વરાહપુરાણમ્

એવં દિવ્યોપચારેણ સ્નાત્વા રાજા મહામનાઃ । ચિન્તયામાસ રાજેન્દ્રો વિસ્મયાવિષ્ટચેતનઃ । કિમિદં મુનિસામર્થ્યં તપસો વાઽથ વા મણેઃ ।। ૧૧.

આ રીતે દિવ્ય સેવા સાથે મહાન મનવાળા રાજાએ સ્નાન કર્યું; પછી આશ્ચર્યથી ભરાઈ, રાજાએ વિચાર્યું: 'આ મુનિનું સામર્થ્ય છે કે તપશ્ચર્યાનું કે પછી મણિનું?'

એવં સ્નાત્વા શુભે વસ્ત્રે પરિધાયોત્તમે તથા । વિવિધાન્નં તુ વિધિના બુભુજે સ નૃપોત્તમઃ ।। ૧૧.

એ રીતે સ્નાન કર્યા પછી, રાજાએ શુભ અને ઉત્તમ વસ્ત્રો પહેરી, પછી નિયમ પ્રમાણે વિવિધ સ્વાદિષ્ટ ભોજનનો આસ્વાદ લીધો.

/50 યથા ચ નૃપતેઃ પૂજા કૃતા તેન મહર્ષિણા । તદ્વદ્ ભૃત્યજનસ્યાપિ ચકાર મુનિસત્તમઃ ।। ૧૧.

જેમ મહર્ષીએ રાજાની પૂજા કરી, તેમ જ મહાન ઋષીએ રાજાના સેવકોની પણ સન્માનપૂર્વક સેવા કરી.

યાવત્ સ રાજા બુભુજે સભૃત્યબલવાહનઃ । તાવદસ્તગિરિં ભાનુર્જગામારુણસપ્રભઃ ।। ૧૧.

જ્યારે સુધી રાજા પોતાના સેવકો, સૈન્ય અને વાહનો સાથે ભોજન લેતો રહ્યો, ત્યાં સુધી લાલિમાયુક્ત સૂર્ય પર્વત તરફ અસ્ત જતો રહ્યો.

તતસ્તુ રાત્રિઃ સમપદ્યતાઽધુના શરચ્છશાઙ્કોજ્જ્વલઋક્ષમણ્ડિતા । કરોતિ રાગં સ ચ રોહિણીધવઃ સુસઙ્ગતં સૌમ્યગુણેષુ તાપિ ચ ।। ૧૧.

પછી રાત્રિ આવી, જે તેજસ્વી શરદચંદ્ર અને ઝગમગતા તારાઓથી શોભાયમાન હતી; રોહિણીપતિ ચંદ્રે પોતાની શીતળ કિરણોથી સૌમ્યતા ફેલાવી.

ભૃગૂદ્વહઃ કૃષ્ણતરાંશુભાનુના સહોદ્યતો દૈત્યગુરુઃ સુરાધિપઃ । અથાન્તરાત્પક્ષગતો ન રાજતે સ્વભાવયોગેન મતિસ્તુ દેહિનામ્ ।। ૧૧.

ભૃગુપ્રસિદ્ધ મહર્ષિ, દેવોના રાજા અને દૈત્યોના ગુરુ, કાળાં કિરણોવાળા સૂર્ય સાથે ઉદયમાન થયા; પણ પક્ષમાં પ્રવેશતાં તેઓ તેજસ્વી રહ્યા નહીં, અને શરીરીઓની બુદ્ધિ પણ સ્વભાવથી બદલાય છે.

સુરક્તતાં ભૂમિસુતશ્ચ મુઞ્ચતે રાહુઃ સિતી ચન્દ્રમસોંશુભિઃ સિતૈઃ । મુક્તઃ સ્વભાવો જગતઃ સુરાસુરૈ- રનુસ્વભાવો બલવાન્ સુકૃન્નૃપઃ ।। ૧૧.

પૃથ્વીપુત્ર પોતાની ઘેરા લાલિમા છોડે છે, રાહુ ચંદ્રના તેજસ્વી કિરણોથી મુક્ત થાય છે; જગતના દેવ-દૈત્યોમાં દરેક પોતાનાં સ્વભાવને અનુસરે છે, અને સારા રાજા પોતાના ગુણથી શક્તિશાળી બને છે.

સિતેશ્વરાખ્યાપિતરશ્મિમણ્ડલે સૂર્યત્વસિદ્ધાન્તકષેવ નિર્મલે । કરોતિ કેતુર્ન પરે મહત્તમ- સ્તદા કુશીલેષુ ગતિશ્ચ નિર્મલા ।। ૧૧.

સફેદ પ્રકાશના સ્વામી એવા કિરણમંડળમાં, જે સૂર્યના સિદ્ધાંત જેટલું શુદ્ધ છે, ત્યાં ધૂમકેતુ અંધકાર ફેલાવતો નથી; એ સમયે કળાવાન લોકોના કાર્ય સ્પષ્ટ અને નિર્મળ હોય છે.

બુધોચ્ચબુદ્ધિર્જગતો વિભાવયન્ રરાજ રાજ્ઞો તનયઃ સ્વકર્મભિઃ । ભૃતેચ્છકઃ કક્ષવિવાહિતશ્ચિરં ભવેદિયં સાધુષુ સમ્મિતિર્ધ્રુવમ્ ।। ૧૧.

બુધના ઉદયથી તેજસ્વી બુદ્ધિ ધરાવતો રાજાનો પુત્ર પોતાના સારા કર્મોથી જગતમાં પ્રકાશિત થયો; સેવકોની લાંબી ઇચ્છા નજીકતાથી પોષાઈ છે, અને સારા લોકોમાં સહમતિ અવશ્ય મળે છે.

કરોતિ કેતુઃ કપિલં વિયચ્ચિરં રાજ્ઞઃ સુરાણાં પથિ સંસ્થિતં ભૃશમ્ । ન દુર્જનઃ સજ્જનસંસદિ ક્વચિત્ કરોતિ શુદ્ધં નિજકર્મકૌશલમ્ ।। ૧૧.

કેટુ લાંબા સમય સુધી આકાશને કાપી કપિલ રંગનું બનાવે છે, રાજા અને દેવોના માર્ગ પર સ્થિર રહે છે; દુર્જન ક્યારેય સજ્જનોની વચ્ચે પોતાના કર્મમાં શુદ્ધ કૌશલ્ય બતાવતો નથી.

શશાઙ્કરશ્મિપ્રવિભાસિતા અપિ પ્રકાશમીયુર્નિરતાઃ પદે પદે । કુલંભવાઃ સંભવધર્મપત્તયો મહાંશુયોગાન્મહતાં સમુન્નતિમ્ ।। ૧૧.

ચંદ્રના કિરણોથી પ્રકાશિત થયેલા પણ દરેક પગલે તેજસ્વી બને છે; ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, જન્મધર્મ પાળનાર, મહાન તેજ સાથે જોડાઈને ઊંચાઈ મેળવે છે.

ત્રિદોષસક્તાન્નિકૃતોઽસ્ય સર્વશઃ સુતેન રાજ્ઞો વરુણસ્ય સૂર્યજઃ । વિરાજતે કૌશિકસન્નિવેશિતા ન વેદકર્મ ક્વચિદન્યથા ભવેત્ ।। ૧૧.

સૂર્ય અને વરુણના પુત્ર એવા રાજાના દીકરાએ ત્રણ દોષમાં આસક્ત લોકોને સંપૂર્ણ રીતે જીત્યા; કૌશિક વંશમાં સ્થિર રહી, વૈદિક કર્મ ક્યારેય વિપરીત થતું નથી.

દ્વન્દ્વઃ સમેતાન્ મમ યઃ શિશુઃ પુરા હરિર્ય આરાધિતવાન્ નૃપાસનમ્ । લક્ષ્મ્યાપિ બુદ્ધ્યા સુચિરં પ્રકાશતે ધ્રુવેણ વિષ્ણુસ્મરણેન દુર્લભમ્ ।। ૧૧.

મારો એ પુત્ર, જેણે પહેલેથી જ દ્વંદ્વોને એક કર્યા અને રાજાસનનું પૂજન કર્યું, તે લાંબા સમય સુધી લક્ષ્મી અને બુદ્ધિથી તેજસ્વી બને છે, અને સતત વિષ્ણુસ્મરણથી દુર્લભ વસ્તુ પણ સુલભ બને છે.

ઇતીદૃશી રાત્રિરભૂદૃષેઃ શુભે વરાશ્રમે દુર્જયભૂપતેઃ શુભા । સભૃત્યસામન્તવરાશ્વદન્તિનઃ સુભક્તવસ્ત્રાભરણાદિપૂજયા ।। ૧૧.

આ રીતે, એ શુભ રાત્રિ ઋષિ માટે શુભ આશ્રમમાં, અજય રાજા માટે, સેવકો, સામંતો, ઉત્તમ ઘોડા-હાથીઓ અને સુંદર વસ્ત્રો, આભૂષણો વગેરેની પૂજાથી વ્યતીત થઈ.

ઇતીદૃશાયાં વરરત્નચિત્રિતાઃ સુપટ્ટસંવીતવરાસ્તૃતાસ્તદા । ગૃહેષુ પર્યઙ્કવરાઃ સમાશ્રિતાઃ સુરૂપયોષિત્કૃતભઙ્ગભાસુરાઃ ।। ૧૧.

એવી રાત્રિમાં, શ્રેષ્ઠ રત્નોથી શોભાયમાન, સુંદર વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલા શ્રેષ્ઠ પથારો ઘરોમાં વિચ્છાયા, અને સુંદર સ્ત્રીઓની ભંગિમાથી તેજ વધ્યું.

સ તત્ર રાજા વિસસર્જ ભૂભૃતઃ સ્વયં સભૃત્યાનપિ સર્વતો ગૃહાન્ । ગતેષુ સુષ્વાપ વરસ્ત્રિયા વૃતઃ સુરેશવત્સ્વર્ગગતઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૧૧.

ત્યાં રાજાએ જમીનના માલિકો અને પોતાના તમામ સેવકોને તેમના ઘરોમાં મોકલી દીધા; પછી તેઓ ગયા પછી, રાજા શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી ઘેરાઈને, દેવોના રાજા જેવો, આનંદથી સુઈ ગયો.

એવં સુમનસસ્તસ્ય સભૃત્યસ્ય મહાત્મનઃ । ઋષેસ્તસ્ય પ્રભાવેન હૃષ્ટાસ્તુ સુષુપુસ્તદા ।। ૧૧.

એ રીતે, મહાન આત્માવાળા રાજા અને તેના સેવકો, ઋષિની કૃપાથી આનંદિત મનથી એ સમયે સુખથી સુઈ ગયા.

તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં સ રાજા તાઃ સ્ત્રિયઃ પુનઃ । અન્તર્દ્ધાનં ગતાસ્તત્ર દૃષ્ટ્વા તાનિ ગૃહાણિ ચ ।। ૧૧.

પછી રાત્રિ વીતી ગયા પછી, રાજાએ જોયું કે એ સ્ત્રીઓ અને એ ઘરો ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા.

અદૃશ્યાનિ મહાર્હાણિ વરાસનજલાનિ ચ । રાજા સ વિસ્મયાવિષ્ટશ્ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ ।। ૧૧.

મહામૂલ્ય આસન અને જળપાત્રો પણ અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા; રાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને દુઃખી થઈ વિચારો કરવા લાગ્યો.

કથમેવં મણિર્મહ્યં ભવતીતિ પુનઃ પુનઃ । ચિન્તયન્નધિગમ્યાથ સ રાજા દુર્જયસ્તદા ।। ૧૧.

પછી ફરી ફરી વિચારતો, 'આ મણિ મને કેવી રીતે મળે?' એવા વિચારમાં ડૂબેલો દુર્જય નામનો રાજા એક યુક્તિ શોધી કાઢી.

ચિન્તામણિમિમં ચાસ્ય હરામીતિ વિચિન્ત્ય સઃ । પ્રયાણં નોદયામાસ સ રાજાશ્રમબાહ્યતઃ । આશ્રમસ્ય બહિર્ગત્વા નાતિદૂરે સવાહનઃ ।। ૧૧.

મને આ ચિંતામણિ મેળવવી છે એમ મનમાં નક્કી કરીને, રાજાએ આશ્રમની બહારથી ચાલવાનું શરૂ કર્યું અને થોડું દૂર પોતાના સાથીઓ સાથે ગયો.

તતો વિરોચનાખ્યં વૈ પ્રેષયામાસ મન્ત્રિણમ્ । ઋષેર્ગૌરમુખસ્યાપિ મણેર્યાચનકર્મણિ ।। ૧૧.

પછી તેણે પોતાના મંત્રી વિરોચનને ઋષિ ગૌરમુખ પાસે મણિ માગવા મોકલ્યો.

ઋષિં તં ચ સમાગત્ય મણિં યાચિતુમુદ્યતઃ । રત્નાનાં ભાજનં રાજા મણિં તસ્મૈ પ્રદીયતામ્ ।। ૧૧.

મંત્રીએ ઋષિ પાસે જઈને વિનંતી કરી: 'રાજા, તમે રત્નોના ભંડાર છો, કૃપા કરીને એ મણિ અમને આપો.'

અમાત્યેનૈવમુક્તસ્તુ ક્રુદ્ધો ગૌરમુખોઽબ્રવીત્ । પ્રતિગૃહ્ણાતિ વિપ્રસ્તુ રાજા ચૈવ દદાતિ ચ । ત્વં ચ રાજા પુનર્ભૂત્વા યાચસે દીનવત્ કથમ્ ।। ૧૧.

મંત્રીએ આવું કહ્યાના પછી ગુસ્સે થયેલા ગૌરમુખ ઋષિએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ મેળવે છે, રાજા આપે છે, અને તું ફરીથી રાજા બનીને પણ કેમ 이렇게 દયનીય રીતે માગે છે?'

એવં બ્રૂહિ દુરાચારં રાજાનં દુર્જયં સ્વયમ્ । ગચ્છ દ્રુતં દુરાચાર મા ત્વાં લોકોઽત્યગાદિતિ ।। ૧૧.

તમે પોતે જ એ દુષ્ટ દુર્જય રાજાને જઈને કહો: 'શીઘ્ર ચાલો દુશ્ચરિત્ર, નહીં તો જગત તને ત્યજી દેશે.'

(એવમુક્ત્વા મુનિઃ પ્રાગાત્ કુશેધ્માહરણાય વૈ । ચિન્તયન્ મનસા તં ચ મણિં શત્રુવિનાશનમ્ ) ।। ૧૧.

(આવી રીતે કહીને, ઋષિ પૂર્વ દિશામાં કુશ અને ઇંધણ લેવા ગયા, અને મનમાં એ શત્રુવિનાશક મણિ વિશે વિચારતા રહ્યા.)

એવમુક્તસ્તદા દૂતો જગામ ચ નૃપાન્તિકમ્ । કથયામાસ તત્સર્વં યદુક્તં બ્રાહ્મણેન ચ ।। ૧૧.

મંત્રીએ આવું સાંભળીને રાજા પાસે જઈને, બ્રાહ્મણે જે કહ્યું હતું એ બધું કહી સંભળાવ્યું.

તતઃ ક્રોધપરીતાત્મા શ્રુત્વા બ્રાહ્મણભાષિતમ્ । દુર્જયઃ પ્રાહ નીલાખ્યં સામન્તં ગચ્છ માચિરમ્ । બ્રાહ્મણસ્ય મણિં ગૃહ્ય તૂર્ણમેહિ યદૃચ્છયા ।। ૧૧.

બ્રાહ્મણના શબ્દો સાંભળીને ગુસ્સાથી ભરાયેલા દુર્જયે પોતાના નાયક નીલાને કહ્યું: 'તુ તરત જ જા, બ્રાહ્મણની મણિ લઈ આવ અને ઝડપથી પાછો આવ, જે રીતે પણ બને.'

એવમુક્તસ્તદા નીલો બહુસેનાપરિચ્છદઃ । જગામ સ ચ વિપ્રસ્ય વન્યમાશ્રમમણ્ડલમ્ ।। ૧૧.

આવી આજ્ઞા મળતાં, નીલા મોટી સેના સાથે ઋષિના વનવાસ આશ્રમ તરફ ગયો.