વરાહપુરાણમ્

ચિન્તામણિમિમં ચાસ્ય હરામીતિ વિચિન્ત્ય સઃ । પ્રયાણં નોદયામાસ સ રાજાશ્રમબાહ્યતઃ । આશ્રમસ્ય બહિર્ગત્વા નાતિદૂરે સવાહનઃ ।। ૧૧.

મને આ ચિંતામણિ મેળવવી છે એમ મનમાં નક્કી કરીને, રાજાએ આશ્રમની બહારથી ચાલવાનું શરૂ કર્યું અને થોડું દૂર પોતાના સાથીઓ સાથે ગયો.

તતો વિરોચનાખ્યં વૈ પ્રેષયામાસ મન્ત્રિણમ્ । ઋષેર્ગૌરમુખસ્યાપિ મણેર્યાચનકર્મણિ ।। ૧૧.

પછી તેણે પોતાના મંત્રી વિરોચનને ઋષિ ગૌરમુખ પાસે મણિ માગવા મોકલ્યો.

ઋષિં તં ચ સમાગત્ય મણિં યાચિતુમુદ્યતઃ । રત્નાનાં ભાજનં રાજા મણિં તસ્મૈ પ્રદીયતામ્ ।। ૧૧.

મંત્રીએ ઋષિ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'રાજા, તમે રત્નોના ભંડાર છો, કૃપા કરીને એ મણિ અમને આપો.'

અમાત્યેનૈવમુક્તસ્તુ ક્રુદ્ધો ગૌરમુખોઽબ્રવીત્ । પ્રતિગૃહ્ણાતિ વિપ્રસ્તુ રાજા ચૈવ દદાતિ ચ । ત્વં ચ રાજા પુનર્ભૂત્વા યાચસે દીનવત્ કથમ્ ।। ૧૧.

મંત્રીએ આવું કહ્યાના પછી ગુસ્સે થયેલા ગૌરમુખ ઋષિએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ મેળવે છે, રાજા આપે છે, અને તું ફરીથી રાજા બનીને પણ કેમ 이렇게 દયનીય રીતે માગે છે?'

એવં બ્રૂહિ દુરાચારં રાજાનં દુર્જયં સ્વયમ્ । ગચ્છ દ્રુતં દુરાચાર મા ત્વાં લોકોઽત્યગાદિતિ ।। ૧૧.

તમે પોતે જ એ દુષ્ટ દુર્જય રાજાને જઈને કહો: 'શીઘ્ર ચાલો દુશ્ચરિત્ર, નહીં તો જગત તને ત્યજી દેશે.'

(એવમુક્ત્વા મુનિઃ પ્રાગાત્ કુશેધ્માહરણાય વૈ । ચિન્તયન્ મનસા તં ચ મણિં શત્રુવિનાશનમ્ ) ।। ૧૧.

(આવી રીતે કહીને, ઋષિ પૂર્વ દિશામાં કુશ અને ઇંધણ લેવા ગયા, અને મનમાં એ શત્રુવિનાશક મણિ વિશે વિચારતા રહ્યા.)

એવમુક્તસ્તદા દૂતો જગામ ચ નૃપાન્તિકમ્ । કથયામાસ તત્સર્વં યદુક્તં બ્રાહ્મણેન ચ ।। ૧૧.

મંત્રીએ આવું સાંભળીને રાજા પાસે જઈને, બ્રાહ્મણે જે કહ્યું હતું એ બધું કહી સંભળાવ્યું.

તતઃ ક્રોધપરીતાત્મા શ્રુત્વા બ્રાહ્મણભાષિતમ્ । દુર્જયઃ પ્રાહ નીલાખ્યં સામન્તં ગચ્છ માચિરમ્ । બ્રાહ્મણસ્ય મણિં ગૃહ્ય તૂર્ણમેહિ યદૃચ્છયા ।। ૧૧.

બ્રાહ્મણના શબ્દો સાંભળીને ગુસ્સાથી ભરાયેલા દુર્જયે પોતાના નાયક નીલાને કહ્યું: 'તુ તરત જ જા, બ્રાહ્મણની મણિ લઈ આવ અને ઝડપથી પાછો આવ, જે રીતે પણ બને.'

એવમુક્તસ્તદા નીલો બહુસેનાપરિચ્છદઃ । જગામ સ ચ વિપ્રસ્ય વન્યમાશ્રમમણ્ડલમ્ ।। ૧૧.

આવી આજ્ઞા મળતાં, નીલા મોટી સેના સાથે ઋષિના વનવાસ આશ્રમ તરફ ગયો.

તત્રાગ્નિહોત્રશાલાયાં દૃષ્ટ્વા તં મણિમાહિતમ્ । ઉત્તીર્ય સ્યન્દનાન્નીલઃ સોઽવરોહત ભૂતલે ।। ૧૧.

ત્યાં અગ્નિહોત્રશાળામાં મણિ મૂકેલી જોઈને, નીલા પોતાના રથમાંથી નીચે ઉતર્યો.

અવતીર્ણે તતસ્તસ્મિન્ નીલે પરમદારુણે । ક્રૂરબુદ્ધ્યા મણેસ્તસ્માન્નિર્જગ્મુઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।। ૧૧.

એ ભયાનક નીલા જમીન પર ઊતરતાં જ, એ મણિમાંથી ક્રૂર મનવાળા શસ્ત્રધારી યોદ્ધાઓ બહાર આવ્યા.

સરથાઃ સધ્વજાઃ સાશ્વાઃ સબાણાઃ સાસિચર્મિણઃ । સધનુષ્કાઃ સતૂણીરા યોધાઃ પરમદુર્જયાઃ । નિશ્ચેરુસ્તં મણિં ભિત્વા અસંખ્યેયા મહાબલાઃ ।। ૧૧.

રથ, ધ્વજાઓ, ઘોડા, બાણ, તલવાર, ઢાલ, ધનુષ્ય અને તૂણીઓ સાથે, અનગણિત શક્તિશાળી અને અપરાજેય યોદ્ધાઓ એ મણિને ફોડી બહાર નીકળી આવ્યા.

તત્ર સજ્જા મહાશૂરા દશ પઞ્ચ ચ સંખ્યયા । નામભિસ્તાન્ મહાભાગે કથયામિ શ્રૃણુષ્વ તાન્ ।। ૧૧.

ત્યાં દસ અને પાંચ, એવા મહાન અને શૂરવીર યોદ્ધાઓ તૈયાર ઊભા હતા; હવે હું તેમના નામ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

સુપ્રભો દીપ્તતેજાશ્ચ સુરશ્મિઃ શુભદર્શનઃ । સુકાન્તિઃ સુન્દરઃ સુન્દઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સુમનાઃ શુભઃ ।। ૧૧.

સુપ્રભ, દીપ્તતેજા, સુરશ્મિ, શુભદર્શન, સુકાંતિ, સુંદર, સુંદર, પ્રદ્યુમ્ન, સુમન અને શુભ,

સુશીલઃ સુખદઃ શમ્ભુઃ સુદાન્તઃ સોમ એવ ચ । એતે પઞ્ચદશ પ્રોક્તા નાયકા મણિતોત્થિતાઃ ।। ૧૧.

સુશીલ, સુખદ, શંભુ, સુદંત અને સોમ—આ પંદર નેતાઓ છે, જે મણિમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

તતો વિરોચનં દૃષ્ટ્વા બહુસૈન્યપરિષ્કૃતમ્ । યોધયામાસુરવ્યગ્રા વિવિધાયુધપાણયઃ ।। ૧૧.

પછી, વિરોચનને મોટી સેના સાથે જોવા મળતાં, એ ઉત્સાહી યોદ્ધાઓ વિવિધ શસ્ત્રો લઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

ધનૂંષિ તેષાં કનકપ્રભાણિ શરાન્ સુજામ્બૂનદપુઙ્ખનદ્ધાન્ । પતન્તિ ખઙ્ગાનિ વિભીષણાનિ ભુશુણ્ડિશૂલાઃ પરમપ્રધાનાઃ ।। ૧૧.

તેમના ધનુષ્ય સોનાની જેમ તેજવાળાં હતાં; તેમના બાણો પર ઉત્તમ જાંબુનદ સોનાની અણીઓ હતી; ભયાનક તલવારો, ભારી ગદાઓ અને ભાલાં જમીન પર પડતાં હતાં.

રથો રથં સંપરિવાર્ય તસ્થૌ ગજો ગજસ્યાપિ હયો હરસ્ય । પદાતિરત્યુગ્રપરાક્રમશ્ચ પદાતિમેવ પ્રસસાર ચાગ્ર્યમ્ ।। ૧૧.

એક રથ બીજાં રથને ઘેરીને ઉભો રહ્યો; એક હાથી બીજાં હાથી સામે આવ્યો; એક ઘોડો બીજાં ઘોડા સામે ઊભો રહ્યો; અને એક બહાદુર પદાતી બીજાં પદાતી સામે આગળ વધ્યો, બંનેમાં કોણ શ્રેષ્ઠ તે માટે જોરદાર લડાઈ શરૂ થઈ.

દ્વન્દ્વન્યનેકાનિ તથૈવ યુદ્ધે દ્રવન્તિ શૂરાઃ પરિભર્ત્સયન્તઃ । વિભીષણં નિર્ગતચાપમાર્ગં બભૂવ બાહુપ્રભવં સુઘોરમ્ ।। ૧૧.

યુદ્ધમાં અનેક યુગલ લડાઈઓ થવા લાગી; વીરોએ એકબીજાને પડકાર આપતાં ધસી પડ્યા; તીરોની વરસાદ અને બાહુબળથી યુદ્ધ ભયાનક બની ગયું.

તથા પ્રવૃત્તે તુમુલેઽથ યુદ્ધે હતઃ સ રાજ્ઞઃ સચિવો વિસંજ્ઞઃ । સહાનુગઃ સર્વબલૈરુપેતો જગામ વૈવસ્વતમન્દિરાય ।। ૧૧.

જ્યારે એ ભયંકર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે રાજાના મંત્રી માર્યા ગયા અને અચેત થયા; પોતાના સહયોગીઓ અને આખા સેનાદળ સાથે તેઓ યમરાજના લોકે ચાલ્યા ગયા.

તસ્મિન્ હતે દુર્જયરાજમન્ત્રિણિ ઉપાયયૌ સ્વેન બલેન રાજા । સ દુર્જયઃ સાશ્વરથોઽતિતીવ્રઃ પ્રતાપવાંસ્તૈર્મણિજૈર્યુયોધ ।। ૧૧.

એ અજય મંત્રીના મૃત્યુ પછી રાજાએ પોતાની સેનાની સાથે આગળ વધ્યો; એ દુર્જય ઘોડા અને રથોથી સજ્જ, ખૂબ જ તીવ્ર અને તેજસ્વી હતો, અને રત્નોથી શોભિત લોકો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.

તતસ્તસ્મિંસ્તદા રાજ્ઞો મહત્કદનમાબભૌ । તતો હેતુપ્રહેતૃભ્યાં શ્રુત્વા જામાતરં રણે ।। ૧૧.

પછી એ સમયે રાજાની સેનામાં ભારે હત્યાકાંડ થયો; કારણ અને કર્તા પાસેથી યુદ્ધમાં પોતાના જમાઈ વિશે સાંભળી—

યુધ્યમાનં મહાબાહું તતસ્ત્વાયયતુશ્ચમૂઃ । તસ્મિન્ બલે તુ દૈત્યા યે તાન્ શ્રૃણુષ્વ ધરેરિતાન્ ।। ૧૧.

મજબૂત બાહુવાળા જમાઈને લડતો જોઈને સેનાઓ આગળ વધ્યાં; એ સેનામાં જે દૈત્યો યુદ્ધ માટે ઉભા હતા, તેમના વિશે હવે સાંભળો.

પ્રઘસો વિઘસશ્ચૈવ સઙ્ઘસોઽશનિસપ્રભઃ । વિદ્યુત્પ્રભઃ સુઘોષશ્ચ ઉન્મત્તાક્ષો ભયંકરઃ ।। ૧૧.

પ્રઘાસ, વિઘાસ, સંગ્હાસ, અશનિપ્રભા, વિદ્યુતપ્રભા, સુઘોષ, ઉન્મત્તાક્ષ અને ભયંકર—

અગ્નિદન્તોઽગ્નિતેજાશ્ચ બાહુશક્રઃ પ્રતર્દનઃ । વિરાધો ભીમકર્મા ચ વિપ્રચિત્તિસ્તથૈવ ચ ।। ૧૧.

અગ્નિદંષ્ટ્ર, અગ્નિતેજસ, બાહુશક્ર, પ્રતિર્દન, વિરાધ, ભીમકર્મા અને વિપ્રચિત્તિ પણ—

એતે પઞ્ચદશ શ્રેષ્ઠા અસુરાઃ પરમાયુધાઃ । અક્ષૌહિણીપરીવાર એકૈકોઽત્ર પૃથક્પૃથક્ ।। ૧૧.

આ પંદર શ્રેષ્ઠ અસુરો, શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રોથી સજ્જ, દરેક પાસે અલગ અલગ એક એક અક્ષૌહિણી સેનાનો સમૂહ હતો.

મહામાયાસ્તુ સમરે દુર્જ્જયસ્ય મહાત્મનઃ । યુયુધુર્મણિજૈઃ સાર્દ્ધં મહાસૈન્યપરિચ્છદાઃ ।। ૧૧.

દુર્જય મહાત્માની સેનામાં મહામાયાવીઓએ પણ રત્નોથી શોભિત અને વિશાળ સેનાદળ સાથે યુદ્ધ કર્યું.

(સુપ્રભઃ પ્રઘસં ત્વાજૌ તાડયામાસ પઞ્ચભિઃ । શરૈરાશીવિષાકારૈઃ પ્રતપ્તૈઃ પતગૈરિવ ૧૧.

સુપ્રભાએ યુદ્ધમાં પ્રઘાસને પાંચ તીરો માર્યા, જે ઝેરી સાપ જેવા તીક્ષ્ણ અને ગરમ હતા.

તપ્તતેજાસ્ત્રિભિર્બાણૈર્વિઘસં સંપ્રવિધ્યત । સંઘસં દશભિર્બાણૈઃ સુરશ્મિઃ પ્રત્યવિધ્યત ।। ૧૧.

તે પછી તેણે ત્રણ પ્રખર તીરો વડે વિઘાસને ઘાયલ કર્યો; દસ તીરો વડે સુરશ્મીએ સંગ્હાસને ઘાયલ કર્યો.