વરાહપુરાણમ્

શશાઙ્કરશ્મિપ્રવિભાસિતા અપિ પ્રકાશમીયુર્નિરતાઃ પદે પદે । કુલંભવાઃ સંભવધર્મપત્તયો મહાંશુયોગાન્મહતાં સમુન્નતિમ્ ।। ૧૧.

ચંદ્રના કિરણોથી પ્રકાશિત થયેલા પણ દરેક પગલે તેજસ્વી બને છે; ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, જન્મધર્મ પાળનાર, મહાન તેજ સાથે જોડાઈને ઊંચાઈ મેળવે છે.

ત્રિદોષસક્તાન્નિકૃતોઽસ્ય સર્વશઃ સુતેન રાજ્ઞો વરુણસ્ય સૂર્યજઃ । વિરાજતે કૌશિકસન્નિવેશિતા ન વેદકર્મ ક્વચિદન્યથા ભવેત્ ।। ૧૧.

સૂર્ય અને વરુણના પુત્ર એવા રાજાના દીકરાએ ત્રણ દોષમાં આસક્ત લોકોને સંપૂર્ણ રીતે જીત્યા; કૌશિક વંશમાં સ્થિર રહી, વૈદિક કર્મ ક્યારેય વિપરીત થતું નથી.

દ્વન્દ્વઃ સમેતાન્ મમ યઃ શિશુઃ પુરા હરિર્ય આરાધિતવાન્ નૃપાસનમ્ । લક્ષ્મ્યાપિ બુદ્ધ્યા સુચિરં પ્રકાશતે ધ્રુવેણ વિષ્ણુસ્મરણેન દુર્લભમ્ ।। ૧૧.

મારો એ પુત્ર, જેણે પહેલેથી જ દ્વંદ્વોને એક કર્યા અને રાજાસનનું પૂજન કર્યું, તે લાંબા સમય સુધી લક્ષ્મી અને બુદ્ધિથી તેજસ્વી બને છે, અને સતત વિષ્ણુસ્મરણથી દુર્લભ વસ્તુ પણ સુલભ બને છે.

ઇતીદૃશી રાત્રિરભૂદૃષેઃ શુભે વરાશ્રમે દુર્જયભૂપતેઃ શુભા । સભૃત્યસામન્તવરાશ્વદન્તિનઃ સુભક્તવસ્ત્રાભરણાદિપૂજયા ।। ૧૧.

આ રીતે, એ શુભ રાત્રિ ઋષિ માટે શુભ આશ્રમમાં, અજય રાજા માટે, સેવકો, સામંતો, ઉત્તમ ઘોડા-હાથીઓ અને સુંદર વસ્ત્રો, આભૂષણો વગેરેની પૂજાથી વ્યતીત થઈ.

ઇતીદૃશાયાં વરરત્નચિત્રિતાઃ સુપટ્ટસંવીતવરાસ્તૃતાસ્તદા । ગૃહેષુ પર્યઙ્કવરાઃ સમાશ્રિતાઃ સુરૂપયોષિત્કૃતભઙ્ગભાસુરાઃ ।। ૧૧.

એવી રાત્રિમાં, શ્રેષ્ઠ રત્નોથી શોભાયમાન, સુંદર વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલા શ્રેષ્ઠ પથારો ઘરોમાં વિચ્છાયા, અને સુંદર સ્ત્રીઓની ભંગિમાથી તેજ વધ્યું.

સ તત્ર રાજા વિસસર્જ ભૂભૃતઃ સ્વયં સભૃત્યાનપિ સર્વતો ગૃહાન્ । ગતેષુ સુષ્વાપ વરસ્ત્રિયા વૃતઃ સુરેશવત્સ્વર્ગગતઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૧૧.

ત્યાં રાજાએ જમીનના માલિકો અને પોતાના તમામ સેવકોને તેમના ઘરોમાં મોકલી દીધા; પછી તેઓ ગયા પછી, રાજા શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી ઘેરાઈને, દેવોના રાજા જેવો, આનંદથી સુઈ ગયો.

એવં સુમનસસ્તસ્ય સભૃત્યસ્ય મહાત્મનઃ । ઋષેસ્તસ્ય પ્રભાવેન હૃષ્ટાસ્તુ સુષુપુસ્તદા ।। ૧૧.

એ રીતે, મહાન આત્માવાળા રાજા અને તેના સેવકો, ઋષિની કૃપાથી આનંદિત મનથી એ સમયે સુખથી સુઈ ગયા.

તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં સ રાજા તાઃ સ્ત્રિયઃ પુનઃ । અન્તર્દ્ધાનં ગતાસ્તત્ર દૃષ્ટ્વા તાનિ ગૃહાણિ ચ ।। ૧૧.

પછી રાત્રિ વીતી ગયા પછી, રાજાએ જોયું કે એ સ્ત્રીઓ અને એ ઘરો ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા.

અદૃશ્યાનિ મહાર્હાણિ વરાસનજલાનિ ચ । રાજા સ વિસ્મયાવિષ્ટશ્ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ ।। ૧૧.

મહામૂલ્ય આસન અને જળપાત્રો પણ અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા; રાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને દુઃખી થઈ વિચારો કરવા લાગ્યો.

કથમેવં મણિર્મહ્યં ભવતીતિ પુનઃ પુનઃ । ચિન્તયન્નધિગમ્યાથ સ રાજા દુર્જયસ્તદા ।। ૧૧.

પછી ફરી ફરી વિચારતો, 'આ મણિ મને કેવી રીતે મળે?' એવા વિચારમાં ડૂબેલો દુર્જય નામનો રાજા એક યુક્તિ શોધી કાઢી.

ચિન્તામણિમિમં ચાસ્ય હરામીતિ વિચિન્ત્ય સઃ । પ્રયાણં નોદયામાસ સ રાજાશ્રમબાહ્યતઃ । આશ્રમસ્ય બહિર્ગત્વા નાતિદૂરે સવાહનઃ ।। ૧૧.

મને આ ચિંતામણિ મેળવવી છે એમ મનમાં નક્કી કરીને, રાજાએ આશ્રમની બહારથી ચાલવાનું શરૂ કર્યું અને થોડું દૂર પોતાના સાથીઓ સાથે ગયો.

તતો વિરોચનાખ્યં વૈ પ્રેષયામાસ મન્ત્રિણમ્ । ઋષેર્ગૌરમુખસ્યાપિ મણેર્યાચનકર્મણિ ।। ૧૧.

પછી તેણે પોતાના મંત્રી વિરોચનને ઋષિ ગૌરમુખ પાસે મણિ માગવા મોકલ્યો.

ઋષિં તં ચ સમાગત્ય મણિં યાચિતુમુદ્યતઃ । રત્નાનાં ભાજનં રાજા મણિં તસ્મૈ પ્રદીયતામ્ ।। ૧૧.

મંત્રીએ ઋષિ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'રાજા, તમે રત્નોના ભંડાર છો, કૃપા કરીને એ મણિ અમને આપો.'

અમાત્યેનૈવમુક્તસ્તુ ક્રુદ્ધો ગૌરમુખોઽબ્રવીત્ । પ્રતિગૃહ્ણાતિ વિપ્રસ્તુ રાજા ચૈવ દદાતિ ચ । ત્વં ચ રાજા પુનર્ભૂત્વા યાચસે દીનવત્ કથમ્ ।। ૧૧.

મંત્રીએ આવું કહ્યાના પછી ગુસ્સે થયેલા ગૌરમુખ ઋષિએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ મેળવે છે, રાજા આપે છે, અને તું ફરીથી રાજા બનીને પણ કેમ 이렇게 દયનીય રીતે માગે છે?'

એવં બ્રૂહિ દુરાચારં રાજાનં દુર્જયં સ્વયમ્ । ગચ્છ દ્રુતં દુરાચાર મા ત્વાં લોકોઽત્યગાદિતિ ।। ૧૧.

તમે પોતે જ એ દુષ્ટ દુર્જય રાજાને જઈને કહો: 'શીઘ્ર ચાલો દુશ્ચરિત્ર, નહીં તો જગત તને ત્યજી દેશે.'

(એવમુક્ત્વા મુનિઃ પ્રાગાત્ કુશેધ્માહરણાય વૈ । ચિન્તયન્ મનસા તં ચ મણિં શત્રુવિનાશનમ્ ) ।। ૧૧.

(આવી રીતે કહીને, ઋષિ પૂર્વ દિશામાં કુશ અને ઇંધણ લેવા ગયા, અને મનમાં એ શત્રુવિનાશક મણિ વિશે વિચારતા રહ્યા.)

એવમુક્તસ્તદા દૂતો જગામ ચ નૃપાન્તિકમ્ । કથયામાસ તત્સર્વં યદુક્તં બ્રાહ્મણેન ચ ।। ૧૧.

મંત્રીએ આવું સાંભળીને રાજા પાસે જઈને, બ્રાહ્મણે જે કહ્યું હતું એ બધું કહી સંભળાવ્યું.

તતઃ ક્રોધપરીતાત્મા શ્રુત્વા બ્રાહ્મણભાષિતમ્ । દુર્જયઃ પ્રાહ નીલાખ્યં સામન્તં ગચ્છ માચિરમ્ । બ્રાહ્મણસ્ય મણિં ગૃહ્ય તૂર્ણમેહિ યદૃચ્છયા ।। ૧૧.

બ્રાહ્મણના શબ્દો સાંભળીને ગુસ્સાથી ભરાયેલા દુર્જયે પોતાના નાયક નીલાને કહ્યું: 'તુ તરત જ જા, બ્રાહ્મણની મણિ લઈ આવ અને ઝડપથી પાછો આવ, જે રીતે પણ બને.'

એવમુક્તસ્તદા નીલો બહુસેનાપરિચ્છદઃ । જગામ સ ચ વિપ્રસ્ય વન્યમાશ્રમમણ્ડલમ્ ।। ૧૧.

આવી આજ્ઞા મળતાં, નીલા મોટી સેના સાથે ઋષિના વનવાસ આશ્રમ તરફ ગયો.

તત્રાગ્નિહોત્રશાલાયાં દૃષ્ટ્વા તં મણિમાહિતમ્ । ઉત્તીર્ય સ્યન્દનાન્નીલઃ સોઽવરોહત ભૂતલે ।। ૧૧.

ત્યાં અગ્નિહોત્રશાળામાં મણિ મૂકેલી જોઈને, નીલા પોતાના રથમાંથી નીચે ઉતર્યો.

અવતીર્ણે તતસ્તસ્મિન્ નીલે પરમદારુણે । ક્રૂરબુદ્ધ્યા મણેસ્તસ્માન્નિર્જગ્મુઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।। ૧૧.

એ ભયાનક નીલા જમીન પર ઊતરતાં જ, એ મણિમાંથી ક્રૂર મનવાળા શસ્ત્રધારી યોદ્ધાઓ બહાર આવ્યા.

સરથાઃ સધ્વજાઃ સાશ્વાઃ સબાણાઃ સાસિચર્મિણઃ । સધનુષ્કાઃ સતૂણીરા યોધાઃ પરમદુર્જયાઃ । નિશ્ચેરુસ્તં મણિં ભિત્વા અસંખ્યેયા મહાબલાઃ ।। ૧૧.

રથ, ધ્વજાઓ, ઘોડા, બાણ, તલવાર, ઢાલ, ધનુષ્ય અને તૂણીઓ સાથે, અનગણિત શક્તિશાળી અને અપરાજેય યોદ્ધાઓ એ મણિને ફોડી બહાર નીકળી આવ્યા.

તત્ર સજ્જા મહાશૂરા દશ પઞ્ચ ચ સંખ્યયા । નામભિસ્તાન્ મહાભાગે કથયામિ શ્રૃણુષ્વ તાન્ ।। ૧૧.

ત્યાં દસ અને પાંચ, એવા મહાન અને શૂરવીર યોદ્ધાઓ તૈયાર ઊભા હતા; હવે હું તેમના નામ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

સુપ્રભો દીપ્તતેજાશ્ચ સુરશ્મિઃ શુભદર્શનઃ । સુકાન્તિઃ સુન્દરઃ સુન્દઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સુમનાઃ શુભઃ ।। ૧૧.

સુપ્રભ, દીપ્તતેજા, સુરશ્મિ, શુભદર્શન, સુકાંતિ, સુંદર, સુંદર, પ્રદ્યુમ્ન, સુમન અને શુભ,

સુશીલઃ સુખદઃ શમ્ભુઃ સુદાન્તઃ સોમ એવ ચ । એતે પઞ્ચદશ પ્રોક્તા નાયકા મણિતોત્થિતાઃ ।। ૧૧.

સુશીલ, સુખદ, શંભુ, સુદંત અને સોમ—આ પંદર નેતાઓ છે, જે મણિમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

તતો વિરોચનં દૃષ્ટ્વા બહુસૈન્યપરિષ્કૃતમ્ । યોધયામાસુરવ્યગ્રા વિવિધાયુધપાણયઃ ।। ૧૧.

પછી, વિરોચનને મોટી સેના સાથે જોવા મળતાં, એ ઉત્સાહી યોદ્ધાઓ વિવિધ શસ્ત્રો લઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

ધનૂંષિ તેષાં કનકપ્રભાણિ શરાન્ સુજામ્બૂનદપુઙ્ખનદ્ધાન્ । પતન્તિ ખઙ્ગાનિ વિભીષણાનિ ભુશુણ્ડિશૂલાઃ પરમપ્રધાનાઃ ।। ૧૧.

તેમના ધનુષ્ય સોનાની જેમ તેજવાળાં હતાં; તેમના બાણો પર ઉત્તમ જાંબુનદ સોનાની અણીઓ હતી; ભયાનક તલવારો, ભારી ગદાઓ અને ભાલાં જમીન પર પડતાં હતાં.

રથો રથં સંપરિવાર્ય તસ્થૌ ગજો ગજસ્યાપિ હયો હરસ્ય । પદાતિરત્યુગ્રપરાક્રમશ્ચ પદાતિમેવ પ્રસસાર ચાગ્ર્યમ્ ।। ૧૧.

એક રથ બીજાં રથને ઘેરીને ઉભો રહ્યો; એક હાથી બીજાં હાથી સામે આવ્યો; એક ઘોડો બીજાં ઘોડા સામે ઊભો રહ્યો; અને એક બહાદુર પદાતી બીજાં પદાતી સામે આગળ વધ્યો, બંનેમાં કોણ શ્રેષ્ઠ તે માટે જોરદાર લડાઈ શરૂ થઈ.

દ્વન્દ્વન્યનેકાનિ તથૈવ યુદ્ધે દ્રવન્તિ શૂરાઃ પરિભર્ત્સયન્તઃ । વિભીષણં નિર્ગતચાપમાર્ગં બભૂવ બાહુપ્રભવં સુઘોરમ્ ।। ૧૧.

યુદ્ધમાં અનેક યુગલ લડાઈઓ થવા લાગી; વીરોએ એકબીજાને પડકાર આપતાં ધસી પડ્યા; તીરોની વરસાદ અને બાહુબળથી યુદ્ધ ભયાનક બની ગયું.