દેવોમાંના દેવ, મહાનુભાવી રામને વંદન.

ઇતિ સ્તુતો દેવવરઃ પ્રસન્નઃ તદા રાજ્ઞઃ સુપ્રતીકસ્ય મૂર્તિમ્ । સંદર્શયામાસ તતોઽભ્યુવાચ વરં વૃણીષ્વેતિ ચ સુપ્રતીકમ્ ।। ૧૨.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ દેવ પ્રસન્ન થયા અને રાજા સુપ્રતીકને પોતાની મૂર્તિ દર્શાવી, પછી કહ્યું: 'હે સુપ્રતીક, તું ઇચ્છતો હોય એ વર માંગ.'

એવં શ્રુત્વા વચનં તસ્ય રાજા સસંભ્રમં દેવદેવં પ્રણમ્ય । ઉવાચ દેવેશ્વર મે પ્રયચ્છ લયં યદાસ્તે પરમં વપુસ્તે ।। ૧૨.

આ શબ્દો સાંભળી, રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક દેવોમાંના દેવને વંદન કરી કહ્યું: 'હે દેવેશ, જ્યારે સર્વનો અંત આવે ત્યારે મને તમારી પરમ મૂર્તિમાં લીન થવાનો વર આપો.'

ઇતીરિતે રાજવરઃ ક્ષણેન લયં તથાઽગાદસુરઘ્નમૂર્તૌ । સ્થિતસ્તસ્મિન્નાત્મભૂતો વિમુક્તઃ સ ભૂમિપઃ કર્મકાણ્ડૈરનેકૈઃ ।। ૧૨.

રાજાએ આમ કહ્યું, અને ક્ષણમાં જ તે અસુરવિનાશક સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગયો; એ અવસ્થામાં સ્થિર રહી, અનેક કર્મકાંડથી મુક્તિ પામ્યો, એ ભૂમિપતિ.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ઇતીરિતં તે તુ મયા પુરાણં સ્વાયમ્ભુવે ચાદિકૃતૈકદેશમ્ । શક્યં ન ચાસ્યૈર્બહુભિઃ સહસ્ત્રૈ- રપીહ કેનાપિ મુખેન વક્તુમ્ ।। ૧૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હું તને આ પ્રાચીન વાર્તા કહી, જે સ્વાયંભુવને કહેવામાં આવી હતી; આ કથા હજારો લોકો સાથે મળીને પણ આખી કહી શકાતી નથી.'

ઉદ્દેશતઃ સંસ્મૃતમાત્રમેત- ન્મયા ભદ્રે કથિતં તે પુરાણમ્ । સમુદ્રતોયાત્ પરિમાણસૃષ્ટિઃ ક્વચિત્ ક્વચિદ્ વૃત્તમથો હ્યનર્ધ્યમ્ ।। ૧૨.

હે શુભે, મેં તને આ પુરાણ માત્ર સંક્ષિપ્તમાં, સ્મરણ મુજબ કહ્યું છે; સમુદ્રના પાણીની રચના અને અહીં-ત્યાં જે બન્યું એ બધું અપરિમિત છે.

સ્વયમ્ભુવા કથિતં બ્રહ્મણાઽપિ નારાયણેનાપિ કુતો ભવેઽન્યઃ । અશક્યમસ્માભિરિતીરિતં તે તન્મૂર્ત્તિત્વાત્ સ્મરણેનેદમાદ્યમ્ ।। ૧૨.

આ કથા સ્વયંભૂ બ્રહ્મા અને નારાયણ પણ કહી ચૂક્યા છે; બીજું કોણ કહી શકે? એ સ્વરૂપની વિશાળતાને કારણે, અમારે માટે આખું કહેવું અશક્ય છે—માત્ર શરૂઆતનું સ્મરણ શક્ય છે.

સમુદ્રે બાલુકાસંખ્યા વિદ્યતે રજસઃ ક્ષિતૌ । ન તુ સૃષ્ટેઃ પુનઃ સંખ્યા ક્રીડતઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૧૨.

પૃથ્વી પર દરિયાની રેતના કણોની ગણતરી નથી; પણ પરમેશ્વર જે સર્જન કરે છે, એની સંખ્યા તો ક્યારેય થઈ જ ન શકે.

એષ નારાયણસ્યાંશો મયા પ્રોક્તઃ શુચિસ્મિતે । કૃતે વૃત્તાન્ત એષશ્ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૧૨.

હે સુશીલ સ્મિતવાળી, નારાયણ વિષયક આ ભાગ મેં તને કહ્યું; કૃત યુગમાં જે બન્યું એ જ વાર્તા છે—હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । એતત્ તન્મહદાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા ગૌરમુખો મુનિઃ । તે ચાપિ મણિજાઃ પ્રાપ્તાઃ કિં ફલં તુ વરં ગુરોઃ ।। ૧૩.

ધરાએ કહ્યું: 'આ મહાન અને આશ્ચર્યજનક ઘટના જોઈને, ગૌરમુખ ઋષિ અને એ મણિધારી લોકો ને ગુરુ પાસેથી શું ફળ કે વર મળ્યું?'

કોઽસૌ ગૌરમુખઃ શ્રીમાન્ મુનિઃ પરમધાર્મ્મિકઃ । કિં ચકાર હરેઃ કર્મ્મ દૃષ્ટ્વાઽસૌ મુનિપુંગવઃ ।। ૧૩.

એ ગૌરમુખ કોણ છે, જે શ્રેષ્ઠ, ધર્મનિષ્ઠ અને વિખ્યાત ઋષિ છે? એ મહાન ઋષિએ હરિના કાર્યો જોઈને શું કર્યું?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નિમિષેણ કૃતં કર્મ દૃષ્ટ્વા ભગવતો મુનિઃ । આરિરાધયિષુર્દેવં તમેવ પ્રયયૌ વનમ્ । પ્રભાસં નામ સોમસ્ય તીર્થં પરમદુર્લભમ્ ।। ૧૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: ભગવાને એક પળમાં જે કાર્ય કર્યું એ જોઈ, ઋષિએ ભગવાનની આરાધના કરવા ઈચ્છી અને પ્રભાસ નામના, સોમના દુર્લભ તીર્થમાં ગયા.

તત્ર દૈત્યાન્તકૃદ્ દેવઃ પ્રોચ્યતે તીર્થચિન્તકૈઃ । આરાધયામાસ હરિં દૈત્યસૂદનસંજ્ઞિતમ્ ।। ૧૩.

ત્યાં તીર્થનું ધ્યાન કરનારા લોકો દ્વારા દૈત્યવિનાશક દેવની સ્તુતિ થાય છે; એણે દૈત્યસૂદન હરિની આરાધના કરી.