વરાહપુરાણમ્

રાજાઽપિ તસ્થૌ તદ્ભક્ત્યા સ્વસહાયૈઃ સમન્વિતઃ । અક્ષૌહિણ્યો બલસ્યાસ્ય પઞ્ચમાત્રાસ્તદા સ્થિતાઃ । અયં ચ તાપસઃ કિં મે દાસ્યતે ભોજનં ત્વિહ ।। ૧૧.

રાજા પણ ભક્તિપૂર્વક પોતાના સહાયકો સાથે ઊભો રહ્યો; એ સમયે તેની પાસે પાંચ અક્ષૌહિણી સેન્ય હતું. એ વિચારતો રહ્યો: "આ તપસ્વી મને અહીં શું ભોજન આપશે?"

નિમન્ત્ર્ય દુર્જયં વિપ્રસ્તદા ગૌરમુખો નૃપમ્ । ચિન્તયામાસ કિં ચાસ્ય મયા દેયં તુ ભોજનમ્ ।। ૧૧.

પછી ગૌરમુખ મુનિએ દુર્જય રાજાને આમંત્રણ આપ્યું અને વિચાર્યું: "હું તેને શું ભોજન આપું?"

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ । સ્થિતો મનસિ દેવેશો હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૧૧.

એ મહર્ષિ એવા વિચારમાં લીન હતો ત્યારે ભગવાન હરિ નારાયણ, દેવોના સ્વામી, તેના મનમાં પ્રગટ થયા.

તતઃ સંસ્મૃત્ય મનસા દેવં નારાયણં તદા । તોષયામાસ ગઙ્ગાયાં પ્રવિશ્ય મુનિસત્તમઃ ।। ૧૧.

પછી એ મહાન ઋષિએ મનમાં નારાયણનું સ્મરણ કરીને ગંગામાં પ્રવેશી તેમને પ્રસન્ન કરવા ઉપક્રાંતિ કરી.

ધરણ્યુવાચ । કથં ગૌરમુખો વિષ્ણું તોષયામાસ ભૂધર । એતન્મે કૌતુકં શ્રોતું સમ્યગિચ્છા પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૧.

ધરાએ કહ્યું: હે પર્વત, ગૌરમુખે કેવી રીતે વિષ્ણુને પ્રસન્ન કર્યા? મને એ વિગતે સાંભળવાની ખૂબ ઇચ્છા છે.

નમોઽસ્તુ વિષ્ણવે નિત્યં નમસ્તે પીતવાસસે । નમસ્તે ચાદ્યરૂપાય નમસ્તે જલરૂપિણે ।। ૧૧.

હંમેશા વિષ્ણુને વંદન છે, પીળાં વસ્ત્રધારી તમને નમસ્કાર. પ્રાચીન સ્વરૂપ ધરાવનારા અને જળરૂપે રહેનારા તમને પણ નમન.

નમસ્તે સર્વસંસ્થાય નમસ્તે જલશાયિને । નમસ્તે ક્ષિતિરૂપાય નમસ્તે તેજસાત્મને ।। ૧૧.

દરેકમાં વસતા અને જળમાં શયન કરતા ભગવાનને નમસ્કાર. ધરતીરૂપે રહેનારા અને અગ્નિસ્વરૂપ ધરાવનારા તમને પણ નમન.

નમસ્તે વાયુરૂપાય નમસ્તે વ્યોમરૂપિણે । ત્વં દેવઃ સર્વભૂતાનાં પ્રભુસ્ત્વમસિ હૃચ્છયઃ ।। ૧૧.

પવનરૂપે અને આકાશરૂપે રહેનારા તમને નમસ્કાર. તમે સર્વ જીવોના સ્વામી, સર્વના પ્રભુ અને હૃદયની ઇચ્છા પણ તમે જ છો.

ત્વમોઙ્કારો વષટ્કારઃ સર્વત્રૈવ ચ સંસ્થિતઃ । ત્વમાદિઃ સર્વદેવાનાં તવ ચાદિર્ન વિદ્યતે ।। ૧૧.

તમે ઓમકાર છો, વષટ્કાર છો અને સર્વત્ર રહો છો. બધા દેવતાઓના આરંભ તમે જ છો અને તમારો આરંભ કોઈને નથી.

ત્વં ભૂસ્ત્વં ચ ભુવો દેવ ત્વં જનસ્ત્વં મહઃ સ્મૃતઃ । ત્વં તપસ્ત્વં ચ સત્યં ચ ત્વયિ દેવ ચરાચરમ્ ।। ૧૧.

હે દેવ, તમે ભૂ, ભુવઃ, જન અને મહઃ તરીકે ઓળખાતા છો. તમે તપ અને સત્ય પણ છો; ચાલતું અને અચળ બધું જ તમામાં વસે છે.

ત્વત્તો ભૂતમિદં વિશ્વં ત્વદુદ્ભૂતા ઋગાદયઃ । ત્વત્તઃ શાસ્ત્રાણિ જાતાનિ ત્વત્તો યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૧૧.

આ આખું જગત તમાથી જન્મ્યું છે; ઋગ્વેદ અને બીજા વેદો પણ તમાથી પ્રગટ્યા છે. બધા શાસ્ત્રો અને યજ્ઞોનું સ્થાપન પણ તમાથી જ થયું છે.

ત્વત્તો વૃક્ષા વીરુધશ્ચ ત્વત્તઃ સર્વા વનૌષધીઃ । પશવઃ પક્ષિણઃ સર્પાસ્ત્વત્ત એવ જનાર્દન ।। ૧૧.

વૃક્ષો, વનસ્પતિઓ અને જંગલની બધી ઔષધિઓ તમાથી ઉત્પન્ન થઈ છે. પશુ, પક્ષી અને સાપ પણ, હે જનાર્દન, તમાથી જ જન્મે છે.

મમાપિ દેવદેવેશ રાજા દુર્જયસંજ્ઞિતઃ । આગતોઽભ્યાગતસ્તસ્ય આતિથ્યં કર્ત્તુમુત્સહે ।। ૧૧.

હે દેવદેવ, મારા માટે એક દુર્જય નામનો રાજા અતિથિ તરીકે આવ્યો છે. હું તેને યથાશક્તિ આથિથ્ય આપવા આતુર છું.

તસ્ય મે નિર્ધનસ્યાદ્ય દેવદેવ જગત્પતે । ભક્તિનમ્રસ્ય દેવેશ કુરુષ્વાન્નાદ્યસંચયમ્ ।। ૧૧.

હે જગતના સ્વામી, હે દેવદેવ, આજે હું ગરીબ છું અને ભક્તિથી નમ્યો છું. કૃપા કરીને મને અન્નની વ્યવસ્થા કરો.

યં યં સ્પૃશામિ હસ્તેન યં યં પશ્યામિ ચક્ષુષા । વૃક્ષં વા તૃણકન્દં વા તત્તદન્નં ચતુર્વિધમ્ ।। ૧૧.

હું જે કંઈ હાથથી સ્પર્શું, આંખે જોઉં—વૃક્ષ, ઘાસ કે મૂળ—એ બધું ચાર પ્રકારના અન્નરૂપે પરિર્ણમે.

તથા ત્વન્યતમં વાઽપિ યદ્ ધ્યાતં મનસા મયા । તત્ સર્વં સિદ્ધ્યતાં મહ્યં નમસ્તે પરમેશ્વર ।। ૧૧.

અને મનમાં હું જે કંઈ વિચારું, એ બધું પણ મારા માટે સિદ્ધ થાય. હે પરમેશ્વર, તમને નમસ્કાર.

ઇતિ સ્તુત્યા તુ દેવેશસ્તુતોષ જગતાં પતિઃ । મુનેસ્તસ્ય સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ કેશવઃ ।। ૧૧.

આ રીતે સ્તુતિ કરતાં જગતના સ્વામી પ્રસન્ન થયા અને કેશવે તે મુનિને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.

ઉવાચ સુપ્રસન્નાત્મા બ્રૂહિ વિપ્ર વરં પરમ્ । એવં શ્રુત્વાઽક્ષિણી યાવદુન્મીલયતિ વૈ મુનિઃ ।। ૧૧.

પ્રસન્ન ચિત્તે તેમણે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, શ્રેષ્ઠ વર માંગ.' આવું સાંભળીને મુનિ ધીમે ધીમે આંખો ખોલે છે.

તદા શઙ્ખગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ । ગરુડસ્થોઽપિ તેજસ્વી દ્વાદશાદિત્યસપ્રભઃ ।। ૧૧.

પછી શંખ અને ગદા ધારણ કરનાર, પીળાં વસ્ત્રધારી, તેજસ્વી જનાર્દન, ગરુડ પર બેસેલા, બાર સૂર્ય જેટલું પ્રકાશમાન દેખાયા.

દિવિ સૂર્યસહસ્ત્રસ્ય ભવેદ્યુગપદુત્થિતા । યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ભાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૧૧.

આકાશમાં જો એકસાથે હજાર સૂર્ય ઉગે તો જેવું તેજ થાય, એવું તેજ તે મહાન આત્માનું હતું.

તત્રૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા । દદર્શ સ મુનિર્દેવિ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।। ૧૧.

ત્યાં તે મુનિએ એક જ સ્થાનમાં આખું જગત અનેક રીતે વિભાજિત જોઈ લીધું; તેની આંખો આશ્ચર્યથી ફાટીને ગઈ.

જગામ શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિરથાબ્રવીત્ । યદિ મે વરદો દેવો ભૂયાદ્ ભક્તસ્ય કેશવ ।। ૧૧.

મુનિએ શિર નમાવી, હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે કેશવ, જો ભગવાન મને વર આપે, તો એ તમારા ભક્ત માટે જ હોય.'

ઇદાનીમેષ નૃપતિર્યથા સબલવાહનઃ । મમાશ્રમે કૃતાહારઃ શ્વઃ પ્રયાતા સ્વકં ગૃહમ્ ।। ૧૧.

હવે આ રાજા પોતાની સેના અને વાહનો સાથે મારા આશ્રમમાં ભોજન કરીને કાલે પોતાના ઘરે પરત જાય.

ઇત્યુક્તસ્તસ્ય દેવેશો વરદઃ સંબભૂવ હ । ચિત્તસિદ્ધિં દદૌ તસ્મૈ મણિં ચ સુમહાપ્રભમ્ ।। ૧૧.

આવી વાત સાંભળી દેવતાઓના સ્વામી કૃપાવાન બન્યા અને તેમણે તેને મન પર પૂર્ણ કાબૂ અને તેજસ્વી મણિ આપ્યો.

તં દત્ત્વાઽન્તર્દધે દેવઃ સ ચ ગૌરમુખો મુનિઃ । જગામ ચાશ્રમં પુણ્યં નાના ઋષિનિષેવિતમ્ ।। ૧૧.

એમ આપી દેવતા અદૃશ્ય થયા અને ગૌરમુખ મુનિ પવિત્ર આશ્રમ તરફ ગયા, જ્યાં અનેક ઋષિઓ રહેતા હતા.

તત્ર ગત્વા સ વિપ્રેન્દ્રશ્ચિન્તયમાસ વૈ મુનિઃ । હિમવચ્છિખરાકારં મહાભ્રમિવ ચોન્નતમ્ । શશાઙ્કરશ્મિસઙ્કાશં ગૃહં વૈ શતભૂમિકમ્ ।। ૧૧.

ત્યાં પહોંચી વિદ્વાન મુનિએ હિમાલયની ચોટી જેવું, મહા વાદળ જેટલું ઊંચું, ચાંદની જેવી ઝગમગતું અને સો માળ ધરાવતું ઘર વિચારી કાઢ્યું.

તાદૃશાનાં સહસ્ત્રાણિ લક્ષકોટ્યશ્ચ સર્વશઃ । ગૃહાણિ નિર્મમે વિપ્રો વિષ્ણોર્લબ્ધવરસ્તદા ।। ૧૧.

વિષ્ણુની કૃપાથી મળેલા વરદાનથી એ બ્રાહ્મણે એવા હજારો, લાખો-કરોડો ઘરો બધે ઊભા કર્યા.

પ્રાકારાણિ તતોપાન્તે તલ્લગ્નોદ્યાનકાનિ ચ । કોકિલાકુલઘુષ્ટાનિ નાનાદ્વિજવરાણિ ચ । ચમ્પકાશોકપુન્નાગનાગકેશરવન્તિ ચ ।। ૧૧.

આ ઘરોની આજુબાજુ દિવાલો અને બાગો બનાવ્યા, જ્યાં કોયલ અને અનેક પ્રકારના પંખીઓ ગૂંજતા અને ચંપા, અશોક, પુન્નાગ, નાગ અને કેસરના વૃક્ષો લાગેલા હતા.

નાનાજાત્યસ્તથા વૃક્ષા ગૃહોદ્યાનેષુ સર્વશઃ । હસ્તિનાં હસ્તિશાલાશ્ચ તુરગાણાં ચ મન્દુરાઃ ।। ૧૧.

ઘરના બાગોમાં અનેક જાતિના વૃક્ષો હતા, અને હાથીઓ માટે હથિયાળ અને ઘોડાઓ માટે તબેલા પણ હતા.