વરાહપુરાણમ્

સ રાજા દુર્જયઃ શ્રીમાઁલ્લબ્ધ્વા પુત્રદ્વયં શુભમ્ । સ્વયં કાલાન્તરે શ્રીમાઞ્જગામારણ્યમન્તિકે ।। ૧૦.

એ શુભ બે પુત્રો મળ્યા પછી ધન્ય રાજા દુર્જયે થોડા સમય પછી પોતે જ જંગલની સીમા તરફ ગયો.

તત્રસ્થો વનજાતીર્હિ બધયન્ વૈ ભયંકરાઃ । દદર્શારણ્યમાશ્રિત્ય મુનિં સ્થિતમકલ્મષમ્ ।। ૧૦.

ત્યાં જંગલમાં ભયાનક જંગલી પ્રાણીઓનો શિકાર કરતાં તેણે નિષ્પાપ ઋષિને જંગલમાં નિવાસ કરતા જોયા.

તપસ્યન્તં મહાભાગં નામ્ના ગૌરમુખં શુભમ્ । ઋષિવૃન્દસ્ય ગોપ્તારં ત્રાતારં પાપિનઃ સ્વયમ્ ।। ૧૦.

તેને ત્યાં મહાન અને ધન્ય ગૌરમુખ નામના ઋષિ દેખાયા, જે ઋષિસમુદાયના રક્ષક અને પાપીઓને ઉદ્ધારનાર હતા.

તસ્યાશ્રમે વિમલજલાવિલેમરુ- ત્સુગન્ધિવૃક્ષપ્રવરે દ્વિજન્મનઃ । રરાજ જીમૂત ઇવામ્બરાન્મહી- મુપાગતઃ પ્રવરવિમાનવદ્ ગૃહઃ ।। ૧૦.

એ ઋષિના આશ્રમમાં શુદ્ધ પાણી, સુગંધિત પવન અને ઉત્તમ ફૂલવાળા વૃક્ષો હતાં; ત્યાં દ્વિજોના ઘર આકાશમાંથી ઊતરેલા મેઘ જેવું અને સ્વર્ગના મહેલ જેવું ઝગમગતું હતું.

જ્વલનમખાગ્નિપ્રતિભાષિતામ્બરઃ સુશુદ્ધસંવાસિતવેશકુટ્ટકઃ । શિષ્યૈઃ સમુચ્ચારિતસામનાદકઃ સુરૂપયોષિદૃષિકન્યકાકુલઃ । ઇતીદૃશોઽસ્યાવસાથો વરાશ્રમે સુપુષ્પિતાશેષતરુપ્રસૂનઃ ।। ૧૦.

એ આશ્રમનું વાતાવરણ યજ્ઞાગ્નિ જેવું તેજસ્વી હતું, રહેઠાણો શુદ્ધ અને સ્વચ્છ હતાં, શિષ્યોના સામવેદના ગાનથી ગુંજતું, સુંદર સ્ત્રીઓ અને ઋષિકાન્યાઓથી ભરેલું અને દરેક વૃક્ષ પર ફૂલો ખીલી રહ્યાં હતાં—એવો એ શ્રેષ્ઠ આશ્રમ હતો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । તતસ્તમીદૃશં દૃષ્ટ્વા તદા ગૌરમુખાશ્રમમ્ । દુર્જ્જયશ્ચિન્તયામાસ રમ્યમાશ્રમમણ્ડલમ્ ।। ૧૧.

શ્રીવરાહે કહ્યું: ત્યારબાદ દુર્જયે ગૌરમુખના એ સુંદર આશ્રમને જોઈને એ આસપાસના મનોહર દૃશ્યોનું મનમાં ચિંતન કર્યું.

પ્રવિશામ્યત્ર પશ્યામિ ઋષીન્ પરમધાર્મિકાન્ । ચિન્તયિત્વા તદા રાજા પ્રવિવેશ તમાશ્રમમ્ ।। ૧૧.

"હું અહીં પ્રવેશી ઋષિઓને જોઈશ, જે પરમ ધર્મનિષ્ઠ છે." એવું વિચારી રાજા એ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો.

તસ્ય પ્રવિષ્ટસ્ય તતો રાજ્ઞઃ પરમહર્ષિતઃ । ચકાર પૂજાં ધર્માત્મા તદા ગૌરમુખો મુનિઃ ।। ૧૧.

રાજા અંદર આવ્યા ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ ગૌરમુખ મુનિએ ખૂબ આનંદથી તેની પૂજા કરી.

સ્વાગતાદિક્રિયાઃ કૃત્વા કથાન્તે તં મહામુનિઃ । સ્વશક્ત્યાઽહં નૃપશ્રેષ્ઠ સાનુગસ્ય ચ ભોજનમ્ ।। ૧૧.

સ્વાગત વગેરેની રીતો કર્યા પછી, વાતચીતના અંતે મહામુનિએ કહ્યું: "હે રાજાશ્રેષ્ઠ, હું મારી શક્તિ પ્રમાણે તમને અને તમારા સાથીઓને ભોજન આપું છું."

કરિષ્યામિ પ્રમુચ્યન્તાં સાધુ વાહા ઇતિ દ્વિજઃ । એવમુક્ત્વા સ્થિતસ્તૂષ્ણીં સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ ।। ૧૧.

"હું એ જ કરું છું; તમારા ઘોડાંઓને ખુલ્લા મૂકી દો, હે સજ્જન," એમ કહી એ સંકલ્પવાળા મુનિ શાંત રહી ગયો.

રાજાઽપિ તસ્થૌ તદ્ભક્ત્યા સ્વસહાયૈઃ સમન્વિતઃ । અક્ષૌહિણ્યો બલસ્યાસ્ય પઞ્ચમાત્રાસ્તદા સ્થિતાઃ । અયં ચ તાપસઃ કિં મે દાસ્યતે ભોજનં ત્વિહ ।। ૧૧.

રાજા પણ ભક્તિપૂર્વક પોતાના સહાયકો સાથે ઊભો રહ્યો; એ સમયે તેની પાસે પાંચ અક્ષૌહિણી સેન્ય હતું. એ વિચારતો રહ્યો: "આ તપસ્વી મને અહીં શું ભોજન આપશે?"

નિમન્ત્ર્ય દુર્જયં વિપ્રસ્તદા ગૌરમુખો નૃપમ્ । ચિન્તયામાસ કિં ચાસ્ય મયા દેયં તુ ભોજનમ્ ।। ૧૧.

પછી ગૌરમુખ મુનિએ દુર્જય રાજાને આમંત્રણ આપ્યું અને વિચાર્યું: "હું તેને શું ભોજન આપું?"

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ । સ્થિતો મનસિ દેવેશો હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૧૧.

એ મહર્ષિ એવા વિચારમાં લીન હતો ત્યારે ભગવાન હરિ નારાયણ, દેવોના સ્વામી, તેના મનમાં પ્રગટ થયા.

તતઃ સંસ્મૃત્ય મનસા દેવં નારાયણં તદા । તોષયામાસ ગઙ્ગાયાં પ્રવિશ્ય મુનિસત્તમઃ ।। ૧૧.

પછી એ મહાન ઋષિએ મનમાં નારાયણનું સ્મરણ કરીને ગંગામાં પ્રવેશી તેમને પ્રસન્ન કરવા ઉપક્રાંતિ કરી.

ધરણ્યુવાચ । કથં ગૌરમુખો વિષ્ણું તોષયામાસ ભૂધર । એતન્મે કૌતુકં શ્રોતું સમ્યગિચ્છા પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૧.

ધરાએ કહ્યું: હે પર્વત, ગૌરમુખે કેવી રીતે વિષ્ણુને પ્રસન્ન કર્યા? મને એ વિગતે સાંભળવાની ખૂબ ઇચ્છા છે.

નમોઽસ્તુ વિષ્ણવે નિત્યં નમસ્તે પીતવાસસે । નમસ્તે ચાદ્યરૂપાય નમસ્તે જલરૂપિણે ।। ૧૧.

હંમેશા વિષ્ણુને વંદન છે, પીળાં વસ્ત્રધારી તમને નમસ્કાર. પ્રાચીન સ્વરૂપ ધરાવનારા અને જળરૂપે રહેનારા તમને પણ નમન.

નમસ્તે સર્વસંસ્થાય નમસ્તે જલશાયિને । નમસ્તે ક્ષિતિરૂપાય નમસ્તે તેજસાત્મને ।। ૧૧.

દરેકમાં વસતા અને જળમાં શયન કરતા ભગવાનને નમસ્કાર. ધરતીરૂપે રહેનારા અને અગ્નિસ્વરૂપ ધરાવનારા તમને પણ નમન.

નમસ્તે વાયુરૂપાય નમસ્તે વ્યોમરૂપિણે । ત્વં દેવઃ સર્વભૂતાનાં પ્રભુસ્ત્વમસિ હૃચ્છયઃ ।। ૧૧.

પવનરૂપે અને આકાશરૂપે રહેનારા તમને નમસ્કાર. તમે સર્વ જીવોના સ્વામી, સર્વના પ્રભુ અને હૃદયની ઇચ્છા પણ તમે જ છો.

ત્વમોઙ્કારો વષટ્કારઃ સર્વત્રૈવ ચ સંસ્થિતઃ । ત્વમાદિઃ સર્વદેવાનાં તવ ચાદિર્ન વિદ્યતે ।। ૧૧.

તમે ઓમકાર છો, વષટ્કાર છો અને સર્વત્ર રહો છો. બધા દેવતાઓના આરંભ તમે જ છો અને તમારો આરંભ કોઈને નથી.

ત્વં ભૂસ્ત્વં ચ ભુવો દેવ ત્વં જનસ્ત્વં મહઃ સ્મૃતઃ । ત્વં તપસ્ત્વં ચ સત્યં ચ ત્વયિ દેવ ચરાચરમ્ ।। ૧૧.

હે દેવ, તમે ભૂ, ભુવઃ, જન અને મહઃ તરીકે ઓળખાતા છો. તમે તપ અને સત્ય પણ છો; ચાલતું અને અચળ બધું જ તમામાં વસે છે.

ત્વત્તો ભૂતમિદં વિશ્વં ત્વદુદ્ભૂતા ઋગાદયઃ । ત્વત્તઃ શાસ્ત્રાણિ જાતાનિ ત્વત્તો યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૧૧.

આ આખું જગત તમાથી જન્મ્યું છે; ઋગ્વેદ અને બીજા વેદો પણ તમાથી પ્રગટ્યા છે. બધા શાસ્ત્રો અને યજ્ઞોનું સ્થાપન પણ તમાથી જ થયું છે.

ત્વત્તો વૃક્ષા વીરુધશ્ચ ત્વત્તઃ સર્વા વનૌષધીઃ । પશવઃ પક્ષિણઃ સર્પાસ્ત્વત્ત એવ જનાર્દન ।। ૧૧.

વૃક્ષો, વનસ્પતિઓ અને જંગલની બધી ઔષધિઓ તમાથી ઉત્પન્ન થઈ છે. પશુ, પક્ષી અને સાપ પણ, હે જનાર્દન, તમાથી જ જન્મે છે.

મમાપિ દેવદેવેશ રાજા દુર્જયસંજ્ઞિતઃ । આગતોઽભ્યાગતસ્તસ્ય આતિથ્યં કર્ત્તુમુત્સહે ।। ૧૧.

હે દેવદેવ, મારા માટે એક દુર્જય નામનો રાજા અતિથિ તરીકે આવ્યો છે. હું તેને યથાશક્તિ આથિથ્ય આપવા આતુર છું.

તસ્ય મે નિર્ધનસ્યાદ્ય દેવદેવ જગત્પતે । ભક્તિનમ્રસ્ય દેવેશ કુરુષ્વાન્નાદ્યસંચયમ્ ।। ૧૧.

હે જગતના સ્વામી, હે દેવદેવ, આજે હું ગરીબ છું અને ભક્તિથી નમ્યો છું. કૃપા કરીને મને અન્નની વ્યવસ્થા કરો.

યં યં સ્પૃશામિ હસ્તેન યં યં પશ્યામિ ચક્ષુષા । વૃક્ષં વા તૃણકન્દં વા તત્તદન્નં ચતુર્વિધમ્ ।। ૧૧.

હું જે કંઈ હાથથી સ્પર્શું, આંખે જોઉં—વૃક્ષ, ઘાસ કે મૂળ—એ બધું ચાર પ્રકારના અન્નરૂપે પરિર્ણમે.

તથા ત્વન્યતમં વાઽપિ યદ્ ધ્યાતં મનસા મયા । તત્ સર્વં સિદ્ધ્યતાં મહ્યં નમસ્તે પરમેશ્વર ।। ૧૧.

અને મનમાં હું જે કંઈ વિચારું, એ બધું પણ મારા માટે સિદ્ધ થાય. હે પરમેશ્વર, તમને નમસ્કાર.

ઇતિ સ્તુત્યા તુ દેવેશસ્તુતોષ જગતાં પતિઃ । મુનેસ્તસ્ય સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ કેશવઃ ।। ૧૧.

આ રીતે સ્તુતિ કરતાં જગતના સ્વામી પ્રસન્ન થયા અને કેશવે તે મુનિને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.

ઉવાચ સુપ્રસન્નાત્મા બ્રૂહિ વિપ્ર વરં પરમ્ । એવં શ્રુત્વાઽક્ષિણી યાવદુન્મીલયતિ વૈ મુનિઃ ।। ૧૧.

પ્રસન્ન ચિત્તે તેમણે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, શ્રેષ્ઠ વર માંગ.' આવું સાંભળીને મુનિ ધીમે ધીમે આંખો ખોલે છે.

તદા શઙ્ખગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ । ગરુડસ્થોઽપિ તેજસ્વી દ્વાદશાદિત્યસપ્રભઃ ।। ૧૧.

પછી શંખ અને ગદા ધારણ કરનાર, પીળાં વસ્ત્રધારી, તેજસ્વી જનાર્દન, ગરુડ પર બેસેલા, બાર સૂર્ય જેટલું પ્રકાશમાન દેખાયા.