વરાહપુરાણમ્

ઉન્મત્તાક્ષં તથાવિધ્યત્ સુન્દઃ પઞ્ચભિરાશુગૈઃ । ચકર્ત્ત ચ ધનુસ્તસ્ય શિતેન નતપર્વણા ।। ૧૧.

સુન્દાએ ઉન્મત્તાક્ષને પાંચ ઝડપી તીરો માર્યા અને તીક્ષ્ણ વળાંકવાળા તીરે તેનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.

સુમના અગ્નિદંષ્ટ્રં તુ સુશુભશ્ચાગ્નિતેજસમ્ । સુશીલો વાયુશક્રં તુ સુમુખશ્ચ પ્રતર્દનમ્ ।। ૧૧.

સુમનાએ અગ્નિદંષ્ટ્રને ઘાયલ કર્યો, સુશોભાએ અગ્નિતેજસને ઘાયલ કર્યો; સુશીલાએ વાયુશક્રને અને સુમુખએ પ્રતિર્દનને ઘાયલ કર્યા.

(વિરાધેન તથા શમ્ભુઃ સુકીર્તિર્ભીમકર્મ્મણા । વિપ્રચિત્તિસ્તથા સોમં એતદ્ યુદ્ધં મહાનભૂત્ ૧૧.

શંભુએ વિરાધ સાથે, સુકીર્તીએ ભીમકર્મા સાથે, વિપ્રચિત્તીએ સોમ સાથે યુદ્ધ કર્યું; આમ, એક મહાન યુદ્ધ થયું.

પરસ્પરં સુયુદ્ધેન યોધયિત્વાઽસ્ત્રલાઘવાત્ । યથાસંખ્યેન તે દૈત્યાઃ પુનર્મણિભવૈર્હતાઃ ।। ૧૧.

એકબીજાની સામે શસ્ત્રકૌશલ્યથી યુદ્ધ કરીને, એ દૈત્યો પોતાની સંખ્યાનુસાર ફરીથી રત્નથી જન્મેલા વીરોથી માર્યા ગયા.

યાવત્ સંગ્રામઘોરો વૈ મહાંસ્તેષાં વ્યવર્દ્ધત । તાવત્ સમિત્કુશાદીનિ કૃત્વા ગૌરમુખો મુનિઃ ।। ૧૧.

જેમ જેમ તેમનું ભયંકર યુદ્ધ વધતું ગયું, એ સમયે ગૌરમુખ મુનિએ સમિત, કુશા ઘાસ અને અન્ય સામગ્રીથી વિધિ કરી.

આગતો મહદાશ્ચર્યં સંગ્રામં ભીમદર્શનમ્ । બહુસૈન્યપરીવારં સ્થિતં તં ચાપિ દુર્જ્જયમ્ ।। ૧૧.

એક અદ્ભુત અને ભયાનક યુદ્ધ દેખાયું, જે અનેક સૈન્યોથી ઘેરાયેલું હતું અને એ શક્તિ જીતવી અત્યંત મુશ્કેલ હતી.

તં દૃષ્ટ્વા સ મુનિર્દ્વારિ ચિન્તાપરમ એવ હિ । ઉપવિશ્યાધિગમ્યાથ મણેઃ કારણમેવ હ ।। ૧૧.

એ જોઈને મુનિ દ્વાર પાસે ઊભા રહીને ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયા; પછી બેઠા અને મણિનું કારણ સમજ્યા.

એવં કૃત્વા મણિકૃતં રૌદ્રં ગાઢં ચ સંયુગમ્ । ચિન્તયામાસ દેવેશં હરિં ગૌરમુખો મુનિઃ ।। ૧૧.

મણિથી એવો ભયંકર અને તીવ્ર સંઘર્ષ થયો છે એમ વિચાર કરીને, ગૌરમુખ મુનિએ દેવોના સ્વામી હરિનું સ્મરણ કર્યું.

સ દેવઃ પુરતસ્તસ્ય પીતવાસાઃ ખગાસનઃ । કિમત્ર તે મયા કાર્યમિતિ વાણીમુદીરયત્ ।। ૧૧.

પછી પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરેલા અને ગરુડ પર બેઠેલા એ દેવ તેમના સામે પ્રગટ થયા અને કહ્યું, 'અહીં તારે મને શું કરાવવું છે?'

સ ઋષિઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ઉવાચ પુરુષોત્તમમ્ । જહીમં દુર્જ્જયં પાપં સસૈન્યં પરિવારિણમ્ ।। ૧૧.

એ ઋષિએ હાથ જોડીને પુરુષોત્તમને કહ્યું: 'આ દુર્જય અને પાપી સૈન્યને તેના સહયોગીઓ સહિત નાશ કરી દો.'

એવમુક્તસ્તદા તેન ચક્રં જ્વલનસન્નિભમ્ । (મુમોચ દુર્જયબલે કાલચક્રં સુદર્શનમ્) ।। ૧૧.

મુનિએ આમ કહ્યા પછી, ભગવાને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી સુદર્શન ચક્ર દુર્જય સૈન્ય પર છોડી દીધું.

તેન ચક્રેણ તત્સૈન્યમાસુરં દૌર્જયં ક્ષણાત્ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ ભસ્મવદ્ બહુધા કૃતમ્ ।। ૧૧.

એ ચક્રથી અસુરોનું એ દુર્જય સૈન્ય એક પળમાં, આંખ ઝપકાવાની વારમાં, અનેક રીતે રાખ થઈ ગયું.

એવં કૃત્વા તતો દેવો મુનિં ગૌરમુખં તદા । ઉવાચ નિમિષેણેદં નિહતં દાનવં બલમ્ ।। ૧૧.

આ રીતે કરીને, પછી ભગવાને ગૌરમુખ મુનિને કહ્યું: 'આ દાનવોનું સૈન્ય એક ક્ષણમાં નાશ પામ્યું છે.'

અરણ્યેઽસ્મિંસ્તતસ્ત્વેવં નૈમિષારણ્યસંજ્ઞિતમ્ । ભવિષ્યતિ યથાર્થં વૈ બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ ।। ૧૧.

આથી, હવે આ જંગલનું નામ 'નૈમિષારણ્ય' થશે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો માટે, કારણ કે એ સાચું જ બન્યું છે.

અહં ચ યજ્ઞપુરુષ એતસ્મિન્ વનગોચરે । નામ્ના યાજ્યા સદા ચેમે દશ પઞ્ચ ચ નાયકાઃ । કૃતે યુગે ભવિષ્યન્તિ રાજાનો મણિજા મુને ।। ૧૧.

હું યજ્ઞપુરૂષ આ વનમાં હંમેશા વસું છું; અહીં મારું નામે પૂજન થતું રહેશે અને આ પંદર નેતાઓ, Jewelના રાજાઓ, કૃતયુગમાં જન્મ લેશે, હે મુનિ.

એવમુક્ત્વા તતો દેવો ગતોઽન્તર્ધાનમીશ્વરઃ । દ્વિજોઽપિ સ્વાશ્રમે તસ્થૌ મુદા પરમયા યુતઃ ।। ૧૧.

આ રીતે કહીને ભગવાન અદૃશ્ય થઈ ગયા અને દ્વિજ પણ પોતાના આશ્રમમાં પરમ આનંદથી રહેવા લાગ્યા.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । તતઃ પુત્રં રથાઙ્ગાગ્નિદગ્ધં શ્રુત્વા નૃપોત્તમઃ । સુપ્રતીકઃ પ્રતીતાત્મા ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ । તસ્ય ચિન્તયતસ્ત્વેવં તદા બુદ્ધિરજાયત ।। ૧૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: પછી, જ્યારે સુપ્રતીક રાજાએ સાંભળ્યું કે તેનો પુત્ર ચક્રાગ્નિથી દાઝાઈ ગયો છે, ત્યારે સ્થિર મનવાળો એ રાજા વિચારમાં પડ્યો; અને એમ વિચારતા-વિચારતા, તેના મનમાં એક વિચાર ઉદ્ભવ્યો.

ચિત્રકૂટે ગિરૌ વિષ્ણુઃ સદા રામેતિ કીર્ત્યતે । તતોઽહં રામસંજ્ઞેન નામ્ના સ્તૌમિ જગત્પતિમ્ ।। ૧૨.

ચિત્રકૂટ પર્વત પર વિષ્ણુ હંમેશા 'રામ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેથી હું જગતના સ્વામીનું 'રામ' નામથી સ્તુતિ કરીશ.

સુપ્રતીક ઉવાચ । નમામિ રામં નરનાથમચ્યુતં કવિં પુરાણં ત્રિદશારિનાશનમ્ । શિવસ્વરૂપં પ્રભવં મહેશ્વરં સદા પ્રપન્નાર્તિહરં ધૃતશ્રિયમ્ ।। ૧૨.

સુપ્રતીક કહે છે: હું રામને, મનુષ્યોના સ્વામી, અચ્યૂત, પ્રાચીન કવિ, દેવશત્રુઓના વિનાશક, શિવરૂપ, સર્વશક્તિમાન મહાદેવ, હંમેશા શરણાગતોના દુઃખહરણ અને તેજથી યુક્ત એવા ભગવાનને નમસ્કાર કરું છું.

ભવાન્ સદા દેવ સમસ્તતેજસાં કરોષિ તેજાંસિ સમસ્તરૂપધૃક્ । ક્ષિતૌ ભવાન્ પઞ્ચગુણસ્તથા જલે ચતુઃપ્રકારસ્ત્રિવિધોઽથ તેજસિ । દ્વિધાઽથ વાયૌ વિયતિ પ્રતિષ્ઠિતો ભવાન્ હરે શબ્દવપુઃ પુમાનસિ ।। ૧૨.

હે દેવ, તમે હંમેશા સર્વ તેજનો આધાર છો; તમે સર્વ તેજ પેદા કરો છો અને સર્વ સ્વરૂપ ધારણ કરો છો; પૃથ્વી પર તમે પાંચ પ્રકારના, જળમાં ચાર પ્રકારના, અગ્નિમાં ત્રણ પ્રકારના, વાયુમાં બે પ્રકારના અને આકાશમાં તમે શબ્દરૂપે સ્થિત છો, હે હરિ, પરમ પુરુષ.

ભવાન્ શશી સૂર્યહુતાશનોઽસિ ત્વયિ પ્રલીનં જગદેતદુચ્યતે । ભવત્પ્રતિષ્ઠં રમતે જગત્ યતઃ સ્તુતોઽસિ રામેતિ જગત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।। ૧૨.

તમે ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ છો; આ સમગ્ર જગત તમારી અંદર લય પામે છે એમ કહેવાય છે; જગત તમામાં સ્થિર રહી આનંદ પામે છે, તેથી તમે 'રામ' તરીકે પ્રસિદ્ધ અને જગતના આધાર છો.

ભવાર્ણવે દુઃખતરોર્મિસંકુલે તથાક્ષમાનગ્રહણેઽતિભીષણે । ન મજ્જતિ ત્વત્સ્મરણપ્લવો નરઃ સ્મૃતોઽસિ રામેતિ તથા તપોવને ।। ૧૨.

સંસારના દરિયામાં, દુઃખની ભયાનક લહેરો અને અક્ષમતા રૂપી ભયાનક મગર વચ્ચે, જે મનુષ્ય તમારું સ્મરણ રૂપ નાવ ધરાવે છે, તે ક્યારેય ડૂબતો નથી; તેથી તમે તપovanaમાં પણ 'રામ' તરીકે સ્મરણ પામો છો.

વેદેષુ નષ્ટેષુ ભવાંસ્તથા હરે કરોષિ માત્સ્યં વપુરાત્મનઃ સદા । યુગક્ષયે રઞ્જિતસર્વદિઙ્મુખો ભવાંસ્તથાગ્નિર્બહુરૂપધૃગ્ વિભો ।। ૧૨.

જ્યારે વેદો નષ્ટ થયા ત્યારે, હે હરિ, તમે હંમેશા પોતાના માટે માછલીનું રૂપ ધારણ કર્યું; યુગના અંતે, જ્યારે સર્વ દિશાઓ લાલ થઈ જાય છે, ત્યારે, હે મહાશક્તિમાન, તમે અગ્નિ બની, અનેક સ્વરૂપ ધારણ કરો છો.

કૌર્મં તથા તે વપુરાસ્થિતઃ સદા યુગે યુગે માધવ તોયમન્થને । ન ચાન્યદસ્તીતિ ભવત્સમં ક્વચિ- જ્જનાર્દનાદ્ યઃ સ્વયં ભૂતમુત્તમમ્ ।। ૧૨.

હે માધવ, દરેક યુગમાં, દરિયાની મથન વખતે, તમે કાચબાની મૂર્તિ ધારણ કરી છે. હે જનાર્દન, તમે જે સર્વોપરી છો, એવાં બીજું કોઈયે નથી; તમારી સમાનતા ક્યાંય નથી.

ત્વયા તતં વિશ્વમિદં મહાત્મન્ સ્વકાખિલાન્ વેદ દિશશ્ચ સર્વાઃ । કથં ત્વમાદ્યં પરમં તુ ધામ વિહાય ચાન્યં શરણં વ્રજામિ ।। ૧૨.

હે મહાત્મા, આખું જગત તમારી જ હાજરીથી વ્યાપ્ત છે; તમે બધાં દિશાઓને સંપૂર્ણ જાણો છો. હું કેમ તમને, જે મૂળ અને સર્વોચ્ચ આશ્રય છો, છોડીને બીજું કોઈ આશ્રય શોધું?

ભવાનેકઃ પૂર્વમાસીત્ તતશ્ચ ત્વત્તો મહી સલિલં વહ્નિરુચ્ચૈઃ । વાયુસ્તથા ખં ચ મનોઽપિ બુદ્ધિ- શ્ચેતોગુણાસ્તત્પ્રભવં ચ સર્વમ્ ।। ૧૨.

પ્રથમ તો માત્ર તમે જ હતા; પછી તમારી પાસેથી ધરતી, પાણી, તેજ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને ચેતનાના ગુણો—all બધું જ ઉત્પન્ન થયું.

ત્વયા તતં વિશ્વમિદં સમસ્તં સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે । સમસ્તવિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે સહસ્ત્રબાહો જય દેવ દેવ । નમોઽસ્તુ રામાય મહાનુભાવ ।। ૧૨.

આ આખું જગત તમારી હાજરીથી ભરેલું છે; તમે શાશ્વત છો, અને મારા માટે પરમ પુરુષ છો. હે સર્વવિશ્વના સ્વામી, વિશ્વરૂપ, હજારો હાથવાળા દેવ, તમને વિજય મળે! હે દેવોમાંના દેવ, મહાનુભાવી રામને વંદન.

ઇતિ સ્તુતો દેવવરઃ પ્રસન્નઃ તદા રાજ્ઞઃ સુપ્રતીકસ્ય મૂર્તિમ્ । સંદર્શયામાસ તતોઽભ્યુવાચ વરં વૃણીષ્વેતિ ચ સુપ્રતીકમ્ ।। ૧૨.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ દેવ પ્રસન્ન થયા અને રાજા સુપ્રતીકને પોતાની મૂર્તિ દર્શાવી, પછી કહ્યું: 'હે સુપ્રતીક, તું ઇચ્છતો હોય એ વર માંગ.'

એવં શ્રુત્વા વચનં તસ્ય રાજા સસંભ્રમં દેવદેવં પ્રણમ્ય । ઉવાચ દેવેશ્વર મે પ્રયચ્છ લયં યદાસ્તે પરમં વપુસ્તે ।। ૧૨.

આ શબ્દો સાંભળી, રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક દેવોમાંના દેવને વંદન કરી કહ્યું: 'હે દેવેશ, જ્યારે સર્વનો અંત આવે ત્યારે મને તમારી પરમ મૂર્તિમાં લીન થવાનો વર આપો.'