વરાહપુરાણમ્

એવં ત્રિધા જગદ્ધાતા ભૂત્વા દેવાન્ મહેશ્વરઃ । આરાધયામાસ તતો લોકોઽપિ ત્રિવિધોઽભવત્ ।। ૧૦.

એ રીતે ત્રિરૂપે જગતના પાલક બનીને, મહેશ્વરે દેવતાઓની આરાધના કરી; ત્યારબાદ જગત પણ ત્રિવિધ થયું.

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનનામ્ના ગૃહ્ય વ્યવસ્થિતઃ । સ ચ નારાયણો દેવઃ કૃતે યુગવરે પ્રભુઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ તરીકે જાણીતા ભગવાન સ્થિર થયા; અને તે નારાયણ ભગવાન કૃતયુગમાં સર્વોપરી હતા.

ત્રેતાયાં રુદ્રરૂપસ્તુ દ્વાપરે યજ્ઞમૂર્તિમાન્ । કલૌ નારાયણો દેવો બહુરૂપો વ્યજાયત ।। ૧૦.

ત્રેતાયુગમાં તેમણે રુદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું; દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞમૂર્તિ રૂપે પ્રગટ થયા; અને કલિયુગમાં નારાયણ ભગવાન અનેક રૂપે પ્રગટ થયા.

તસ્યાદિકૃત્તતો વિષ્ણોશ્ચરિતં ભૂરિતેજસઃ । શ્રૃણુષ્વ સર્વં સુશ્રોણિ ગદતો મમ ભામિનિ ।। ૧૦.

હે સુંદર કટિવાળી, હવે હું તને વિશાળ તેજવાળા વિષ્ણુના આરંભના કાર્યોની વાત વિગતે કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.

આસીત્ કૃતયુગે રાજા સુપ્રતીકો મહાબલઃ । તસ્ય ભાર્યાદ્વયં ચાસીદવિશિષ્ટં મનોરમમ્ ।। ૧૦.

કૃતયુગમાં સુપ્રતીક નામે એક મહાબળવાન રાજા હતો. તેની બે પત્નીઓ હતી, બંને સરખી સુંદર અને મનમોહક.

વિદ્યુત્પ્રભા કાન્તિમતી તયોરેતે તુ નામની । તયોઃ પુત્રં સમં રાજા ન લેભે યત્નવાનપિ ।। ૧૦.

તે બંનેનું નામ વિદ્યુતપ્રભા અને કાંતિમતી હતું. રાજાએ ઘણો પ્રયાસ કર્યો છતાં પણ તેને કોઈ પત્નીથી પુત્ર મળ્યો નહીં.

યદા તદા મુનિશ્રેષ્ઠમાત્રેયં વીતકલ્મષમ્ । તોષયામાસ વિધિના ચિત્રકૂટે નગોત્તમે ।। ૧૦.

એ સમયે રાજાએ પવિત્ર ચિત્રકૂટ પર્વત પર યોગ્ય રીતથી મહાન ઋષિ આત્રીયને પ્રસન્ન કર્યા.

સક ઋષિસ્તોષિતસ્તેન દીર્ઘકાલં વરાર્થિના । વરં દિદિત્સયા યાવદબ્રવીદત્રિજો મુનિઃ ।। ૧૦.

રાજાએ લાંબા સમય સુધી ઇચ્છિત વર માટે ઋષિની સેવા કરી, જેથી પ્રસન્ન થઈ આત્રીપુત્ર ઋષિએ તેને વર આપવાનો સંકલ્પ કર્યો.

તાવદિન્દ્રોઽપિ કરિણા ગતઃ પાર્શ્વેન તસ્ય હ । દેવસૈન્યૈઃ પરિવૃતસ્તૂષ્ણીમેવ મહાબલઃ ।। ૧૦.

એ જ સમયે મહાબળવાન ઇન્દ્ર પણ પોતાના હાથી પર દેવસેના સાથે ત્યાં આવ્યો અને મૌન રહ્યો.

તં દૃષ્ટ્વાઽન્તર્ગતપ્રીતિમપ્રીતિં પ્રીતવાન્ મુનિઃ । ચુકોપ દેવરાજાય શાપમુગ્રં સસર્જ હ ।। ૧૦.

મુનિએ તેને જોઈને અંદરથી ખુશ હતો પણ બહારથી અસંતોષ દેખાડ્યો, અને દેવરાજ પર ક્રોધથી ભયાનક શાપ આપ્યો.

યસ્માત્ ત્વયા મમાવજ્ઞા કૃતા મૂઢ દિવસ્પતે । તતસ્ત્વં ચાલિતો રાજ્યાદન્યલોકે વસિષ્યસિ ।। ૧૦.

હે સ્વર્ગના રાજા, તું મારે અપમાન કર્યું છે, તેથી હવે તું પોતાના રાજ્યમાંથી દૂર કરી દેવામાં આવશે અને બીજાં લોકમાં વસે છે.

એવમુક્ત્વાઽપિ કોપેન સુરેશં તં ચ ભૂપતિમ્ । ઉવાચ રાજન્ પુત્રસ્તે ભવિતા દૃઢવિક્રમઃ ।। ૧૦.

આ રીતે ક્રોધથી દેવોના રાજાને કહીને, મુનિએ રાજાને પણ કહ્યું: 'હે રાજા, તારો પુત્ર અડગ પરાક્રમી થશે.'

ઇન્દ્રરૂપોપમઃ શ્રીમાનુદ્યચ્છસ્ત્રઃ પ્રતાપવાન્ । વિદ્યાપ્રભાવકર્મ્મજ્ઞઃ ક્રૂરકર્મા ભવિષ્યતિ । દુર્જયોઽતિબલી રાજા એવમુક્ત્વા ગતો મુનિઃ ।। ૧૦.

તે પુત્ર ઇન્દ્ર જેવો તેજસ્વી, સમૃદ્ધ, શસ્ત્રવિદ્યા અને પરાક્રમમાં પ્રખર, વિદ્યા અને કર્મમાં નિપુણ, ભયાનક કાર્યો કરનાર, પણ અપરાજિત અને અત્યંત બળવાન રાજા થશે – એમ કહી મુનિ ત્યાંથી વિદાય થયો.

સોઽપિ રાજા સુપ્રતીકો ભાર્યાયાં ગર્ભમાવહત્ । વિદ્યુત્પ્રભાયાં ધર્મજ્ઞઃ સાઽપિ કાલે ત્વસૂયત ।। ૧૦.

પછી રાજા સુપ્રતીકે ધર્મનિષ્ઠ વિદ્યુતપ્રભા પત્નીમાંથી ગર્ભ ધારણ કરાવ્યો; યોગ્ય સમયે તેણે પુત્રને જન્મ આપ્યો.

તસ્યાઃ પુત્રઃ સમભવદ્ દુર્જયાખ્યો મહાબલઃ । જાતકર્માદિસંસ્કારં તસ્ય ચક્રે મુનિઃ સ્વયમ્ । (દુર્વાસા નામ તપસો તસ્ય દેહમકલ્મષઃ ।। ૧૦.

તે પુત્રનું નામ દુર્જય પડ્યું, જે મહાબળવાન હતો. મુનિએ પોતે જ તેના જન્મ અને અન્ય સંસ્કાર કર્યા. એ દુર્જય, એટલે કે દુર્વાસા ઋષિ, શુદ્ધ શરીરવાળા મહાતપસ્વી હતા.

) તસ્ય ચેષ્ટેર્બલેનાસૌ મુનેઃ સૌમ્યો બભૂવ હ । વેદશાસ્ત્રાર્થવિદ્યાયાં પારગો ધર્મવાન્ શુચિઃ ।। ૧૦.

મુનિની કૃપાથી એ પુત્ર સૌમ્ય સ્વભાવનો બન્યો; તેણે વેદ અને શાસ્ત્રોના અર્થમાં પારંગતતા મેળવી, ધર્મનિષ્ઠ અને શુદ્ધ રહ્યો.

યા દ્વિતીયાઽભવત્ પત્ની તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । નામ્ના કીર્ત્તિમતી ધન્યા તસ્યાઃ પુત્રો બભૂવ હ । નામ્ના સુદ્યુમ્ન ઇત્યેવં વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।। ૧૦.

એ મહાન રાજાની બીજી પત્નીનું નામ કીર્તિમતી હતું, જે ભાગ્યશાળી હતી. તેના પુત્રનું નામ સુધ્યુમ્ન હતું, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતો.

અથ કાલેન મહતા સ રાજા રાજસત્તમઃ । સુપ્રતીકઃ સુતં દૃષ્ટ્વા દુર્જયં યોગ્યમન્તિકે ।। ૧૦.

લાંબા સમય પછી, એ શ્રેષ્ઠ રાજા સુપ્રતીકે પોતાના પુત્ર દુર્જયને રાજ્ય માટે યોગ્ય જોઈને તેને પાસે બોલાવ્યો.

આત્મનો વૃદ્ધભાવં ચ વારાણસ્યાધિપો બલી । ચિન્તયામાસ રાજ્યાર્થં દુર્જયં પ્રતિ ભામિનિ ।। ૧૦.

જ્યારે પોતે વૃદ્ધ થયો, ત્યારે વારાણસીના બળવાન રાજાએ દુર્જયને રાજ્ય આપવાની વિચારણા કરી.

એવં સંચિન્ત્ય ધર્માત્મા તસ્ય રાજ્યં દદૌ નૃપઃ । સ્વયં ચ ચિત્રકૂટાખ્યં પર્વતં સ જગામ હ ।। ૧૦.

આ રીતે વિચાર કરીને, ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ દુર્જયને રાજ્ય સોંપ્યું અને પોતે ચિત્રકૂટ પર્વત પર ગયો.

દુર્જયોઽપિ મહદ્રાજ્યં હસ્ત્યશ્વરથવાજિભિઃ । સંયોજ્ય ચિન્તયામાસ રાજ્યવૃદ્ધિં પ્રતિ પ્રભુઃ ।। ૧૦.

દુર્જયે મહાન રાજ્ય, હાથી, ઘોડા, રથ અને સૈન્ય મેળવીને રાજ્યની વૃદ્ધિ માટે વિચાર કર્યો.

એવં સંચિન્ત્ય મેધાવી હસ્ત્યશ્વરથપત્તિભિઃ । સમેતાં વાહિનીં કૃત્વા ઉત્તરાં દિશમાશ્રિતઃ । તસ્ય ચોત્તરતો દેશાઃ સર્વે સિદ્ધા મહાત્મનઃ ।। ૧૦.

આ રીતે વિચાર કરીને, બુદ્ધિશાળી એ હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિથી સજ્જ મોટી સેના ભેગી કરી અને ઉત્તર દિશામાં ગયો. ઉત્તર તરફના બધા પ્રદેશો એ મહાન આત્મા સિદ્ધાઓના હતા.

ભારતાખ્યમિદં વર્ષં સાધયિત્વા સુદુર્જયઃ । તતઃ કિંપુરુષં નામ વર્ષં તેનાપિ સાધિતમ્ ।। ૧૦.

ભારત નામનું આ દેશ, જે જીતવું બહુ મુશ્કેલ છે, તેને જીત્યા પછી તેણે કિમ્પુરુષ નામનું પ્રદેશ પણ પોતાના અધિકારમાં લઈ લીધું.

તતઃ પરતરં ચાન્યદ્ધરિવર્ષં જિગાય સઃ । રમ્યં હિરણ્મયં ચાપિ કુરુભદ્રાશ્વમેવ ચ । ઇલાવૃતં મેરુમધ્યમેતત્ સર્વં જિગાય સઃ ।। ૧૦.

પછી તેણે હરિવર્ષ નામનું બીજું સુંદર અને સોનાં જેવું પ્રદેશ, તેમજ કુરુભદ્રાશ્વ પણ જીત્યા. એ પછી એ ઈલાવૃત, જે મેરુ પર્વતનું મધ્ય છે, એ બધાં પ્રદેશો પર વિજય મેળવ્યો.

જિત્વા જમ્બ્વાખ્યમેતદ્ધિ દ્વીપં યાવદસૌ નૃપઃ । જગામ દેવરાજાનં જેતું સર્વસુરાન્વિતમ્ ।। ૧૦.

જ્યારે એ રાજાએ જાંબુદ્વીપ નામનું દ્વીપ પણ જીત્યું, ત્યારબાદ એ દેવરાજ અને બધા દેવતાઓને હરાવવા માટે આગળ વધ્યો.

મેરુપર્વતમારુહ્ય દેવગન્ધર્વદાનવાન્ । ગુહ્યકાન્ કિં નરાન્ દૈત્યાંસ્તતો બ્રહ્મસુતો મુનિઃ । નારદો દુર્જયજયં દેવરાજાય શંસત ।। ૧૦.

મેરુ પર્વત પર જઈને બ્રહ્માના પુત્ર મુનિ નારદે દેવરાજ પાસે દુર્જયે દેવ, ગંધર્વ, દાનવ, ગુહ્યક, કિન્નર અને દૈત્યોને જીત્યો એ સમાચાર આપ્યા.

તત ઇન્દ્રસ્ત્વરાયુક્તો લોકપાલૈઃ સમન્વિતઃ । જગામ દુર્જયં હન્તું સોઽચિરેણાસ્ત્રનિર્જ્જિતમ્ । વિહાય પર્વતં મેરું મર્ત્યલોકમિહાગતઃ ।। ૧૦.

પછી ઈન્દ્રે, જલદીથી લોકપાલો સાથે દુર્જયને હરાવવા માટે મેરુ પર્વત છોડીને મરત્યોના લોકમાં આવ્યો.

પૂર્વદેશે ચ દેવેન્દ્રો લોકપાલૈઃ સમં પ્રભુઃ । સ્થિતવાંસ્તસ્ય સુમહચ્ચરિતં સંભવિષ્યતિ ।। ૧૦.

પૂર્વ દિશામાં દેવેન્દ્ર લોકપાલો સાથે રહ્યો; હવે તેના વિષયમાં એક મહાન ઘટના બનવાની હતી.

દુર્જયશ્ચ સુરાઞ્જિત્વા યાવત્ પ્રતિનિવર્ત્તતે । ગન્ધમાદનપૃષ્ઠે તુ સ્કન્ધાવારનિવેશનમ્ । કૃત્વાઽવસ્થિતસંભારમાગતં તાપસૌ તુ તમ્ ।। ૧૦.

દુર્જયે દેવતાઓને હરાવીને પાછો ફર્યો અને ગંધમાદન પર્વતની ઢાળ પર પોતાનું છાવણી ગોઠવી, બધું સામાન તૈયાર કર્યું; ત્યારે બે તપસ્વીઓ ત્યાં આવ્યા.