વરાહપુરાણમ્

યદા નન્દી શૂલપાણિર્ગોધનેન પુરસ્કૃતઃ

જ્યારે નંદી, ત્રિશૂલ ધારણ કરીને, ગાયોના ઝુંડ સાથે આગળ વધ્યો,

દેવાનામટનાચ્ચૈવ દેવાટ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્

દેવતાઓ ત્યાં ફર્યા હોવાથી, તેને 'દેવાટ' નામ મળ્યું.

સ શૂલપાણિર્દેવેશો ભક્તાભયવિધાયકઃ

તે ત્રિશૂલધારી દેવેશ, ભક્તોને નિર્ભયતા આપે છે.

તસ્મિન્સ્થાને મહાદેવઃ સાલઙ્કાયનકસ્ય હિ

આ સ્થળે મહાદેવ સાચે જ સાલંકાયન વંશના છે.

સ્વયં ચૈવ મહાયોગી યોગસિદ્ધિવિધાયકઃ

અને તેઓ પોતે મહાયોગી છે, યોગસિદ્ધિ આપનાર છે.

ત્રિજટાભ્યોઽભવન્ધારા સ્તિસ્રો વૈ પરમાદ્ભુતાઃ

ત્રિજટાઓમાંથી ત્રણ અદ્ભુત ધારાઓ ઉત્પન્ન થઈ.

એતત્ત્રૈધારિકં તીર્થં ત્રિજટાભ્યઃ સમુત્થિતમ્ ૧૪૪.

આ ત્રિધારા તીર્થ ત્રિજટાઓમાંથી પ્રગટ થયું છે.

શાલગ્રામાભિધે ક્ષેત્રે હરિશીલનતત્પરઃ

શાલગ્રામ નામના ક્ષેત્રમાં, જે હરિની ઉપાસનામાં તત્પર રહે છે,

તીર્થે ત્રિધારે યઃ સ્રાત્વા સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ

જે ત્રિધારા તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે,

તસ્યૈવ પૂર્વદિગ્ભાગે હંસતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્

તેના પૂર્વ ભાગે તેને 'હંસતીર્થ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

કદાચિચ્છિવરાત્ર્યાં તુ ભક્તૈઃ પૂજામહોત્સવે

ક્યારેક શિવરાત્રિના પવિત્ર દિવસે, ભક્તો દ્વારા મહાપૂજા ઉત્સવમાં,

તત્ર કાકાઃ સમુત્પેતુરન્ને તસ્મિન્બુભુક્ષિતાઃ

ત્યાં ભૂખ્યા કાગડાઓ એ ભોજન માટે ઉડીને એ પ્રસાદ પાસે આવ્યા.

તાવુભૌ યુધ્યમાનૌ તુ કુણ્ડે તસ્મિન્નિપેતતુઃ

બન્ને લડતા-લડતા એ કુંડમાં પડી ગયા.

તત્ર હંસૌ તતો ભૂત્વા નિર્ગતૌ ચન્દ્રવર્ચસૌ

ત્યાં તેઓ બંને ચાંદની જેવો તેજ ધરાવતા હંસ બનીને બહાર નીકળી આવ્યા.

હંસતીર્થમિતિ પ્રોચુસ્તતઃપ્રભૃતિ સત્તમે

ત્યાંથી એ તીર્થને 'હંસ તીર્થ' નામ મળ્યું, હે મહાન આત્મા.

પૂર્વં યક્ષકૃતં તત્તુ યક્ષતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્

પહેલાં એ યક્ષે બનાવેલું હતું, તેથી તેને 'યક્ષ તીર્થ' પણ કહેવામાં આવતું હતું.

તત્રાઽથ મુંચતે પ્રાણાઞ્છિવભક્તિપરાયણઃ ૧૪૪.

ત્યાં શિવભક્તિમાં તનમનથી લીન ભક્તે પોતાનું પ્રાણ ત્યાગ્યું.

એવં પ્રભાવં તત્તીર્થં મહાયોગિપ્રભાવતઃ

એ તીર્થનું એવું મહાત્મ્ય છે, મહાયોગીના પરાક્રમથી.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ક્ષેત્રં ગુહ્યં વસુન્ધરે

હે ધરતી માતા, આ બધું ગુપ્ત તીર્થનું વર્ણન મેં તને કહી દીધું.

ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

બધા રહસ્યોમાં આ સર્વોચ્ચ છે; હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

અથ સાલગ્રામક્ષેત્રમાહાત્મ્યમ્ ભગવન્દેવદેવેશ સાલંકાયનકો મુનિઃ

હવે સાલગ્રામ ક્ષેત્રનું મહાત્મ્ય કહું છું: દેવોના દેવ, સાલંકાયન મુનિ—

શ્રીવરાહ ઉવાચ તપ્યમાનો યથાન્યાયં પશ્યન્વૈ સાલમુત્તમમ્

શ્રીવરાહે કહ્યું: તે મુનિ નિયમ પ્રમાણે તપ કરતો અને શ્રેષ્ઠ સાલ વૃક્ષને જોયું.

અભિન્નમતુલચ્છાયં વિશાલં પુષ્પિતં તથા

એ વૃક્ષ અખંડિત, અનન્ય સુંદરતા ધરાવતું, વિશાળ અને ફૂલોથી ભરેલું હતું.

ઋષિર્જ્ઞાનપરિશ્રાન્તઃ સાલંકાયનકોઽદ્ભુતમ્

જ્ઞાનસાધનાથી થાકેલા સાલંકાયન ઋષિએ એ અદ્ભુત વૃક્ષ જોયું.

તતો દૃષ્ટ્વા મહાસાલં પરિશ્રાન્તો મહામુનિઃ

પછી, એ મહાન સાલ વૃક્ષ જોઈને, થાકેલા મહામુનિ થોભી ગયા.

સાલસ્ય તસ્ય પૂર્વેણ સ્થિતઃ પશ્ચાન્મુખો મુનિઃ

એ સાલ વૃક્ષના પૂર્વ ભાગે, મુનિ પશ્ચિમ તરફ મોઢું કરીને ઊભા રહ્યા.

તતઃ પૂર્વેણ પાર્શ્વેન તસ્ય સાલસ્ય સુન્દરિ

પછી, હે સુંદરિ, એ સાલ વૃક્ષના પૂર્વ ભાગે—

દૃષ્ટ્વા માં તત્ર સ મુનિસ્ત પસ્વી સંશિતવ્રતઃ

ત્યાં, એ મુનિએ મને જોયો અને દૃઢ વ્રતધારી બનીને એકટક નિહાળતા રહ્યા.

મત્તેજસા તાડિતાક્ષઃ શનૈરુન્મીલ્ય લોચને

મારા તેજથી ચમકાઈને, તેણે ધીમે ધીમે આંખો ખોલી.