વરાહપુરાણમ્

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ । અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨.

'નારા' એટલે પાણી કહેવાય છે; પાણી ખરેખર નરનાં સંતાન છે; એનું નિવાસ સ્થાન પહેલાં તેનું હતું, તેથી તેને નારાયણ કહેવામાં આવે છે.

સૃષ્ટિં ચિન્તયતસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા । અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ ।। ૨.

જેમ તે પહેલાં કલ્પના આરંભે સર્જન વિશે વિચારી રહ્યો હતો, તેમ, અજ્ઞાનપણે, તેમાં અંધકારથી ભરેલું સ્વરૂપ પ્રગટ થયું.

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્ત્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ । અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ।। ૨.

અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને જેને અંધ કહે છે — આવી પાંચ પ્રકારની અવિદ્યાનો પ્રગટાવ મહાત્મામાં થયો.

પઞ્ચધાઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતોઽપ્રતિબોધવાન્ । બહિરન્તોઽપ્રકાશશ્ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ । સ મુખ્યસર્ગો વિજ્ઞેયઃ સર્ગવિદ્ભિર્વિચક્ષણૈઃ ।। ૨.

પાંચ પ્રકારની રચના, જ્યારે તે ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે જાગૃતિ વિના સ્થિર થઈ હતી; એ બહાર કે અંદર ક્યાંય સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી, તેનું સ્વરૂપ છુપાયેલું હતું અને તે સ્થાવર જીવોથી બનેલું હતું. વિદ્વાનો માટે આ મુખ્ય સર્જન ગણાય છે.

પુનરન્યદભૂત્ તસ્ય ધ્યાયતઃ સર્ગમુત્તમમ્। તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ યસ્માત્ તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૨.

પછી, જ્યારે તેમણે વધુ ધ્યાન કર્યું, ત્યારે બીજી, શ્રેષ્ઠ રચના ઉત્પન્ન થઈ; કારણ કે તેનું પ્રવાહ બાજુ તરફ જાય છે, તેને 'તિર્યક્સ્રોતસ' કહેવાય છે.

પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા ઉત્પથગ્રાહિણસ્તુ તે। તમપ્યસાધકં મત્વા તિર્યક્સ્ત્રોતં ચતુર્મુખઃ ।। ૨.

આમાં પશુઓથી શરૂ કરીને અનેક જીવ જાણીતા છે; એ બધા સાચા માર્ગથી ભટકી જાય છે. ચાર મુખ ધરાવનાર બ્રહ્માએ આ 'તિર્યક્સ્રોતસ'ને પણ અસફળ માન્યું.

ઊર્ધ્વસ્ત્રોતસ્ત્રિધા યસ્તુ સાત્ત્વિકો ધર્મવર્ત્તનઃ । તતોર્ધ્વચારિણો દેવાઃ સર્વગર્ભસમુદ્ભવાઃ ।। ૨.

'ઊર્ધ્વસ્રોતસ' ત્રણ પ્રકારનું છે, જેમાં સત્વ અને ધર્મનું પાલન મુખ્ય છે; એમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા, જે ઉપર જાય છે અને દરેક ગર્ભમાંથી જન્મે છે.

તદા સૃષ્ટ્વાઽન્યસર્ગં તુ તદા દધ્યૌ પ્રજાપતિઃ । અસાધકાંસ્તુ તાન્ મત્વા મુખ્યસર્ગાદિસંભવાન્ ।। ૨.

પછી પ્રજાપતિએ બીજી રચના કરી અને ફરી વિચાર કર્યો; જે મુખ્ય સર્જન અને અન્યમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેમને પણ અસફળ માન્યા.

તતઃ સ ચિન્તયામાસ અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ સ પ્રભુઃ । અર્વાક્સ્ત્રોતસિ ચોત્પન્ના મનુષ્યાઃ સાધકા મતાઃ ।। ૨.

પછી એ પ્રભુએ 'અર્વાક્સ્રોતસ' વિશે વિચાર્યું; એમાં માનવો ઉત્પન્ન થયા, જેમને સફળ માનવામાં આવે છે.

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજોધિકાઃ । તસ્માત્ તુ દુખઃ બહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિણઃ ।। ૨.

એ લોકો પ્રકાશમાં વધુ, પણ અંધકારથી ઘેરાયેલા અને રજોગુણમાં વધુ હોય છે; તેથી તેમને દુઃખ વધારે છે અને વારંવાર કર્મમાં લાગી જાય છે.

ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડેતે સુભગે તવ । પ્રથમો મહતઃ સર્ગસ્તન્માત્રાણિ દ્વિતીયકઃ ।। ૨.

હે સુભાગ્યવતી, આ રીતે છ પ્રકારની રચનાઓ તને કહી છે: પ્રથમ મહતત્વની રચના છે, બીજી તત્વોની છે.

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગશ્ચૈન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ । ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ ।। ૨.

ત્રીજી વૈકારિક રચના છે અને ચોથી ઇન્દ્રિયોની રચના કહેવાય છે; આ બધું પ્રાકૃતિક સર્જન છે, જે બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થાય છે.

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ । તિર્યક્સ્ત્રોતશ્ચ યઃ પ્રોક્તસ્તૈર્યક્સ્ત્રોતઃ સ ઉચ્યતે ।। ૨.

ચોથી મુખ્ય રચના છે, જેમાં સ્થાવર જીવ મુખ્ય માનવામાં આવે છે; અને જે 'તિર્યક્સ્રોતસ' કહેવાય છે, તે પણ એ જ જીવોથી ઓળખાય છે.

તથોર્ધ્વસ્ત્રોતસાં શ્રેષ્ઠઃ સપ્તમઃ સ તુ માનવઃ । અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ સઃ ।। ૨.

એ જ રીતે, 'ઊર્ધ્વસ્રોતસ'માં શ્રેષ્ઠ સાતમી માનવ રચના છે; આઠમી કૃપાની રચના છે, જે સાત્વિક અને તામસિક બંને છે.

પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ ।। ૨.

આમાંથી પાંચ વૈકૃત રચનાઓ કહેવાય છે અને ત્રણ પ્રાકૃત માનવામાં આવે છે; નવમી 'કૌમાર' રચના બંને પ્રાકૃત અને વૈકૃત છે.

ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ । પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ । ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૨.

આ રીતે પ્રજાપતિની નવ રચનાઓ સમજાવી છે—પ્રાકૃત અને વૈકૃત બંને—જે જગતના મૂળ કારણ છે. આ રચનાઓ કહી દીધી; હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । નવધા સૃષ્ટિરુત્પન્ના બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । કથં સા વવૃધે દેવ એતન્મે કથયાચ્યુત ।। ૨.

ધરણે કહ્યું: બ્રહ્માની સર્જના, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મી છે, નવ પ્રકારની ઉત્પન્ન થઈ છે. હે દેવ, એ કેવી રીતે વધતી ગઈ? હે અચ્યૂત, મને આ કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પ્રથમં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા રુદ્રાદ્યાસ્તુ તપોધનાઃ। સનકાદયસ્તતઃ સૃષ્ટા મરીચ્યાદય એવ ચ ।। ૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: પહેલા બ્રહ્માએ રુદ્ર અને અન્ય તપસ્વીઓને સર્જ્યા; પછી સનક અને અન્ય, અને મરીચિ વગેરેને પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

મરીચિરત્રિશ્ચ તથા અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યશ્ચ મહાતેજાઃ પ્રચેતા ભૃગુરેવ ચ । નારદો દશમશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ મહાતપાઃ ।। ૨.

મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, મહાતેજસ્વી પુલસ્ત્ય, પ્રચેતસ, ભૃગુ, દસમો નારદ અને મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ.

સનકાદયો નિવૃત્ત્યાખ્યે તેન ધર્મે પ્રયોજિતાઃ । પ્રવૃત્ત્યાખ્યે મરીચ્યાદ્યા મુક્ત્વૈકં નારદં મુનિમ્ ।। ૨.

સનક અને તેમના સાથીઓને તેમણે નિવૃત્તિના માર્ગે લગાડ્યા; મરીચિ અને અન્ય બધા, નારદ મુનિ સિવાય, પ્રવૃત્તિના માર્ગે લગાડ્યા.

યોઽસૌ પ્રજાપતિસ્ત્વાદ્યો દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠસંભવઃ । તસ્યાદૌ તત્ર વંશેન જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।। ૨.

જે પ્રથમ પ્રજાપતિ દક્ષિણ અંગૂઠાથી જન્મ્યા હતા, તેમણે શરૂઆતમાં પોતાના વંશ દ્વારા આ ચાલતા અને અચલ જગતનું સર્જન કર્યું.

દેવાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ ગન્ધર્વોરગપક્ષિણઃ । સર્વે દક્ષસ્ય કન્યાસુ જાતાઃ પરમધાર્મિકાઃ ।। ૨.

દેવતાઓ, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને પક્ષીઓ—આ બધા દક્ષની દીકરીઓમાંથી જન્મેલા છે અને બધા અતિ ધર્મનિષ્ઠ છે.

યોઽસૌ રુદ્રેતિ વિખ્યાતઃ પુત્રઃ ક્રોધસમુદ્ભવઃ । ભ્રુકુટીકુટિલાત્ તસ્ય લલાટાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨.

જે રુદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તે ક્રોધથી જન્મેલો છે; પરમેશ્વરના ભ્રૂકુટિથી, લલાટમાંથી તે પ્રગટ થયો હતો.

અર્દ્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડોઽતિભયંકરઃ । વિભજાત્માનમિત્યુક્તો બ્રહ્મણાઽન્તર્દધે પુનઃ ।। ૨.

તે અર્ધ સ્ત્રી અને અર્ધ પુરુષ સ્વરૂપે, અત્યંત ભયાનક અને ઉગ્ર હતો. બ્રહ્માએ તેને પોતાને વહેંચવા કહ્યું, ત્યારે તે ફરી અદૃશ્ય થઇ ગયો.

તથોક્તોઽસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં ચકાર સઃ । બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ । તતસ્ત્વેકાદશ ખ્યાતા રુદ્રા બ્રહ્મસમુદ્ભવાઃ ।। ૨.

બ્રહ્માના કહેવાથી તેણે પોતાને બે ભાગે વહેંચ્યો—સ્ત્રી અને પુરુષ. પછી પુરુષ સ્વરૂપને દસ ભાગે અને એક ભાગે વહેંચ્યો. એ રીતે બ્રહ્માથી જન્મેલા અગિયાર રુદ્રો પ્રસિદ્ધ થયા.

અયમુદ્દેશતઃ પ્રોક્તો રુદ્રસર્ગો મયાઽનઘે । ઇદાનીં યુગમાહાત્મ્યં કથયામિ સમાસતઃ ।। ૨.

હે નિર્દોષ, રુદ્રની સર્જનકથા મેં સંક્ષિપ્તમાં કહી. હવે હું યુગોની મહિમા સંક્ષેપમાં કહું છું.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ । એતસ્મિન્ યે મહાસત્ત્વા રાજાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ । દેવાસુરાશ્ચ યં ચક્રુર્ધર્મં કર્મ ચ તચ્છૃણુ ।। ૨.

કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કળિ—આ ચાર યુગ છે. એમાં મહાન આત્માઓ, દાનશીલ રાજાઓ, દેવો અને દાનવો—allએ ધર્મ સ્થાપ્યો અને કર્મો કર્યા; એ સાંભળો.

આસીત્ પ્રથમકલ્પે તુ મનુઃ સ્વાયંભુવઃ પુરા । તસ્ય પુત્રદ્વયં જજ્ઞે અતિમાનુષચેષ્ટિતમ્। પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદનામાનં ધર્મવત્સલમ્ ।। ૨.

પ્રથમ કલ્પમાં સ્વાયંભુવ મનુ હતા. તેમના બે પુત્રો જન્મ્યા—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—જેઓના કાર્યો માનવોથી પણ ઊંચા હતા અને બંને ધર્મપ્રેમી હતા.

તત્ર પ્રિયવ્રતો રાજા મહાયજ્વા તપોબલઃ । સ ચેષ્ટ્વા વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્વિપુલૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।। ૨.

ત્યાં રાજા પ્રિયવ્રત મહાન યજ્ઞકર્તા અને તપસ્વી હતા. તેમણે અનેક વિશાળ અને દાનસભર યજ્ઞો કર્યા.